امر به معروف و نهی از منکر در جامعهشناسی اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث امر به معروف و نهی از منکر است. امر به معروف و نهی از منکر از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: امر به معروف و نهی از منکر در قرآن - امر به معروف و نهی از منکر در حدیث - امر به معروف و نهی از منکر در نهج البلاغه - امر به معروف و نهی از منکر در کلام اسلامی - امر به معروف و نهی از منکر در فقه اسلامی - امر به معروف و نهی از منکر در فقه سیاسی - امر به معروف و نهی از منکر در جامعهشناسی اسلامی - امر به معروف و نهی از منکر در معارف دعا و زیارات - امر به معروف و نهی از منکر در سیره معصوم - امر به معروف و نهی از منکر در معارف و سیره نبوی - امر به معروف و نهی از منکر در معارف و سیره علوی - امر به معروف و نهی از منکر در معارف و سیره حسینی - امر به معروف و نهی از منکر در معارف و سیره رضوی - امر به معروف و نهی از منکر در معارف مهدویت - امر به معروف و نهی از منکر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
واژه «منکر و نُکر» مخالف واژه معروف است؛ یعنی چیزی که به دلیل مجهول و بیگانه بودن، از نظر عقل و شرع، پذیرفته و تأییدشده نیست. قرآن کریم بارها پیامبر و امت مؤمن را با تأکید بسیار به «امر به معروف و نهی از منکر» ترغیب مینماید. در قالب چنین ترکیبی، به نظر میرسد دو اصطلاح معروف و منکر بر مفهوم و اندیشه جامع و کلی «نیک و بد» از نظر دین، دلالت دارند. بر این اساس، معروف هر عملی است که از ایمان واقعی ناشی میشود و مطابق و سازوار با آن است و منکر به هر عملی اطلاق میشود که با احکام الهی در تعارض باشد[۱]. کلمه «معروف» هم متضمن هدایت عقلی، هم حکم شرعی، هم فضیلت اخلاقی و هم سنت ادبی و انسانی است[۲]. از نظر اسلام، معروف چیزی است که مردم آن را معروف بدانند، البته مردمی که از راه فطرت به یک سو نشده و از حد نظام خلقت منحرف نگردیده باشند. در مقابل، آن دسته از اعمال غیرمتعارف و غیرمرسومی که با ملاکهای فوق در تعارضند، خارج از قلمرو معنای معروف جای میگیرند و بر آنها معمولاً واژه «منکر» اطلاق میشود[۳].
نهی از منکر نیز علاوه بر شناسایی و بیان ضد ارزشها با ارزشهایی منفی به تمهید زمینهها و شرایط لازم برای زدودن منکرات و زشتیها از ساحت جامعه اسلامی یا به حداقل رساندن امکان وقوع آنها نیازمند است. بیشک، اجرای این فریضه در کنار امر به معروف، نقش بسیار مهمی در تأکید و تثبیت ارزشهای اجتماعی و زمینهسازی جهت کاهش هرچه بیشتر نرخ تخلف از آنها خواهد داشت. علامه طباطبایی در توضیح برخی آثار ناشی از رواج منکرات در جامعه مینویسد: چون وقوع اعمالی که یکی از این سه عنوان فحشا، منکر و بغی را داشته باشد در مجتمع باعث شکاف عمیق میان اعمال اجتماعی صادره از اهل آن اجتماع میشود و اعمال اجتماع از هم پاشیده شده، نیروها هدر میرود و آن التیام و وحدت عمل از هم گسیخته گشته، نظام فاسد و مجتمع دچار انحلال میشود، هر چند که در ظاهر و صورت بر پا ایستاده باشد، و وقتی نظام از هم پاشیده شد، هلاک سعادت افراد حتمی است؛ پس نهی از فحشا و منکر و بغی، در معنا، امر به اتحاد مجتمع است یعنی اعضای آن یکدیگر را از خود بدانند، اعمال اجتماع یکنواخت باشد، بعضی افراد بر بعضی دیگر استعلا نکنند و دست ستم به سوی یکدیگر دراز ننمایند و از یکدیگر جز خوبی یعنی معروف، نبینند. در این صورت است که رحمت در آنان جایگیر گشته، همه به هم محبت و الفت میورزند، و نیرو و شدت یک جا متمرکز میشود، خشم و عداوت و نفرت و هر خصلت بدی که به تفرقه و هلاکت منجر شود، از میانشان رخت بر میبندد[۴].
