کشاورزی در معارف و سیره معصوم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث کشاورزی است. کشاورزی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: کشاورزی در حدیث - کشاورزی در معارف و سیره نبوی - کشاورزی در معارف و سیره علوی - کشاورزی در معارف و سیره معصوم - کشاورزی در معارف مهدویت - کشاورزی در فقه اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

کشاورزی و کار در مزرعه از کارهای رایج زمان معصومین(ع) بوده و اکنون نیز از کارهای پرزحمت در جامعه است که نیاز به کار و تلاش زیاد دارد. کشاورزی شامل زراعت و کشت گندم و جو و دیگر محصولات و سبزیجات و مانند آن است. بخشی از کشاورزی شامل درختکاری و ایجاد باغ برای تأمین میوه و درآمد با پرورش درخت میوه بوده و هست. منطقه جزیرة‌العرب از تنوع اقلیمی کمتری برای تولید انواع میوه برخوردار بوده و مهم‌ترین میوه حجاز خرما بوده است. انگور، انجیر، انار و مانند آن نیز از میوه‌ها‌ی شناخته‌شده در آن سرزمین بوده است. کشاورزی کار روی زمین و کسب درآمد از آن است. امام صادق(ع) در باب اهمیت کشاورزی و کار بر روی زمین می‌فرماید: «وَ إِنَّ الرَّجُلَ خُلِقَ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِنَّمَا هِمَّتُهُ فِي الْأَرْضِ»: «به‌درستی که مرد از زمین آفریده شده و همت او فقط در کار بر زمین است».

انواع کارهای معصومین در کشاورزی

کار در مزرعه

معصومان در مزارع کشاورزی کار می‌کردند. رسول خدا(ص) در مزرعه و زمین خود کار می‌کرد. درباره کار دستی پیامبر(ص) هم خبری نقل شده که به آن اشاره می‌کنیم: امام صادق(ع) درباره کار پیامبر(ص) می‌فرماید: به‌درستی که رسول خدا(ص) سنگی را در مسیر راه قرار داد تا آب را از زمینش برگرداند. به خدا سوگند آن سنگ تاکنون آسیبی به شتر و انسانی نرسانده است. این خبر نشان می‌دهد که حضرت دارای زمین بوده است که در آن زراعت می‌کرده یا درخت داشته است. بدیهی است وقتی که پیامبر ما به کار کشاورزی بپردازد و از کار و تلاش باز نایستد، ما نیز باید روش و سیرۀ آن حضرت را پی بگیریم.

آبادکردن زمین

یکی از کارهای امیر مؤمنان علی(ع) آبادکردن زمین‌های موات برای کشاورزی بوده است. منطقه یَنبُع را حضرت برای کشاورزی آماده ساخت و در آن چشمه ایجاد کرد و بخشی از آن را به نخلستان تبدیل نمود. امام صادق(ع) فرمود: رسول خدا(ص) فیء را تقسیم کرد؛ به علی(ع) نیز قطعه زمینی رسید. حضرت در آن چشمه‌ای ایجاد کرد که از آن آبی به سمت آسمان فوران کرد مانند گردن شتر. آنجا را ینبع نامید. مردی بشارت آن را به حضرت داد؛ ایشان فرمود: «بَشِّرِ الْوَارِثَ هِيَ صَدَقَةٌ بَتَّةً بَتْلًا فِي حَجِيجِ بَيْتِ اللَّهِ وَ عَابِرِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُبَاعُ وَ لَا تُوهَبُ وَ لَا تُورَثُ فَمَنْ بَاعَهَا أَوْ وَهَبَهَا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفاً وَ لَا عَدْلًا»: وارث را بشارت ده. این صدقۀ قطعی قطعی است برای حاجیان خانه خدا و کسانی که گذر می‌کنند در راه خداست که فروخته و بخشیده نمی‌شود و به ارث برده نمی‌شود؛ پس هر کس آن را فروخت یا بخشید، لعنت خدا، ملائکه و تمام مردم بر او باد. خداوند از او هیچ بخشش و معادلی را نمی‌پذیرد.

