مبانی شهروندی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث شهروندی است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

مبانی هستی‌شناختی

انسان آزاده و جست‌وجوگر، جهت‌های اصلی اندیشه و تفکر خود را به سوی مسائل زیربناییِ «هستی‌شناسی» معطوف می‌دارد و باید به سؤال‌های فطرت خود در این زمینه پاسخ‌های صحیح و متین ارائه کند. ما از علی(ع) به عنوان یک راه‌شناسِ پیش‌گام در شناخت انسان و جهان الهام می‌گیریم که واقعیت جهان چیست و در مورد این مسئله چگونه باید اندیشید و موضع‌گیری کرد تا زندگیِ آرمانی را بر اساس آن بسازیم و سرنوشت سعادت‌مندانه خود را رقم زنیم. هستی‌شناسی و حرکت و تلاش اندیشه در مورد خلقت و آفریدگار و ارتباط انسان با او از مسایل مهم و اصلی زندگی است و آدمی اگر در این راه وارد نشود، انسانیت او زیر سؤال می‌رود. در دیدگاه انسان‌های خودساخته، محور اندیشه و حرکت انسانﹾ بیشترماندن و بیشتر از غرایز بهره‌بردن نیست، بلکه اساسﹾ رشد و معراج اوست. دیدگاه امام علی(ع) درباره هستی، مبتنی بر هستی‌شناسیِ توحیدی است. در وصیت‌نامه امیرالمؤمنین(ع) در بستر شهادت، به امام حسن(ع) چنین نوشت: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ، هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ(ع)، أَوْصَى أَنَّهُ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ...»؛ به نام خداوند بخشنده مهربان. این نوشتار همان است که علی بن ابی‌طالب به آن وصیت می‌کند. وصیت نخست او آن است که شهادت می‌دهد جز خدای یگانه معبودی نیست. همان خداوندی که یکتاست و هیچ همتایی ندارد و نیز شهادت می‌دهد که محمد بنده خدا و فرستاده اوست... .

به سبب آن ایمان پاک و نورانیِ او به خداوند است که زیباترین خطبه‌ها و ژرف‌ترین سخنان توحیدی از اوست. هیچ‌کس جز استادش، پیامبر، آن‌گونه که او خدا را ستوده و ثنا گفته و عبادت کرده است، نتوانسته است درباره خدا و عظمت و قدرت و اوصاف او سخن بگوید. امیرالمؤمنین علی(ع) در جاهای مختلف نهج البلاغه در مورد توحید و آیات و نشانه‌های خدا صحبت کرده است و هستی‌شناسیِ مبتنی بر توحید خود را به نمایش گذاشته است.

استقرار جهان طبق اراده و مشیت خدا

در این باره امیر المؤمنین(ع) می‌فرمایند: «وَ أَنَّ الدُّنْيَا لَمْ تَكُنْ لِتَسْتَقِرَّ إِلَّا عَلَى مَا جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ النَّعْمَاءِ وَ الِابْتِلَاءِ وَ الْجَزَاءِ فِي الْمَعَادِ أَوْ مَا شَاءَ مِمَّا لَا تَعْلَمُ»؛ و نیز بدان که دنیا استقرار نمی‌یابد، مگر بر همان‌گونه که خداوند قرار داده و نعمت‌ها و گرفتاری و [جزا و پاداش در معاد یا هر چه او بخواهد از اموری که ما نمی‌دانیم. در این قسمت، به حکمت کامله در نظام جهان هستی اشاره دارند و یاد آوری می‌کنند که استقرار و استواری جهان بر همان خط مقرر و ثابتی است که خداوند ترسیم فرموده است. سپس، در ادامه، حضرت(ع)، به صورت موردی به آفرینش موجودات اشاره و تفکر در آنها را توصیه می‌کنند: آفرینش مورچه، آفرینش ملخ، آفرینش انسان و عبرت گرفتن از آن و آفرینش سایر نشانه‌های هستی.

هم‌چنین، امام علی(ع) با همین دید توحیدیِ خود که در جای جای نهج البلاغه شاهد آنیم، آغاز و پایانِ هر چیز را به خداوند رحمان منتسب می‌داند.

هدف از آفرینش موجودات

حضرت در نهج البلاغه در مورد آفرینش موجودات چنین می‌فرمایند: «... أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى خَلَقَ الْخَلْقَ - حِينَ خَلَقَهُمْ - غَنِيّاً عَنْ طَاعَتِهِمْ، آمِناً مِنْ مَعْصِيَتِهِمْ؛ لِأَنَّهُ لَا تَضُرُّهُ مَعْصِيَةُ مَنْ عَصَاهُ، وَ لَا تَنْفَعُهُ طَاعَةُ مَنْ أَطَاعَهُ...»؛ ... پس از ستایش پروردگار، همانا خداوند سبحان پدیده‌ها را در حالی آفرید که از اطاعتشان بی‌نیاز و از نافرمانیِ آنان در امان بود؛ زیرا نه معصیت گناهکاران به خدا زیانی می‌رساند و نه اطاعت مؤمنان برای او سودی دارد.... هر موجودِ ممکن و هر مخلوقی - حتی وجود ما - برای پیدایش خود به چهار علت نیاز دارد، که اگر یکی از آنها منتفی شود، معلول نیز منتفی می‌شود: ۱. علت فاعلی؛ ۲. علت مادی؛ ۳. علت صوری؛ ۴. علت غایی.

مولا علی(ع) برای جلوگیری از این توهم که خلقت خداوند برای انتفاع خودش است و تأکید بر این که علت غاییِ آن، عبادت است (به مقتضای آیه ﴿مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ﴾ جن و انس را خلق نکردم، مگر اینکه مرا عبادت کنند)، و به خداوند نفعی از عبادت ما نمی‌رسد و در مقابل، به قرینه مقابله، در صورت معصیت، ضرری می‌رسد، می‌فرمایند: «وَ لَا يَنْقُصُ سُلْطَانَكَ مَنْ عَصَاكَ، وَ لَا يَزِيدُ فِي مُلْكِكَ مَنْ أَطَاعَكَ...»؛ آن که نافرمانی‌ات کند، از سلطه تو نمی‌کاهد و آن‌که اطاعتت کند، بر مُلکت نمی‌افزاید.