آیات قرآنی مرتبط
- خداوند؛ نهی از منکر: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾[۵].
- نهی از منکر از جمله ویژگیهای جامعه برتر: ﴿كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ﴾[۶].
- الزام مؤمنان به اقامه فریضه نهی از منکر: ﴿وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ...﴾[۷].
- در برخی آیات، نهی از منکر به عنوان یکی از اقدامهای برجسته پیامبران الهی[۸]؛ یکی از سیاستهای اجرایی در حکومت صالحان در زمین[۹] و همچنین از جمله ویژگیهای برجسته مؤمنان معرفی شده[۱۰] و دانشمندان و فرهیختگان امت به دلیل سرپیچی از اقامه آن توبیخ شدهاند[۱۱]. اجرای نهی از منکر، همچنین از جمله زمینههای جلب رحمت خداوند معرفی شده[۱۲] و رویگردانان و متخلفان از آن، مشمول لعن و نفرین پاکان و نیکان قرار گرفتهاند[۱۳][۱۴]
کارکردهای اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر
احساس مسئولیت همگانی
در علوم جنایی و جرمشناسی این نکته به تفصیل بحث شده است که محیط اجتماعی میتواند محل رشد و پرورش مجرمان باشد، درست همانند محیط کشت برای میکروبها. کسانی که استعدادهای لازم برای ارتکاب اعمال مجرمانه را دارند، اگر بدون هیچگونه مقاومتی از جانب جامعه رو به رو شوند، فرصت لازم برای به فعلیت رساندن اندیشههای شریرانه خویش را بیشتر مهیا میبینند.
طبیعی است پیآمد چنین روندی جز افرایش بزهکاری و افزایش شمار مجرمان و منحرفان و حاکمیت و سلطه آنان نخواهد بود. به عکس اگر هر یک از اعضای اجتماعی این مسئولیت را بر دوش خود احساس کند که باید در مقابل منکرات و ناهنجاریها به شکلی ـ هرچند با کمترین مرتبه آن ـ بایستد، فرصتهای تبهکاری و کژروی از دست اینگونه اشخاص گرفته شده، پرورش و رشد آنها متوقف میگردد و وقتی تعداد مجرمان کاهش یافت، جلوی تسلط و حاکمیت آنها نیز گرفته خواهد شد. به همین جهت این فریضه مانع مهمی در مقابل سفیهان و بیخردان و مجرمان میباشد.
نتیجه دیگری که متفرع بر کاهش تعداد مجرمان و منحرفان است، کم شدن میزان بزهکاری و بزهدیدگان در جامعه است. جرم (بزه)، بزهکاری و بزهدیدگی سه حلقه مرتبط و متصل به یکدیگر است که افزایش و کاهش هر یک در دیگری مؤثر است.
مشارکت شهروندان در پیشگیری از رواج اعمال ناهنجار امر به معروف و نهی از منکر
این امر در هر مرتبه، بیانگر حساسیت اجتماع در مقابل اعمال زشت و ناهنجار است. این حساسیت وقتی به شکل مؤثری ظاهر گردد، راه را بر رواج ناهنجاریها در جامعه میبندد. به عکس، وقتی جامعهای در مقابل ناهنجاریها، هیچگونه مخالفتی نشان ندهد یا حساسیتها و مخالفتها بسیار ضعیف باشد، زمینه ترویج و تثبیت ناهنجاریها فراهم میگردد و در این جاست که چه بسا ناهنجاریها شکل هنجار به خود میگیرد و «منکرات» در پوشش «معروف» ظاهر میشود. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که پیامبر(ص) فرمود: چگونه خواهد بود حال شما هنگامی که زنهای شما تبهکار و جوانانتان فاسد شوند و امر به معروف و نهی از منکر نکنند؟
شخصی پرسید: آیا چنین وضعی پیش خواهد آمد؟ پیامبر(ص) فرمود: آری، از این بدتر پیش خواهد آمد. چگونه خواهد بود حال شما آنگاه که یکدیگر را به کارهای بد امر و از کارهای نیک منع کنید؟ شخصی پرسید: آیا چنین وضعی هم پیش خواهد آمد؟ فرمود: آری، از این هم بدتر. چگونه خواهد بود حال شما هنگامی که معروفها را منکر و منکرها را معروف ببینید؟[۱۵].