درآمد غلۀ حضرت از این نوع زمین‌ها بوده است. بلاذری مجموع غله حضرت را در یک سال زراعی مبلغ چهل‌هزار دینار دانسته است؛ درحالی‌که احمد حنبل از قول امام نقل کرده که صدقه و زکات اموالم به چهل‌هزار دینار می‌رسد. معنای این سخن این است که یک‌بیستم غله حضرت به چهل‌هزار دینار می‌رسیده و کل غله بیشتر بوده است. در آن زمان هر دیناری ده درهم بوده است که در مجموع مبلغ قابل توجهی را نشان می‌دهد. به نقل بلاذری، علی(ع) همه اینها را وقف کرد و برای گذران زندگی خود شمشیرش را فروخت.

کاشت درخت

خرما در جزیرة‌العرب از محصولات رایج و غذاهای مرسوم مردم بود. مزارع مختلفی در محدوده مدینه به ایجاد نخلستان اختصاص داشت. این نخلستان‌ها دارای انواع خرما با نام‌های مختلف بود. درخت خرما از طریق اصله و هسته خرما هر دو به عمل می‌آید. اخبار متعددی وارد شده است که معصومان به کاشت نهال یا هسته خرما می‌پرداختند و در کاشت درخت نقش داشتند.

سیره رسول خدا(ص)

امام صادق(ع) می‌فرماید: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) يَمَصُّ النَّوَى بِفِيهِ وَ يَغْرِسُهُ»: «سیره رسول خدا(ص) این بود که دانه خرما را در دهانش می‌مکید، سپس می‌کاشت».

این خبر نشان می‌دهد که رسول خدا(ص) درختکاری می‌کرده و به کار کشاورزی و باغداری می‌پرداخته است. آمدن کلمه «کان» همراه با فعل مضارع «یمص» نشان می‌دهد که این عمل پیامبر(ص) مستمر بوده است. مورد مشخص این درختکاری در این روایت مشخص نشده است؛ اما در جریان آزادی سلمان که قرار بود چهارصد اصله نخل خرما پول آزادی وی باشد، گزارش مشابهی از رسول خدا(ص) نقل شده که حضرت در کاشتن درخت‌ها نقش داشته است.

در منابع تاریخی نقل شده که رسول خدا(ص) برای آزادی سلمان سیصد درخت خرما و مقداری پول قرار داد. پیامبر(ص) خطاب به یاران خود فرمود: برادرتان را کمک کنید. هر یک بین سی تا ده نهال خرما کاشتند؛ همه سبز شد جز یک نهال که پیامبر(ص) آن را در آورد و دوباره کاشت و همان سال میوه داد.

عجوه نوعی از بهترین خرماهای مدینه است که گفته شده مادر خرماهاست و میوه بهشتی است که با آدم از بهشت آمده و سموم بدن را دفع می‌کند. این نوع خرما را رسول خدا(ص) کاشته است؛ به همین جهت امروز خرمای عجوه جزو گران‌ترین خرماهای شهر مدینه است و قیمت یک کیلوی آن بالای سی ریال سعودی است. در روایتی می‌خوانیم غلۀ اموال علی(ع) از ینبع می‌آمد و از آن غذا درست می‌کرد و در روغن زیتون، نان و خرمای عجوه ترید می‌کرد و آن را می‌خورد و به مردم نان و گوشت می‌داد. گاهی هم خودش گوشت می‌خورد. به نظر می‌رسد گندم، زیتون و خرما از ینبع بوده که خود استفاده می‌کرده؛ ولی به مردم گوشت می‌داده است. از آنچه بیان شد استفاده می‌شود که رسول خدا(ص) درختکاری داشته و به کار کشاورزی می‌پرداخته است.