اینجا سؤال‌هایی پیش می‌آید: هدف خلقت چیست؟ نفع این خلقت عاید چه فردی یا افرادی می‌شود؟ پاسخ این است که هدف نهایی آفرینش انسان قرب الی الله و رسیدن به آن کمال مطلق است ـ تا چه حدی به این هدف دست یابند.

بنابراین، هدف از خلقت هم باید به مرحله‌ای برسد که دیگر هدفی فوق آن هدف نباشد و از آیات قرآن درمی‌یابیم که: آن هدف نهایی تکامل است، که دیگر فوق آن غایت و هدفی نیست. این از جنبه مادی است. از جنبه معنوی هم ارسال رسل و انزال کتب صورت پذیرفته تا ما را از حضیض ذلت به رفیع منزلت و از گودال مذلت به قله شرافت رهنمون سازند. هستیِ مخلوقات از جمله افاضات خداوندی است که عین کمال است. او با خلقت مخلوقات، اولین مرحله کمال را برای خلایق ایجاد فرموده تا سکوی پرش برای مراحل دیگر تکامل قرار دهند و به نهایتِ مرحله ممکن که لقای اوست برسند.

در مذمت و نکوهش دنیا

با این نوع دید و نگاهی که امام(ع) به هستی دارد و با این هدف از آفرینش، دنیا و مواهب دنیوی نیز معنای دیگری غیر از آن معنایی که عموم بشر در ذهن دارد ـ یعنی نگاه غایی به دنیا ـ خواهد یافت. در این دیدگاه متعالی، دنیا مزرعه آخرت محسوب می‌شود، یعنی هدف غایی زندگی کسب رضایت خداوند و رسیدن به سعادت اخروی بوده و دنیا و مواهب آن نیز ابزار و وسیله‌ای می‌شوند برای رسیدن به این هدف والا. در سخنان حضرت علی(ع) در نهج البلاغه نیز ما همین معنا را می‌بینیم. ایشان در جاهایی به مذمت دنیا پرداخته‌اند که این سخنان ناظر به صاحبان دیدگاه اول (نگاه غایی به دنیا) است. بر اساس این دیدگاه، هر چه غیر از خدا باشد، در چشم و دل امام علی(ع) بی‌ارزش‌ترین و خوارترین است و در جاهای دیگری که به استفاده صحیح از مواهب دنیوی دستور داده‌اند، برای رساندن انسان به هدف غاییِ آفرینش او توسط خداوند متعال است. با این نوع مبنای هستی‌شناسانه علی(ع)، مشاهده می‌کنیم که نگرش به شهروندی نیز در چارچوب نگرش توحیدیِ حضرت خلاصه می‌شود. حقوق شهروندی و تعهدهای مربوط به آن نیز در همین محدوده و ذیل آن تعریف می‌شود و در طول همان نگاه غایی به آفرینش انسان و سایر موجودات قرار می‌گیرد.

مبانیِ معرفت‌شناختی

معرفت و شناخت حضرت حق باید آتش عشق را در خرمن هستی بیفکند و او را شیدا و سرمستِ جاذبه‌های الهی کند. به همین مناسبت است که علی(ع) می‌فرماید: «وَ مَا رَأَيْتُ شَيْئًا إِلَّا وَ رَأَيْتُ اللَّهَ قَبْلَهُ وَ بَعْدَهُ وَ مَعَهُ»؛ چیزی ندیدم، مگر اینکه خدا را پیش از آن و پس از آن و با آن دیدم. رسیدن به سرمنزل معرفت و شناخت گرچه در حد خود مطلوب و عالی است، ولی می‌توان گفت که مرحله نخستین سیر تکاملی است و ایستادن در این مرحله، دوری از هدف خواهد بود و حکم کسی را دارد که پیش از رسیدن به نتیجه، در مقدمه بماند و آن کس که «مقدمه» را به جای «ذی‌المقدمه» برگزیند، هرگز به هدف نخواهد رسید. علم و معرفت باید به عشق و پرستش منتهی شود و دانسته‌های انسان به یافته‌ها تحول یابد. ما زنده از آنیم که با عشق بمانیم. عشق به حق، خود هدف و نتیجه است که در آن، همه وسیله‌ها و مقدمه‌ها نهفته است.

چه زیباست سخن علی(ع) که فرمودند: «ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْإِسْلَامَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ، وَ اصْطَنَعَهُ عَلَى عَيْنِهِ، وَ أَصْفَاهُ خِيَرَةَ خَلْقِهِ وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَى مَحَبَّتِهِ»؛ قطعاً این اسلام آیین خدایی است که حضرت حق برای خود برگزیده و زیر نظر و عنایت خود پروریده و برای نشر و دعوت آن، بهترین بندگانش را اختیار کرده و پایه‌های آن را بر عشق و محبت خویش استوار فرموده است. آری، عشق به خدا پایه ایمان و اسلام است. ایمان و اعتقاد به خدا اگر هم بی‌محبت او تحقق داشته باشد، قطعاً ناقص است و آن آثار بلند و ملکوتی را در پی نخواهد داشت. با کشف این نگرش امام(ع)، به مباحث معرفت‌شناسی از دیدگاه ایشان می‌پردازیم. با بررسیِ آرای آن حضرت در نهج البلاغه، درمی‌یابیم که ایشان منابع کسب معرفت را به سه دسته کلیِ تجربه، عقل و تعالیم وحیانی تقسیم می‌کنند. تعالیم وحیانی شامل متن قرآن است و هم‌چنین، سنّت رسول الله و ائمه اطهار(ع) که بدون شک آنها نیز مبتنی بر وحی و قرآن است و این تعالیم، مکمل و هدایت‌کننده دو منبع دیگر شناخت، یعنی تجربه و عقل است.

منابع شناخت

تجربه

تجربه از آسان‌ترین و در دسترس‌ترین شیوه‌های شناخت است. یادگیری و استفاده از تجربیات خود و دیگران، از راه‌های شناخت و معرفت در زندگی انسان‌هاست. یکی از نمودهای این کسب تجربه در سخن امام علی(ع)، ادب‌آموزی از بی‌ادبان است.