ممکن است گفته شود برای مقابله با رواج ناهنجاریها چه ضرورتی به مداخله اجتماع است، چون وقتی دولت به عنوان نماینده اجتماع با اقتدار وارد عرصه شود بساط ناهنجاریها برچیده خواهد شد. اما نکته مهم این است که بدون حضور و مداخله اجتماع در عرصه برخورد با مجرم و پیشگیری از جرم اقدامهای حکومتی نیز کارایی لازم را نخواهد داشت، به خصوص در کشورهایی مانند افغانستان که در شرایط فعلی حکومت هیچگونه کاری برای مردم انجام نمیدهد و اگر مشکلی هم پیش بیاید، با رشوه حل میگردد؛ لذا کمتر به قانون عمل میشود. بنابراین در چنین جوامعی مشارکت مردمی در امر به معروف و نهی از منکر، نقش بسیار مهم دارد.
فراهمسازی زمینه عمل به ناهنجاری
از پیآمدهای مهم امر به معروف و نهی از منکر، فراهمسازی زمینه عمل به هنجارها و تقویت هنجارهای مورد نظر جامعه اسلامی و عمل به نیکیهاست. وقتی اعضای اجتماعی مراقب هم بوده، یکدیگر را به حق و نیکی سفارش نمایند و از بدی و زشتی باز دارند، این خود به تدریج زمینه نهادینه شدن و رسوخ نیکیها در روح روان افراد را فراهم میآورد، به خصوص اگر آن چنان که باید و شاید به این فریضه عمل شود و آداب و سنن آن رعایت شود.
آنچه از عمل به این فریضه به دست میآید نیروی عظیمی است که پشتوانه اجتماعی دارد و میتواند بسیاری از هنجارها را در ذهن و روان افراد درونی سازد و از این طریق راه عمل به دیگر واجبها و سنتهای الهی (هنجارهای دینی در جامعه اسلامی) را فراهم آورد.
درونی شدن هنجارها یکی از پیآمدهای مهم امر به معروف و نهی از منکر است که آن را از دیگر آموزههای سیاست جنایی و حتی از منظری کلان، با دیگر آموزههای اسلام متمایز و منحصر به فرد میسازد.
امام علی(ع) در این باره میفرماید: تمام کارهای نیک و جهاد در راه خدا، در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر هم چون قطرهای است در برابر دریای پهناور[۱۶].
اصلاحات تمام شمول
آثار امر به معروف و نهی از منکر تنها به فراهم آوردن زمینه عمل به واجبات الهی و اقامه آنها محدود نمیشود، بلکه آثار اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و سیاسی نیز به دنبال دارد. امام باقر(ع) میفرماید: «علت این که این آموزه در همه این زمینهها کارساز است علاوه بر ارتباط و به هم پیوستگی همه حوزههای اجتماعی (به مفهوم عام) این است که این فریضه، فریضهای عام است که همواره و در همه زمینهها وجود دارد و تنها محدود به بعد دینی و مذهبی نمیشود، بایستی با ناهنجاری و زشتی در هر بخش مقابله کرد.
بدیهی است لازمه چنین کاری شناخت هنجارها و ناهنجارها در هر حوزهای است و البته این امری است که تخصصی شدن امر به معروف و نهی از منکر را نیز طلب میکند»[۱۷].[۱۸]
منابع
پانویس
- ↑ توشیهیکو ایزوتسو، مفاهیم اخلاقی - دینی در قرآن، ص۲۶۸ و ۲۷۱.
- ↑ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۳۴۸.
- ↑ سید محمد حسین طباطبایی|طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۳۴۹.