سیره امیرالمؤمنین(ع)

امیرالمؤمنین(ع) جزو کسانی است که بیشترین تلاش را در میان معصومان در کاشتن درخت و ایجاد نخلستان داشته است. امیرالمؤمنین(ع) در منطقه ینبع نخلستان بزرگی ایجاد کرد و درخت‌ها‌ی خرمای زیادی کاشت. در روایتی در کافی می‌خوانیم. مردی با امیرالمؤمنین(ع) مواجه شد، درحالی‌که سوار بر مرکب روی جوالی پر از هستۀ خرما نشسته بود. مرد گفت: یا اباالحسن، در این جوال چه داری؟ امیرالمؤمنین(ع) گفت: صدهزار نهال خرما، ان‌شاءاللّه. امیرالمؤمنین(ع) دانه‌ها را کاشت و تمام هسته‌های خرما سبز شد؛ حتی یک هستۀ آن خطا نکرد.

مضمون این روایت معتبر بدین معناست که حضرت صدهزار نخل خرما کاشته است. به نظر می‌رسد این نخل‌ها در منطقه ینبع بوده است؛ منطقه‌ای که حضرت آن را وقف کرد و در وقفنامه تمام بردگانی را که روی زمین کار می‌کردند، آزاد کرد، به جز چهار نفر که آزادی آنان را بعد از پنج سال قرار داد. با توجه به اینکه در همین وصیت‌نامه امیرالمؤمنین(ع) مسئول این اوقاف را بعد از خود امام حسن(ع) و بعد از او امام حسین(ع) قرار داده است، مشخص می‌شود که این دو معصوم نیز درگیر کار کشاورزی بودند و بر نخلستان‌ها‌ی ینبع نظارت مستمر داشته و در آن به کار می‌پرداختند. امام صادق(ع) از پدرش نقل کرده که «كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع) يَقُولُ: مَنْ وَجَدَ مَاءً وَ تُرَاباً ثُمَّ افْتَقَرَ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ»: «امیر مؤمنان(ع) همیشه می‌فرمود: هر کس که آب و خاکی بیابد، آن‌گاه فقیر شود، خداوند او را از رحمت خود دور نماید».

فعالیت‌های کشاورزی

کشاورزی با نقش اساسی و پیوسته‌ای که برای آبادانی زمین و رفاه و آسایش انسان، بلکه همۀ جانداران دارد، مورد تأکید فراوان آیات و احادیث است و با نام‌های آبادانی زمین، بهترین حرفه، پاکیزه‌ترین و محبوب‌ترین شغل نزد خدای بزرگ شمرده می‌شود و از آن، به نام شغل پیامبران الهی یاد شده و برایش، علاوه برآثار دنیایی، فایده‌های آخرتی هم ذکر شده است. از امیرمؤمنان‌(ع) در این باره چنین نقل شده است: از راه‌های تأمین معاش، آبادسازی زمین است؛ چراکه سخن خدای بزرگ این است که «او شما را از زمین پدید آورده و در آن رشدتان داده و از شما خواسته است که در آن آبادانی کنید» تا مردم از راه دانه‌ها و ثمره‌ها و مانند آنها که از زمین به دست می‌آید، امرار معاش کنند. بر پایۀ روایت امام باقر(ع) کشاورزی در ردیف بهترین کارهایی است که نیک و بد از درآمد آن بهره می‌برند، هرگاه نیکان از آن، چیزی بخورند و بیاشامند، برای کشاورز استغفار می‌کنند؛ چنان‌که امام صادق(ع) قسم یاد کرده که کاری حلال‌تر و پاکیزه‌تر از کشاورزی و درختکاری نیست. آن حضرت کشاورزان را گنج‌های خدا در زمین دانسته و افزوده است: نزد خدا کاری محبوب‌تر از کشاورزی نیست و خدا همۀ پیامبران جز ادریس را کشاورز برانگیخت و ادریس(ع) خیاط بود. پیامبر(ص) هم در این باره فرمود: هر مسلمانی درختی بکارد یا دانه‌ای کشت کند و انسان یا پرنده یا حیوانی از آن بخورد، برایش صدقه به شمار می‌آید.