«... كَفَاكَ أَدَباً لِنَفْسِكَ اجْتِنَابُ مَا تَكْرَهُهُ مِنْ غَيْرِكَ»؛ ... در تربیت خویش تو را بس که از آنچه بر دیگران نمی‌پسندی دوری کنی. تجربه به عنوان یکی از منابع شناخت، ارتباط تنگاتنگی با عقل و به‌کارگیری آن دارد، به گونه‌ای که استفاده از تجربیات بدون به‌کارگیریِ عقل امکان‌پذیر نیست. در این زمینه، مولای متقیان علی(ع) نیز در نهج البلاغه می‌فرمایند: «... وَ الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ...»؛ عقل و خرد، نگه‌داری از تجربه‌های زندگی است.

متکلمین می‌گویند عقل بر دو گونه است: غریزی و مکتسب. غریزی علوم بدیهیه است و مکتسب همان است که تجربه آن را افاده و نفس هم آن را ضبط می‌کند. اتفاقاً این مطلب در روایتی از حضرت امیر(ع) آمده است: «الْعَقْلُ عَقْلَانِ: عَقْلُ الطَّبْعِ وَ عَقْلُ التَّجْرِبَةِ وَ كِلَاهُمَا يُؤَدِّي إِلَى الْمَنْفَعَةِ»؛ عقل بر دو گونه است: عقل طبیعی و عقل تجربه و آزمایش، و هر دو انسان را به سود و نفع می‌رساند. و می‌فرمایند: «... وَ خَيْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَكَ...»؛ بهترین چیزی که تجربه می‌کنی چیزی است که تو را پند دهد.

عقل

می‌دانیم که به‌کارگیریِ عقل با تفکر و اندیشیدن ارتباطی تنگاتنگ دارد. انسان به تفکر و بینش زنده است و اصولاً مفهوم حیات و هستی در گرو رشد اندیشه و به ثمر رسیدنِ آن است. تفکر و اندیشیدن همان به‌کارگیری عقل است. در جای جای کلام مولا(ع) تأکید بر به‌کارگیری عقل و فکر کردن را شاهدیم. امام(ع) می‌فرمایند: «عِبَادَ اللَّهِ! إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَيْهِ عَبْداً... نَظَرَ فَأَبْصَرَ، وَ ذَكَرَ فَاسْتَكْثَرَ، وَ ارْتَوَى مِنْ عَذْبٍ فُرَاتٍ سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ...»؛ ای بندگان خدا، همانا بهترین و محبوب‌ترین بنده نزد خدا، بنده‌ای است که... حقایق دنیا را با چشم دل نگریسته، همواره به یاد خدا بوده و اعمال نیکو فراوان انجام داده است. از چشمه گوارای حق سیراب شده، چشمه‌ای که به آسانی به آن رسید و از آن نوشیده سیراب شد.... مؤمن می‌اندیشد و بررسی می‌کند و به دنبال این حرکت فکری، به بینش و روشن‌بینی می‌رسد و یاد می‌کند و در پرتو این یاد و تذکر، به فزونی و زیادتی می‌رسد. هم‌چنین در کلام آن حضرت، تشویق به تفکر را نیز می‌بینیم و اینکه تفکر مایه بینش است.

«... وَ مَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ...»؛ و کسی که فکر و اندیشه کند، بینا شود. بینش انسان در پرتو فکر و تدبر در امور است. کسی که هنگام ورود در کاری فکر و اندیشه خود را به کار بیندازد، راه صحیح را می‌یابد و از خطرهای عظیم و جبران‌ناپذیر خلاصی خواهد یافت. از همه مهم‌تر، بیان صریح امیرالمؤمنین(ع) است که معرفت و شناخت را -که همان اندیشه و تفکر در مسایل زیربناییِ هستی است- از اولی‌ترین مسایل زندگی، یعنی دین برمی‌شمارد. «... أَوَّلُ الدِّينِ مَعْرِفَتُهُ...» با توجه به مطالب بالاست که شناخت آفریدگار و تفکر در این مورد به حد ضرورت می‌رسد. امام(ع) نشانه عقل و درایت را بازشناسیِ راه از بی‌راهه و نشانه دیگر عقل را پندپذیری می‌دانند.

وحی و شریعت

قرآن کتاب خدا و نامه هدایت انسان‌ها و به فرموده پروردگار «نور» است. هر انسانی که در سیاهی شرک، کفر، جهل، نفاق، گناه و هوس گرفتار باشد، با توسل و ایمان و روی‌آوری به قرآن از روشنای زوال‌ناپذیر آن بهره‌مند و به صراط مستقیم توحید هدایت می‌شود. امام علی(ع) در بخشی از سخنان خود به بیان فضیلت قرآن می‌پردازد: «... وَ اعْلَمُوا أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِي لَا يَغُشُّ، وَ الْهَادِي الَّذِي لَا يُضِلُّ، وَ الْمُحَدِّثُ الَّذِي لَا يَكْذِبُ، وَ مَا جَالَسَ هَذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلَّا قَامَ عَنْهُ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ، زِيَادَةٍ فِي هُدًى أَوْ نُقْصَانٍ مِنْ عَمًى...»؛ ... و بدانید که به تحقیق این قرآن پنددهنده‌ای است که غش در کلام ندارد و راهنمایی است که گمراه نمی‌کند و سخن‌گویی است که دروغ نمی‌گوید و کسی در برابر قرآن نمی‌نشیند، مگر اینکه از کنار آن برخیزد، به فزونی یا کاستی، افزونی در هدایت و کاستی از نادانی و کوریِ دل... . قابل توجه اینکه، فردی از قرآن سخن می‌گوید که پرورش‌یافته دامان پرفیض و برکت قرآن است و کام جانش از آغاز حیات با زلال گوارای رحمت و هدایت قرآن سیراب شده است. امام علی(ع)، خود، قرآن ناطق و وجود مقدسش تجسم عینی و عملیِ قرآن کریم است؛ از این‌رو، بیان وی در توصیف قرآن، گویاترین و رساترین کلام در معرفی کتاب خداست. هرکس می‌خواهد قرآن را آن‌چنان که هست درک کند، لازم و ضروری است که به این بخش از گفتار امام که در فضیلت قرآن است، بیش از پیش توجه کند؛ زیرا قرآن کتاب حیات است و آینه تمام‌نمای کاینات و برنامه زندگی و هدایت انسان از سوی خدا، برای ارشاد آفریدگان خویش.