- ↑ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۲، ص۴۸۱؛ برای آگاهی بیشتر از زمینههای روانی مؤثر در ارتکاب منکرات، آثار ناشی از رواج منکرات در جامعه و ضرورت و اهمیت دفع و رفع آنها؛ ر.ک: مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت در اسلام، ص۱۷۶-۱۷۸؛ غلامرضا صدیق اورعی، اندیشه اجتماعی در روایات امر به معروف و نهی از منکر، ص۸۵-۱۳۴.
- ↑ «به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان میدهد و از کارهای زشت و ناپسند و افزونجویی، باز میدارد؛ به شما اندرز میدهد باشد که شما پند گیرید» سوره نحل، آیه ۹۰.
- ↑ «شما بهترین گروهی بودهاید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شدهاید؛ به کار پسندیده فرمان میدهید و از (کار) ناپسند باز میدارید» سوره آل عمران، آیه ۱۱۰.
- ↑ «و باید از میان شما گروهی باشند که (مردم را) به نیکی فرا میخوانند و به کار شایسته فرمان میدهند و از کار ناشایست باز میدارند.».. سوره آل عمران، آیه ۱۰۴.
- ↑ ﴿الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾ «همان کسان که از فرستاده پیامآور درس ناخوانده پیروی میکنند، همان که (نام) او را نزد خویش در تورات و انجیل نوشته مییابند؛ آنان را به نیکی فرمان میدهد و از بدی باز میدارد و چیزهای پاکیزه را بر آنان حلال و چیزهای ناپاک را بر آنان حرام میگرداند و بار (تکلیف)های گران و بندهایی را که بر آنها (بسته) بود از آنان برمیدارد، پس کسانی که به او ایمان آورده و او را بزرگ داشته و بدو یاری رساندهاند و از نوری که همراه وی فرو فرستاده شده است پیروی کردهاند رستگارند» سوره اعراف، آیه ۱۵۷.
- ↑ ﴿الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ﴾ «(همان) کسانی که اگر آنان را در زمین توانمندی دهیم نماز بر پا میدارند و زکات میپردازند و به کار شایسته فرمان میدهند و از کار ناپسند باز میدارند و پایان کارها با خداوند است» سوره حج، آیه ۴۱.
- ↑ ﴿وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾ «و مردان و زنان مؤمن، دوستان یکدیگرند که به کار شایسته فرمان میدهند و از کار ناشایست باز میدارند و نماز را برپا میدارند و زکات میپردازند و از خداوند و پیامبرش فرمان میبرند، اینانند که خداوند به زودی بر آنان بخشایش میآورد، به راستی خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره توبه، آیه ۷۱.
- ↑ ﴿لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ﴾ «چرا دانشوران ربانی و دانشمندان (توراتشناس) آنان را از گفتار گناهآلود و رشوهخواری باز نمیدارند؟ به راستی زشت است آنچه میکردند!» سوره مائده، آیه ۶۳.
- ↑ ﴿وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾ «و مردان و زنان مؤمن، دوستان یکدیگرند که به کار شایسته فرمان میدهند و از کار ناشایست باز میدارند و نماز را برپا میدارند و زکات میپردازند و از خداوند و پیامبرش فرمان میبرند، اینانند که خداوند به زودی بر آنان بخشایش میآورد، به راستی خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره توبه، آیه ۷۱.
- ↑ ﴿لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ * كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ﴾ «کافران از بنی اسرائیل بر زبان داوود و عیسی پسر مریم لعنت شدهاند از این رو که نافرمانی ورزیدند و تجاوز میکردند * از کار ناپسندی که میکردند باز نمیایستادند بیگمان، زشت است کاری که میکردند» سوره مائده، آیه ۷۸-۷۹.
- ↑ شرفالدین، سید حسین، ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم، ص ۱۶۷.
- ↑ تهذیب الاحکام، باب الامر بالمعروف، ح۸؛ علامه مجلسی، بحارالانوار، ج۵۲، ص۱۸۱.
- ↑ علامه مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۰، ص۸۹.
- ↑ فقه و حقوق، ص۱۰۱.
- ↑ برهانی، محمد جواد، سیره اجتماعی پیامبر اعظم، ص ۱۹۷-۲۰۱.