تمامی این تأکیدها نشانۀ اهمیت و نقش بنیادین کشاورزی در تأمین معیشت آدمی، حتی پرندگان و چرندگان است؛ افزون بر آنکه با احیای کشاورزی، محیط زیست نیز احیا می‌شود و از این راه، حیات زیست انسان‌ها، پرندگان، چرندگان، خزندگان و حشرات ادامه می‌یابد. این حرفه در هر عصری اقتضای ویژۀ خود را داشته و دارد. در دوران گذشته از جمله در دوره معصومان‌(ع) به صورت سنّتی به آن می‌پرداختند. در این زمان گرچه در برخی کشور‌ها و محیط‌ها، همچنان ساختار سنّتی خود را حفظ کرده، بیشتر به شیوۀ پیشرفته و صنعتی ادامه حیات داده است. دربارۀ کشاورزی معصومان‌(ع) ابهاماتی از این قبیل وجود دارد: آیا همه آنان کشاورزی داشتند؟ آیا همواره خودشان به کشاورزی می‌پرداختند یا از نیروی کمکی بهره می‌گرفتند؟ نوع کشاورزی آنان چه بود؟

دربارۀ این ابهامات اطلاعات دقیقی از کشاورزی همۀ آنان به‌ویژه امامان متأخر(ع) در دست نیست. به‌اجمال از مستندات موجود، این مطلب بر می‌آید که ایشان به لحاظ اصل کشاورزی و نوع و نمونه‌های آن، به اقتضای ویژۀ زمان و مکان، یعنی به تناسبِ تفاوت اوضاع اجتماعی، منطقه‌ای، جغرافیایی، مزرعه‌ای و مسئولیت‌هایی که داشتند، عمل می‌کردند؛ چنان‌که شیوۀ کشاورزی آنان نیز به اقتضای وضع مختلف، متفاوت بود؛ گاهی خود به آن می‌پرداختند و گاهی نیز از زارع و نیروی کمکی بهره می‌گرفتند که در اینجا بررسی می‌شود و پیش از این بررسی، توجه به دو نکته ضروری است:

۱) دربارۀ کشاورزی معصومان واژگانی مانند «يَحْرِثُ»، «يَزْرَعُ» و «يَغْرِسُ» به کار رفته است. واژۀ نخست به معنای کشاورزی است و دو نوع بذرافشانی و نهال‌کاری را در بر می‌گیرد؛ ولی دو واژه «يَزْرَعُ» و «يَغْرِسُ» آیا به یک معناست و یا با تفاوت در معنا، از تفاوت در کشاورزی حکایت دارند، مطلبی است که به بررسی کوتاه نیاز دارد.

در وضعیت کنونی، واژه «زراعت» در کاربردهای رایج زبان عرب برای دو نوع کشتِ دانه و نهال به کار می‌رود؛ ولی در واژه‌شناسیِ عصر معصومان تفاوتی در معنای آنها مشاهده می‌شود. مادۀ زرع که ریشۀ واژۀ زراعت است، معنای اصلی آن، بذرافشاندن و کِشتن است که به گفتۀ ابن‌منظور، بیشتر در مورد کشت گندم و جو به کار می‌رود. دمیری کاربریِ آن را تنها در مورد کِشت گندم و جو می‌داند. راغب و ابن‌فارِس گفته‌اند: زراعت هرگونه رویاندن و پروراندن است. برخی نیز آن را هر نوع بذرافشاندن دانسته‌اند. به هر روی کاربریِ این واژه، به لحاظ لغت‌شناسی، در مورد افشاندن و رویاندن بذر و دانه است نه کِشتن نهال که در نشاندنِ نهال، واژۀ «غَرس» به کار می‌رود و این سخن با حدیث معتبر محمد بن مسلم و دیگراحادیث نیز هماهنگ است. در این احادیث، دربارۀ بذرافشاندن، واژۀ «زَرع» و در مورد نهال‌کاری درختان، واژۀ «غَرس» به کار رفته است: «فَزَرَعَ فِي الْبُسْتَانِ وَ غَرَسَ نَخْلًا وَ أَشْجَاراً وَ فَوَاكِهَ وَ...».