امام(ع) نیز درباره جامعیت قرآن می‌فرمایند: «... وَ فِي الْقُرْآنِ نَبَأُ مَا قَبْلَكُمْ وَ خَبَرُ مَا بَعْدَكُمْ وَ حُكْمُ مَا بَيْنَكُمْ...»؛ سرگذشت نسل‌های پیشین شما و خبرهای مربوط به نسل‌های آینده شما و احکام و دستورهای مربوط به اموری که بین شما جاری است، همه، در قرآن آمده است. ایشان در توصیف قرآن مجید فرمودند: از گفتار روشن خدا بهره‌مند شوید و از پندهای خدا بهره ببرید و نصیحت الهی را بپذیرید... بدانید این قرآن اندرزگوی خالصی است که (در ارشاد) خیانت نمی‌کند، راهنمایی است که گمراه نمی‌کند و سخن‌گویی است که دروغ نمی‌گوید. کسی با قرآن ننشست، مگر آن‌که چون از نزدش برخاست با فزونی و کاستی بود: فزونی در هدایت و کاهش در کوردلی. بدانید کسی را پس از (شناخت و ایمان به) قرآن تنگ‌دستی و نیازی نیست و هیچ‌کس را پیش از آشنایی با آن بی‌نیازی نخواهد بود. پس، شفای دردهایتان را از آن بخواهید و در سختی و گرفتاری از آن یاری‌طلبید، که به راستی در آن شفا و درمان بزرگ‌ترین درد و مرض، یعنی کفر و دورویی و نادانی و گمراهی فراهم آمده است.

تعالیم مبتنی بر وحی پیامبر(ص) و ائمه(ع): سنّت و سیره رسول الله(ص) چراغ روشن و مصباح فروزان هدایت فرا راه همه کسانی است که می‌خواهند اسلام را در عمل و قرآن را در زندگی مشاهده کنند. هر کس بخواهد اجرای دقیق و صحیح احکام قرآن و اخلاق و امامت اسلامی را در صحنه عمل شاهد باشد، باید چشم و دل و اراده خود را به سنّت رسول الله(ص) تسلیم کند و بر صراط مستقیم اسلام آن‌گونه راه پیماید که پیامبر خدا(ص) راه پیمود؛ بنابراین، سنّت و سیره رسول الله(ص) خود یکی دیگر از نورافکن‌های خدایی است، که فرا راه امت اسلامی نصب شده است. ائمه اطهار(ع) از عترت پاک و معصوم پیامبر اعظم(ص) نیز یکی دیگر از نورافکن‌های خدایی است، که بر سر راه امت اسلامی، روشنای هدایت و سعادت و حمایت انسان را نثار می‌کند. روشنی و فروزندگیِ این نورافکن خدایی از روشنای قرآن و سنت رسول الله(ص) نشئت گرفته است. تابندگیِ اندیشه، درخشندگیِ عمل و فروزندگیِ ایمان و علم ائمه اطهار در افق حیات امت اسلامی، به اراده و مشیت الهی، پس از پیامبر اکرم(ص)، دیدگان تمام شیفتگان ایمان و هدایت را به خود جذب کرده است. چهره روشن و سیمای تابناک عترت مطهر رسول الله(ص) در گذرگاه اعصار و قرون، آیات نور و حکمت و عرفان و سیاست و بصیرت را با گفتار و رفتار خود، در نهایت صراحت و صداقت برای امت اسلامی چنان تفسیر کرده‌اند که هیچ کس را بهانه‌ای برای گمراهی و انحراف از صراط مستقیم نیست.

امام علی(ع) درباره ابعاد دانش خویش و خاندانش و هدایت‌کنندگیِ این دانش می‌فرماید: «... تَاللَّهِ لَقَدْ عُلِّمْتُ تَبْلِيغَ الرِّسَالاتِ، وَ إِتْمَامَ الْعِدَاتِ، وَ تَمَامَ الْكَلِمَاتِ، وَ عِنْدَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ أَبْوَابُ الْحُكْمِ، وَ ضِيَاءُ الْأَمْرِ، أَلَا وَ إِنَّ شَرَائِعَ الدِّينِ وَاحِدَةٌ، وَ سُبُلَهُ قَاصِدَةٌ، مَنْ أَخَذَ بِهَا لَحِقَ وَ غَنِمَ، وَ مَنْ وَقَفَ عَنْهَا ضَلَّ وَ نَدِمَ...»؛ به خدا سوگند، رسانیدنِ پیام‌ها و انجام دادنِ وعده‌ها را دانستم و دریافتم و حقِ گفته‌ها را به جای آوردم. برای ما خاندان رسالت (اهل البیت) درهای دانش الهی گشوده و نور حکمت دین برافروخته بود. بدانید که راه‌های دریافت دین یک راه است، آن هم راهی کوتاه. هر که آن راه در پیش گیرد، به منزل مقصود رسد و بهره برد و آن‌که از آن باز ایستد، گمراه و پشیمان شود... .

با این مبانیِ معرفت‌شناختی که مولای متقیان، علی(ع)، بیان فرمود، پی می‌بریم که نگرش آن حضرت در همه زمینه‌ها، از جمله نگرش به شهروندی و حقوق و تعهدهای مربوط به آن نیز ناشی از همین منابع شناخت خواهد بود. البته باید توجه داشت که در مشی عملی ایشان، شاهدیم که تعالیم وحیانی که شامل قرآن و سیره رسول اکرم(ص) است جهت‌دهنده و هدایت‌کننده دو منبع شناخت اولی، یعنی تجربه و عقل است؛ به عبارت دیگر، دو منبع اخیر تحت کنترل منبع سوم است؛ زیرا این منبع با اتصال به تعالیم عالیِ وحیانی، درصد خطا و اشتباه را به حداقل می‌رساند. این مطلب را در بخش گستره شهروندی نیز شاهد بودیم.

مبانیِ انسان‌شناختی

ذات اقدس حق تعالی انسان را گرامی داشت و او را بر بسیاری از مخلوقاتش برتری بخشید. تکریم انسان به او ویژگی‌هایی خاص و قدرت بخشید و مهم‌تر از همه، او را واجد حقوق، تکالیف و حرمت کرد.

هم‌چنین هر انسانی وظیفه دارد حق و حرمت دیگران را ادا کند و کرامت‌شان را پاس دارد؛ بنابراین، مهم‌ترین گوهری که خداوند تعالی در خلقت انسان به او عطا فرمود، «کرامت انسانی» است. این ویژگیِ مهم که خداوند افتخار دارا بودنِ آن را فقط به اشرف مخلوقات خود داد، موجب تمایز انسان از سایر موجودات شد و تمام فرشتگان مأمور شدند که در برابر این کرامت سر تعظیم فرود آورند. حضرت علی(ع) بر این عقیده‌اند که خضوع، خشوع و سجده فرشتگان در برابر انسان به سبب کرامت او بود. امام علی(ع) پس از بیان نحوه خلقت انسان تصریح می‌فرمایند: «... وَ اسْتَأْدَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمَلَائِكَةَ وَدِيعَتَهُ لَدَيْهِمْ، وَ عَهَدَ وَصِيَّتَهُ إِلَيْهِمْ فِي الْإِذْعَانِ لَهُ، وَ الْخُشُوعِ لِتَكْرِمَتِهِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ: اسْجُدُوا لِآدَمَ...»؛ ... آن‌گاه خداوند سبحان از فرشتگان خواست که به پیمان خویش عمل کنند و بر وصیت الهی گردن بگذارند و در برابر کرامت انسانی، به نشانه خضوع و خشوع سجده آورند. پس، به آنان گفت: در مقابل آدم به سجده درآیید...؟

حکومت حضرت علی(ع) نیز حکومتی دینی و اخلاق‌محور بود. به همین دلیل، حفظ عزت و شخصیت انسان‌ها و تکریم کرامت انسانی برایش اولویت داشت؛ زیرا اصل حکومت برای سعادت، تکامل و تعالی انسان‌ها ایجاد شده بود و این، نگرش انسان‌شناسانه دینی است و حضرت علی(ع) با این هدف قدرت را به دست گرفته بود. شاید اگر چه نام و ظاهر حاکمیت و اقدام‌های حضرت سیاسی بود، محتوا و جوهره آن مملو از تعالیم اخلاقی و اصول انسانی بود و سیاست امام عین اخلاق و دیانت و حول محور تکریم انسان و تکامل و تعالیِ او دور می‌زد. عزت نفس و کرامت انسانی چیزی نیست که قوم و قبیله و مذهب و عقیده انسان در آن دخیل باشد، بلکه به مقتضای آیات الهی و دیدگاه‌های امام علی(ع)، همه انسان‌ها - با هر مذهب و عقیده - عزت نفس و کرامت ذاتی دارند. فرشتگان الهی در مقابل نوع انسان سجده کردند و خداوند تعالی نوع انسان را گرامی داشت. تلاش امام علی(ع) نیز تکریم این کرامت بود.

در کانون توجه قرار دادنِ نوع انسان، فارغ از قوم و قبیله و دین و مذهب، محور سیاست‌های حضرت علی(ع) را شکل می‌داد. فقط در نامه آن حضرت به مالک اشتر، سی مورد جملاتی وجود دارد که تمام انسان‌ها از هر ملیت، نژاد، صنف و مذهب را دربر می‌گیرد. «ناس»، به معنای مردم، در نُه مورد؛ «رعیت»، به معنای شهروند، در سیزده مورد؛ «عامه»، به معنای همگان، در سه مورد؛ «کل امرئ»، به معنای هر انسانی، در دو مورد؛ «عباد الله»، به معنای بندگان خدا، در یک مورد و صریح‌تر از همه «نظیر لک فی الخلق»، به معنای هم‌نوع تو در خلقت، در یک مورد در عهدنامه حضرت علی(ع) آمده است. به اعتقاد امام، حاکمان و حکومت باید نگرشی انسانی و فرامذهبی به شهروندان داشته باشند. آنچه امام در این جمله اخیر بر آن تأکید دارند، این است که تمام شهروندانِ جامعه اسلامی را به دو دسته تقسیم می‌کنند: دسته اول، که مسلمان‌اند و برادر دینیِ حاکمان به شمار می‌روند و دسته دوم، که مسلمان نیستند، ولی در آفرینش همانند حاکمان هستند و انسان‌اند. حضرت علی(ع) صِرف انسان بودنِ افراد را در یک جامعه، عاملی می‌داند که باید بر مبنای آن، حقوق انسانی و شهروندیِ آنان تأمین شود؛ بنابراین نگرش امیرالمؤمنین به شهروندی نیز بر مبنای همین دید انسان‌شناسانه دینی است و حقوق و تعهدها و تکالیف شهروندان نیز در درون این چارچوب طرح‌ریزی می‌شود. در مورد ملاک رشد و تکامل انسان باید گفت که از میان افکار گوناگون و تفکرهای متفاوت و ضد و نقیض، درک و تشخیص حق مهم‌ترین هنر انسان است؛ لذا، گزینش راه حق از میان صدها بی‌راهه نشانه رشد و تکامل آدمی است.