با توجه به معنای دو واژۀ «زرع» و «غرس» می‌توان گفت معصومان‌(ع) دست‌کم دو گونه کِشت داشتند که نوع اول آن، زراعت و گونۀ دومش باغداری نامیده می‌شود. این کشت گونه‌گون گاهی در یک مزرعه و دیگربار در مکانی جدای از یکدیگر انجام می‌شد و در اینجا به لحاظ اینکه تفکیک دقیق دو دسته گزارش مربوط به زراعت و باغداری ممکن نیست و کشت تفکیکی آنان نیز چندان نبوده است، هر دو دسته گزارش یکجا و به ترتیب آن گرامیان بررسی می‌شود.

۲) ابزاری که در دورۀ معصومان‌(ع) برای زراعت مورد استفاده بود، بر پایۀ بسیاری از گزارش‌های تاریخی و حدیثی، در غالب موارد، از بیل و کلنگ و گاوآهن، چوب‌های مخصوص کشاورزی، طناب و مانند آن بهره گرفته می‌شد؛ چنان‌که از تعبیرهای «مِعوَل» (کلنگ) و «مِسحاة» (بیل) در روایاتِ نقل شده دربارۀ یاران پیامبر(ص) و کشاورزی امیرمؤمنان و سه امام باقر و صادق و کاظم(ع) چنین بر می‌آید؛ همان‌گونه‌که از روایت معتبر امام صادق(ع) در این خصوص همین نکته استفاده می‌شود؛ یعنی گفتگوی با امام صادق(ع) دربارۀ شخم‌زدن زمین کشاورزی و محاسبۀ کارمزدِ گاو از محصول تولیدشده آن، حکایت دارد حیوان] و گاوآهن در آن دوره در ردیف ابزار کشاورزی جای داشت که در این روایت معتبر از آن سخن رفته است.

گفتنی است کشاورزی سرزمین حجاز در عصر معصومان‌(ع) نمونه‌های گوناگونی دا‌شته که باغداری و نشاندن خرما و انگور، زراعت گندم، جو، زعفران، خربزه، خیار، کدو و...، برخی از انواع آن به شمار می‌آمد. معصومان(ع) به لحاظ اینکه بیشترِ زندگی غالب آنان، در مدینه بوده، در کشاورزی حضور داشتند که گزارش‌های آن در اینجا بررسی می‌شود و در این بررسی، اعتبار و ضعف این مستندات، پشتیبان داشتن یا نداشتن آنها نیز مورد توجه است.

زراعت و باغداری پیامبر(ص)

دراین‌باره برخی آیات و روایات حکایت از آن دارد که آن حضرت علاوه بر کمک به امور داخلی خانواده، برای گذران زندگی به زراعت و باغداری نیز می‌پرداخت؛ به همین جهت مورد اعتراض منکران نبوت بود که می‌گفتند: اگر او پیامبر است، چرا همانند ما در پی معاش و امور زندگی است و از آسمان برای او گنجی نمی‌رسد. به هر روی آن حضرت مزرعه‌ها و باغ‌هایی داشت که در آنها نیروی کاری او و گاهی خودش کشت می‌کرد. بستان‌های هفت‌گانه مخیریق و اراضی بنونضیر در اطراف مدینه، همچنین اراضی خیبر، فدک و وادی‌القری این مزرعه‌ها و باغ‌ها را تشکیل می‌داد. این زمین‌ها از راه بخشش، «خالصه» (زمین‌های مخصوص پیامبر(ص)) و خُمس «مفتوحه عنوه» (ستانده‌شده از راه پیروزی) به دست آمده بود. بستان‌های هفت‌گانه مخیریق در سال دوم هجرت، اراضی بنو‌نضیر در سال چهارم پس از کوچ آنان و اراضی خیبر، فدک و وادی‌القری در سال هفتم هجری به پیامبر(ص) اختصاص یافته بود.

آن حضرت کشت برخی از مزرعه‌ها و باغ‌ها یا در برخی از زمان‌ها را خود بر عهده دا‌شت و در بخش دیگر از نیروی کمکی و زراعی بهره می‌گرفت و می‌توان از ابورافع به عنوان نیروی کمکی او نام برد که اموال به دست‌آمده از بنونضیر را برای زراعت و بهره‌آوری مدیریت می‌کرد. اراضی خیبر و وادی‌القری را هم برای زراعت و باغداری، به ساکنان یهود آن وا گذاشت تا بخشی از محصول را بر پایه توافق بر دارند و مانده را بپردازند. تصمیم آن حضرت در بهره‌گیری از اراضی بنو‌نضیر که نزدیک مدینه بود، دو قسمت داشت؛ بخشی از آن را که خانه مسکونی داشت، به مهاجران بخشید و قسمت غیرمسکونی را نگه داشت و در آن زراعت می‌کرد.