اینجا تبلور عمق کلام امام است. او ـ درود خدا بر وی ـ فرمود: «... النَّاسُ ثَلَاثَةٌ: فَعَالِمٌ رَبَّانِيٌّ، وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ، وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ، أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ، يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ، لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ، وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ...»؛ مردم سه گروه‌اند: ۱ عالم ربانی (دانشمند الهی)؛ ۲. دانش‌پژوه حق‌جوی در راه نجات؛ ۳. سفلگان پست و بی‌مقدار که هر صداکننده و خواننده‌ای را پیروی کنند و با هر نسیمی، جهت حرکت خود را تغییر می‌دهند، از نورانیت دانش بی‌بهره‌اند و به پایگاه و پناهگاه محکمی تکیه ندارند. «عالم ربانی»، یعنی راه‌شناس، آن‌که روزگاری دراز با صداقت و درستی و تفحص و تحقیق از پژوهندگان روشن ضمیر، به سرمنزل حق رسیده است. و «متعلم»، یعنی راه‌یاب جست‌وجوگر، آن‌کس که بدون افکار و پیش‌داوری‌های قالبی و پیش‌ساخته، آماده درک و یافتن راه حق است. این دو گروه مصداق انسان رشد یافته‌اند، اما قسم سوم کسی است که نه راه‌شناس است و نه راه‌یاب. فردی است بی‌پناه و بی‌پایگاه که هر روز به سویی کشیده می‌شود و هر لحظه، به شکلی درمی‌آید. آن کس که از نظر فکری به رشد رسیده و از هستی و آفریدگار آن، شناختی راستین دارد، دیدگاه‌های در مورد همه مسایل، به ویژه امور اصلی و زیربنایی، بلند و عالی خواهد بود.

اصل برابریِ انسان‌ها

نگاه حضرت علی(ع) نه نگاه طبیعت‌گرایانه و محافظه‌کارانه و انطباق با وضع موجود است، نه نگاه مساوات‌طلبانه به عدالت، با وجود پذیرش خلقت برابرِ انسان‌هاست. ایشان فرموده‌اند: «وَ مَا الْجَلِيلُ وَ اللَّطِيفُ وَ الثَّقِيلُ وَ الْخَفِيفُ وَ الْقَوِيُّ وَ الضَّعِيفُ فِي خَلْقِهِ إِلَّا سَوَاءٌ...»؛ و میان کلان و نازک‌اندام و گران و سبک و نیرومند و ناتوان، در آفرینش جز همانندی نیست.... هم‌چنین، در جایی دیگر می‌فرمایند: «فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ، وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ»؛ پس، آنها دو دسته‌اند: دسته‌ای برادر دینی تو هستند و دسته دیگر، در آفرینش با تو همانندند. از بخش‌های گوناگون نامه ایشان به مالک اشتر چنین استنباط می‌شود که حضرت علی(ع) بابی مستقل برای رسیدگی به طبقات فرو دست جامعه باز می‌کنند و اگر نگاه انطباق‌گرایانه داشتند، هیچ نیازی به این طبقه و مأموریت خاص مالک در این زمینه نبود. عبارت‌هایی از قبیل «اللَّهَ اللَّهَ فِي الطَّبَقَةِ السُّفْلَى» یا اشاره به این نکته که حقوق طبقه پایین دست مردم جزء حقوق خداست: «برای خدا حقی از خود را که به آنان اختصاص و نگهبانی آن را بر عهده‌ات نهاده پاس دار»، تماماً گواهی است بر اینکه، نگرش حضرت علی(ع) نگرشی تأسیسی و اجتماعی به عدالت بوده است. این نگرش نیز بر پایه قبول این پیش‌فرض بنا شده است که جامعه موجودیتی مستقل ازجمع جبریِ افرادِ آن دارد.

از سوی دیگر، حضرت از نگاه مساوات‌طلبانه نیز فاصله می‌گیرند و به اعطای حق (به معنای مطلق کلمه) افراد متناسب با رنج و تلاش‌شان عنایتی ویژه دارند: «ثُمَّ اعْرِفْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا أَبْلَى، وَ لَا تَضُمَّنَّ بَلَاءَ امْرِئٍ إِلَى غَيْرِهِ»؛ رنج و تلاش هر کسی را عادلانه ارج بنه و به دیگری نسبت مده. خلقت برابرِ انسان‌ها به معنای نپذیرفتنِ نابرابری‌های اجتماعی است و باید ریشه آن را در روابط و فرایندهای اجتماعی جست. باید کوشید که فرصت‌ها را برای رقابت و بروز شایستگی‌های انسانی برابر ساخت و شرایط مسابقه در میدان اجتماعی را برای همگان یک‌سان کرد یا حداقل به سوی آن حرکتِ با برنامه و هوشیارانه‌تری داشت.

دیدگاه امام علی(ع) درباره مشروعیت

بحثی که بدان اشاره می‌شود این است که امام علی(ع) با مبانی فکریِ ذکر شده، چه نظریاتی درباره مشروعیت حکومت دارند؟ اینکه، نگاه ایشان به دین و سیاست به چه صورت بوده و ایشان اساس مشروعیت حکومت را در چه چیزی می‌دانستند؟ در مورد اینکه رابطه دین با سیاست در نگرش امیر مؤمنان(ع) چه بوده است، می‌دانیم که در اندیشه آن حضرت، دین و سیاست رابطه‌ای ناگسستنی و تنگاتنگ دارند و توضیح مبسوط این مقوله نیز همراه شواهدی از نهج البلاغه در فصل پیشین، بخش «جایگاه مباحث سیاسی در نهج البلاغه»، آمده است و در اینجا از تکرار کردنِ این مباحث خودداری می‌کنیم. اما در مورد مبحث «مشروعیت» و اینکه آن حضرت اساس مشروعیت حکومت را در چه می‌دانستند و نقش مقبولیت مردمی را تا چه حد در این امر مؤثر می‌دیدند، در ذیل به آن خواهیم پرداخت. به طور کلی، یکی از موضوع‌های مهم در فلسفه سیاسی، مفهوم مشروعیت حکومت‌هاست که نتیجه آن، پذیرش حق فرمان دادن برای رهبران و وظیفه فرمان بردن برای اعضای جامعه یا شهروندان است.

می‌دانیم که هنگام بحث از این مقوله، برخی میان مشروعیت و مقبولیت مردمی تمایز قائل‌اند و برخی نیز آن دو را یگانه می‌پندارند؛ مثلاً در نگاه غرب لیبرال، مشروعیت و مقبولیت به یک معناست و هر حکومتی که مشروعیت دارد مقبولیت دارد و بالعکس، اما در دیدگاه اسلامی، واژه عربیِ مشروعیت از شرع گرفته شده؛ یعنی حکم خدا، دین خدا و در اصطلاح یعنی چیزی که بر اساس حکم خدا و منطبق بر قوانین شرع باشد. مقبولیت در این نگاه یعنی اقبال عمومی و پذیرش مردمی، که با واژه مشروعیت فرق دارد و دو مقوله جداست. به تَبَع پای‌بندی به هر یک از نظریات بالا، هنگام بحث از ملاک مشروعیت نیز آرا فرق خواهد کرد و به صورت گوناگونی طرح خواهد شد. درباره ملاک مشروعیتِ حکومت‌ها، نظریات گوناگونی وجود دارد، اما ملاک و مبنای مشروعیت در دیدگاه اسلام، خداست. خداوند تنها منبع ذاتیِ مشروعیت و حقانیت است و هر مشروعیتی بالعرض است. مشروعیت بالعرض باید از منبع مشروعیت بالذات کسب مشروعیت کند. مسئله امامت ائمه معصومین(ع) هم از همین قبیل است؛ یعنی انتصاب آنان از ناحیه خداست. نقشی که مردم دارند، در اعطای ولایت و امامت نیست، بلکه در اعمال ولایت است و نکته مهم همین‌جاست و نقش مقبولیت مردمی را نشان می‌دهد. پس، باید بین دو مقوله مشروعیت الهی و مقبولیتِ مردمی فرق بگذاریم.

آیات بی‌شماری در قرآن، از جمله آیه ولایت و آیه اکمال و احادیث متواتری از پیامبر(ص) این مطلب را ثابت می‌کند، اما چون بحث ما در مورد نهج البلاغه است، موضوع مشروعیت الهی و مقبولیت مردمی را از دیدگاه این منبع پی می‌گیریم.

آنچه از نهج البلاغه برمی‌آید این است که حق حاکمیت برای مردم از سوی خدای متعال به رسمیت شناخته شده است. خدای رحمان حق تعیین سرنوشت سیاسیِ مردم را به آنان واگذاشته و تحقق حکومت از آنِ مردم است و خداوند در این باره مردم را با شناخت‌های فطری و ملاک‌های عقلی و رهنمودهای دینی هدایت کرده است، تا با آزادی و اختیار و از سر بینایی و دانایی به صالحان و شایستگان روی کنند و با اقبال به حق، حکومت را تحقق بخشند که پاسدار حرمت و حقوق‌شان باشد و عدالت برپا دارد و مساوات و اخوت را فراهم سازد و بر اساس حریت و بصیرت، زمینه عبودیت پروردگار را محقق کند. آن حضرت درباره داشتنِ حق تعیین سرنوشت سیاسی برای مردم و شهروندان و لزوم احترام به این حق، هم‌چنین، درمورد سبب مشروعیت حکومت خود می‌فرمایند: «إِنَّهُ بَايَعَنِي الْقَوْمُ الَّذِينَ بَايَعُوا أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عَلَى مَا بَايَعُوهُمْ‏ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَكُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَخْتَارَ، وَ لَا لِلْغَائِبِ أَنْ يَرُدَّ، وَ إِنَّمَا الشُّورَى لِلْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ، فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَى رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً كَانَ ذَلِكَ لِلَّهِ رِضًى، فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَى مَا خَرَجَ مِنْهُ، فَإِنْ أَبَى قَاتَلُوهُ عَلَى اتِّبَاعِهِ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَ وَلَّاهُ اللَّهُ مَا تَوَلَّى...»؛ همانا کسانی با من بیعت کرده‌اند که با ابابکر و عمر و عثمان، با همان شرایط، بیعت کردند. پس، آن‌که در بیعت حضور داشت، نمی‌تواند خلیفه‌ای دیگر را انتخاب کند و آن‌کس که غایب بود، نمی‌تواند بیعت مردم را نپذیرد. همانا شورای مسلمین از آنِ مهاجرین و انصار است؛ پس، اگر بر امامتِ کسی گرد آمدند و او را امام خود خواندند، خشنودیِ خدا هم در آن است. حال، اگر کسی کار آنان را بنکوهد یا بدعتی پدید آورد، او را به جایگاه بیعت قانونی باز می‌گردانند، اگر سر باز زد، با او پیکارمی‌کنند؛ زیرا به راه مسلمانان در نیامده، خدا هم او را در گمراهی‌اش رها کند....

آن حضرت هم‌چنین درباره اهمیت و وثوق بیعت شهروندان نیز می‌فرمایند: «لِأَنَّهَا بَيْعَةٌ وَاحِدَةٌ لَا يُثَنَّى فِيهَا النَّظَرُ، وَ لَا يُسْتَأْنَفُ فِيهَا الْخِيَارُ، الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ، وَ الْمُرَوِّي فِيهَا مُدَاهِنٌ»؛ همانا بیعت برای امام یک بار بیش نیست و تجدید نظر در آن میسّر نخواهد بود و کسی اختیارِ از سر گرفتنِ آن را ندارد. آن کس که از این بیعت عمومی سر باز زند، طعنه‌زن و عیب‌جو خوانده می‌شود و آن کس که در مورد آن دو دل باشد، منافق است. امام(ع) با سوگند خوردن به خدایی که همه چیز در دست قدرت اوست و حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آنِ اوست، خاستگاه حکومت را تبیین می‌کند. این که خاستگاه حکومت وی تغلب و تسلط نبوده است و حکومت او بر دو خاستگاه حق استوار شده است و چنین حکومتی، هیچ نسبتی با (اماره الغلبه) یا (اماره السلطه) یا (اماره الاستیلاء) ندارد. حکومت امام علی(ع)، بر اساس پیمانی الهی و اقبالی مردمی شکل گرفت؛ پیمانی الهی که ماهیت حکومت حق را مشخص می‌کند و اقبالی مردمی که تحقق آن را فراهم می‌آورد؛ بنابراین، حکومت خاستگاهی الهی و مردمی دارد. خداوند از آگاهان و فرهیختگان پیمان گرفته است که برای برپاییِ حق و عدالت برخیزند و این پیمانی فطری است؛ زیرا فطرت آدمی عشق به کمال مطلق و انزجار از نقص است و عدالت‌دوستی و بیزاری از ستم‌گری از همین‌جا برمی‌خیزد.