در نهال‌کاری و نشاندن نخل، هسته‌های خرما را پس از مکیدن می‌نشانید و به محصول می‌رساند. در میان این خرما‌ها نوعی از آن «عَجوَه» نام داشت و آن را دوست می‌داشت؛ چنان‌که در فدک هم یازده اصله نخل کاشته بود و بعد‌ها فرزندان حضرت فاطمه(س) تا زمان متوکل عباسی محصول آن را به حاجیان هدیه می‌دادند و از برکت آن، بهره‌های فراوانی داشتند؛ ولی در زمان متوکل این نخل‌ها برچیده شد.

آن حضرت در بارورکردن و نگهداری این مزرعه‌ها و باغ‌ها تلاش می‌کرد. بر پایۀ روایت معتبر زراره از امام صادق(ع)، پیامبر(ص) در بارور‌کردن آنها نهایت تلاش خود را به کار می‌گرفت. در نگهداری برخی از آنها سنگی حمل می‌کرد و در دیوارش می‌نهاد که تا روزگار امام صادق(ع) پابرجا بود. عمّار سجستانی نیز همین مضمون را از امام صادق(ع) گزارش کرده و به نقل از او افزوده است: پیامبر(ص) برای جلوگیری از سیلاب مسیر خیابان به زمینش، با نهادن سنگ بزرگی در مسیر آن، آسیب‌زدایی کرد و این سنگ تا عصر امام صادق(ع) پابرجا بود و هیچ انسان یا حیوانی نتوانست آن را جابجا کند.

به گفته مورخان محصول این مزرعه‌ها و باغ‌ها به اندازه‌ای بود که مصرف رایج سالیانه (آرد جو و خرمای) همسرانش، همچنین هزینه مصرفی فرزندان عبدالمطّلب در آن دوره را تأمین می‌کرد و مانده آن، به مصرف تهیه سلاح و مرکب برای دفاع می‌رسید. این مزرعه‌ها و باغ‌ها، بخشی از منابع درآمدی آن حضرت بود که به اقتضای وضعیت و سال‌های متفاوت، درآمد آنها قسمتی از هزینه‌های زندگی آن گرامی را تأمین می‌کرد.

گفتنی است، آن حضرت برخی از املاک مزروعی خود را برای بَنوهاشِم وَ بَنومُطَّلِب - که حضرت فاطمه(س) و همسر و فرزندانش در صدر آنان جای داشتند - وقف کرده است و به نام صدقات رسول خدا(ص) پس از او بر جای مانده است و عمده آن، از نخلستان‌های بنو‌نضیر و بوستان‌های مخیرق بود و اختیار تصرف آنها در دست امیرمؤمنان و فرزندانش امام حسن و حسین(ع)، سپس بزرگ‌ترین فرد از نسل حضرت زهرا(س) جای داشت و این کار برابر وصیت حضرت فاطمه(س) انجام گرفت. دیگر املاک آن حضرت به هدیه یا به ارث، به دخترش حضرت فاطمه(س) انتقال یافت.