به عبارت دیگر، علی(ع) به حقوق مردم اهمیت فراوانی می‌دهد، اما هرگز رأی و انتخاب مردم را در مشروعیت حکومت و ولایت خود دخیل نمی‌داند، بلکه نقش مردم را در اعمال ولایت و تحقق بخشیدنِ به آن می‌داند. برای اثبات این نکته، به کلام علی(ع) استناد می‌کنیم.

الف) علی(ع) درباره ائمه(ع) -از جمله خودشان - می‌فرماید: «... وَ إِنَّمَا الْأَئِمَّةُ قُوَّامُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ، وَ عُرَفَاؤُهُ عَلَى عِبَادِهِ، وَ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ، وَ لَا يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْكَرَهُمْ وَ أَنْكَرُوهُ...»؛ همانا امامان دین از طرف خدا تدبیرکنندگانِ امور مردم‌اند و او را به بندگانش می‌شناسانند (با آنان خداوند شناخته و پرستش می‌شود) کسی به بهشت نمی‌رود، جز آن‌که آنان را بشناسد و آنان او را بشناسند و کسی در جهنم سرنگون نشود، جز آن‌که منکر آنان باشد و امامان دین هم وی را نپذیرند.

ب) در خطبه شقشقیه می‌فرماید: «... أَرَى تُرَاثِي نَهْباً...»؛ حق موروثیِ خود را می‌دیدم که به غارت می‌رود. حق موروثی استعاره از وراثت معنوی و الهی است. ابن ابی الحدید ذیل جمله فوق می‌گوید: کلماتی مانند جمله‌های بالا از علی(ع) مبنی بر شکایت از دیگران و اینکه حق مسلّم او به ظلم گرفته شده، به تواتر نقل شده و مؤید نظریه امامیه است؛ بنابراین، شیعه قائل است علی(ع) در مدت ۲۵ سالی که خانه‌نشین بود نیز امام بود و مقام ولایت و امامت داشت، اما مبسوط الید نبود که اعمال ولایت بکند.

ج) «... فَوَاللَّهِ، مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقِّي، مُسْتَأْثَراً عَلَيَّ مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِيَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ حَتَّى يَوْمِ النَّاسِ هَذَا...»؛ به خدا سوگند، از روزی که خدا جان پیامبر(ص) خویش را تحویل گرفت تا امروز، همواره حق مسلّم من از من سلب شده است. شهید مطهری در این باره می‌گوید: در موارد فراوانی علی(ع) از حق خویش چنان سخن می‌گوید که جز با مسئله تنصیص و مشخص شدنِ حق خلافت برای او به وسیله پیامبر(ص) قابل توجیه نیست. در این موارد، سخن علی(ع) این نیست که چرا مرا با همه جامعیتِ شرایط کنار گذاشتند و دیگران را برگزیدند، سخنش این است که حق قطعی و مسلّم مرا از من ربودند. بدیهی است که تنها با نص و تعیین قبلی از طریق رسول اکرم(ص) است که می‌توان از حق مسلّم و قطعی دم زد. صلاحیت و شایستگی، حقّ بالقوه ایجاد می‌کند، نه حق بالفعل و در مورد حق بالقوه، سخن از ربوده شدنِ حق مسلّم و قطعی صحیح نیست.

پس، در مورد بیعت مردم با امیرالمؤمنین(ع) نیز می‌توان گفت بیعت گرچه اصل بسیار مهمی است و تأثیر مهمی، به ویژه در مسائل سیاسی و اجتماعی، دارد، ابزار مشروعیت‌بخشی نیست، بلکه با بیعت، ولایت انتصابی از جانب خداوند تحقق می‌یابد و حاکم مبسوط الید می‌شود و با پشتوانه مردمی که از راه بیعت حاصل می‌کند، قدرت می‌یابد شریعت را اجرا کند و با دشمنان بجنگد. از طرفی، حکومت جز با خواست و میل و رأی مردم نیز معنای حقیقی نمی‌یابد. حکومت بر دو پایه استوار است: مردم تشکیل دهنده حکومت و شایستگانِ اداره کننده حکومت.

امیر مؤمنان علی(ع) در این باره فرموده است: «... لَنَا حَقٌّ فَإِنْ أُعْطِينَاهُ وَ إِلَّا رَكِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ وَ إِنْ طَالَ السُّرَى...»؛ ... ما را حقی است، اگر به ما داده شود وگرنه بر پشت شتران سوار شویم و برای گرفتن آن برانیم، هرچند شب روی به طول انجامد... . امام(ع) شایستگیِ خود را برای زمامداریِ امت طرح کرده و فرموده تا مردمان به شایستگان اقبال نکنند، آنان نمی‌توانند حکومت تشکیل دهند. این سخنی است که امیر مؤمنان(ع) پس از مرگ خلیفه دوم و در روز شورا، هنگامی که اعضای شورا برای انتخاب یک تن از میان خود اجتماع کردند، فرموده است. امام(ع) در این سخن، خاستگاه حکومت را تبیین فرموده است، اینکه حکومت باید بر اساس شایسته‌سالاری و مردم‌سالاری (یعنی تأثیر خواست مردم در تعیین نوع حکومت) باشد. از این‌رو، امیر مؤمنان(ع) دو حقیقت را یادآور شده است: روی‌آوردن به شایستگان و سزاوارترینِ مردم و به سامان آمدنِ امور مردم و جامعه زمانی به درستی به سامان می‌آید و آزادی و عدالت و رفاهت رخ می‌گشاید که شایسته‌ترینِ مردم زمام امور را به دست گیرند؛ بدین ترتیب، حکومتﹾ برخاسته از حق حاکمیتی است که حاکم مطلق بر جهان و انسان به مردم واگذاشته و جز با خواست و اقبال آنان به معنای مردمی‌اش تحقق نمی‌یابد.

منابع

1. عربی‌فر، مهدیه، مفهوم و حقوق شهروندی در نهج‌ البلاغه