زراعت و باغداری فاطمه(س)

منابع تاریخی و حدیثی بر اصل کشاورزی حضرت فاطمه(س) تأکید دارند؛ ولی درباره نوع و شیوه آن، چندان روشن نیستند. گفتنی است زن و مرد به صورت رایج، در همه امور زندگی با یکدیگر همکاری دارند و زندگی حضرت فاطمه با امیرمؤمنان(ع) نیز از این قانون جدا نبود و روایت معتبری دربارۀ آنان آمده است که در گذران زندگی، کارها را به دو بخش بیرون و درون خانه تقسیم کرده بودند و امور بیرون خانه و نظافت درون آن را امیرمؤمنان(ع) انجام می‌داد و مدیریت داخلی از قبیل پخت‌وپز، آماده‌سازی مواد آن و امور دیگر با حضرت فاطمه بود. در اینکه حضرت زهرا(س) در کارهای مربوط به همسرش، از جمله در زراعت و باغداری و دیگرکارهای کشاورزی با او همکاری داشت، مدرک چندانی در دست نیست‌؛ تنها در روایتی از امام کاظم(ع) آمده است، حضرت فاطمه(س) با دستان خود پنبه می‌کاشت و از آن، برای بخشی از پوشش فرزندانش بهره می‌گرفت. این مطلب در نقل محمد بن ابراهیم نیشابوری آمده که امام کاظم(ع) پارچه ارزشمندی را برای خانمی به نام شُطیطه به نیشابور فرستاد و فرمود: این پارچه از زمین خودمان در روستای «صُریا» تهیه شده است و بذر آن از پنبه‌ای بوده که حضرت فاطمه(س) با دستان خود از آن بذر زراعت می‌کرد. این نقل از یک سو حکایت از زراعت آن حضرت دارد و از سوی دیگر دلالت می‌کند که این سرزمین از املاک حضرت فاطمه(س) بوده است و با لحاظ اینکه این زمین در منطقه عوالی مدینه جای دارد، می‌توان گفت این مِلک از املاک مُخیرِق یا بنی‌نضیر بوده که به پیامبر(ص) منتقل شده بود و سپس به دخترش انتقال یافت.

ولی دربارۀ مزرعۀ فدک ـ که رسول خدا(ص) بر پایه آیه ﴿وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ﴾ به او واگذار کرده بود ـ منابع شیعیان و سنیان چنین گزارش دارند: این مزرعه یکی از منابع درآمدی حضرت فاطمه(س) در اواخر دوران پیامبر(ص) و کمی پس از آن شمرده می‌شد و آن حضرت زارع و وکیلی داشت که در آن، زراعت و باغداری می‌کرد و محصولش - مانند گندم، جو، خرما و کشمش - را برای ایشان می‌فرستاد. ابوبکر در دوران حاکمیتش این مزرعه را قاهرانه تصرّف کرد و نمایندۀ حضرت فاطمه(س) را از آن، بیرون راند و مورد اعتراض آن حضرت قرار گرفت. این مزرعه در دوره‌های مختلف تاریخ نیز همواره میان فرزندان حضرت فاطمه(س) و حاکمان عصرشان مورد نزاع بود و دست به دست می‌شد.

زراعت و باغداری امیرمؤمنان(ع)

اقدام زراعی و باغداری امیرمؤمنان سرآمد کارهای زراعی معصومان‌(ع) بوده که بخشی از آن به روزگار پیامبر(ص) و بخشی به عصر پس از آن حضرت مربوط است. بیشتر تلاش‌های زراعی و باغداری امامان بعدی در محور زیرساخت‌های زراعی امیرمؤمنان(ع) بوده است. فرایند کار زراعی و باغداری آن حضرت دو مرحله زیربنایی و روبنایی را نشان می‌دهد:

۱. در مرحله نخست زیرساخت‌ها را بنیان نهاد. تهیه زمین زراعی و آماده‌سازی زمین برای زراعت و باغداری و نهال‌کاری و آبیاری از کارهای زیربنایی تولید زراعی است. کار آبیاری در منطقۀ کم‌باران و سرزمین‌های خشک، به زیرساخت‌هایی از قبیل حفر چاه، ایجاد قنات و جاری‌ساختن نهر از آنها یا از چشمه و رود‌های بزرگ یا کوچک و مانند آن نیاز دارد که عمدۀ آبیاری در عصر معصومان‌(ع) در سرزمین مدینه و حجاز، از راه حفر چاه و قنات صورت می‌گرفت. این مرحله تلاش توان‌فرسا به همراه دارد؛ در همان حال عرصه را برای تلاش در مرحله بعدی، یعنی تولید زراعت و باغ آماده می‌سازد. نقلی که تاریخ و حدیث در آن اتفاق دارند و سند معتبر هم دارد، می‌گوید پیامبر(ص) سرزمین ینبع را به امیرمؤمنان(ع) واگذار کرده است و او در آن به زراعت پرداخت و به گفتۀ ابن‌شُبّه، آن حضرت بعدها مقداری از آن سرزمین را از عبدالرحمن بن سعد بن زراره انصاری - که آن را پس از خریدن به فروش گذاشته بود - به مبلغ خریدش، یعنی سی هزار درهم خرید و بر زراعت آن افزود که نخستین نقطۀ آباد‌شدۀ آن، قسمت «بُغَیبَغه» است. عمدۀ فعالیت‌های زراعی و باغداری ایشان - که نوع این دو کار در یک سرزمین یا نزدیک به هم انجام می‌شد - در آنجا انجام می‌گرفت. به‌گفتۀ ابن‌شبّه، آن گرامی با نگاهی زمین‌شناختی و زیست‌محیطی به کوه‌های سرزمین ینبع، اظهار داشتند: در این کوه‌ها آب‌های پاکیزه و فراوانی جای دارد و با این آگاهی به احداث چشمه‌ها و چاه‌های گوناگون در آن پرداخت که به گفتۀ ابن‌شهرآشوب آمار این چاه‌ها به یکصد عدد رسید و تا زمان او (سال ۵۹۸ قمری) همچنان برجا و مورد استفاده بود.

اقدام امیرمؤمنان(ع) برای نهال‌کاری و تأسیس مزرعه و بستان مطلبی است که شُهرۀ تاریخ و حدیث است. آن حضرت در دوران پیامبر(ص) در مدینه باغی تأسیس کرده بود که از آن، محصولات گوناگون خرما، درخت و مانند آن بر‌داشت می‌کرد. به نقل معتبری از امام باقر(ع) فردی نزد امیرمؤمنان(ع) بار و محموله‌ای از هستۀ خرما دید و پرسید: این همه هستۀ خرما برای چیست؟ پاسخ دادند: به اذن الهی صد هزار نخل خواهند شد؛ سپس آن را کاشت و دانه‌ای را تباه نکرد و نخلستانی پدید آورد. بر پایۀ نقل صدوق، امیرمؤمنان(ع) در این باغ‌ها و نخلستان‌ها به گونه‌ای کار می‌کرد که سختی آن، چهره‌اش را تغییر داده بود؛ تا حدّی که روزی پیامبر(ص) در پی او رفت و با مشاهدۀ غبار بر چهره و اعضایش، فرمود: اگر مردم تو را با واژۀ «ابوتراب» بخوانند آنان را سرزنش نمی‌کنم.

نام برخی از چشمه‌های احداثی آن حضرت در مدینه و اطراف آن‌که با احداث آنها آن سرزمین‌ها را به مزرعه و باغ و بستان تبدیل کرد، چنین است: بُغَیبِغَه، عین ابی‌نِیزر، عین‌البحیر، رباح یا ریاحا، جُبَیر، عین نولا، عین‌الحدث، العصیبه‌، الفقیرین، بِئر‌الملک، أُدیبه یا أُذینه یا أُرینه، دَیمه یا دَعه و وادی‌القُرَی - که چشمه‌های متعددی از جمله عین ناقه یا عین حسن و عین موات را در بر می‌گرفت - و ذات کمات که چهار منطقۀ آبی ذوات‌العشراء، قُعین، مُعید و رعوان است. این آمارها نشان می‌دهد آن حضرت با حفر آن همه چاه در آنها، ده‌ها هکتار زمین را به همراه کارگرانش آباد کرده است و گزارش معتبری - که خواهد آمد - مبنی بر اینکه یکصد هزار اصله نخل در آن کاشته بود، گواه این مطلب است؛ چراکه این اندازه نخل به علاوۀ درختان بارور و غیربارور دیگر که به آنها نیاز داشتند و در آن باغ‌ها نهال کرده بود، به صورت طبیعی برای بارور‌شدن، به فضا و مساحتی گسترده - که فاصله‌های درختان نیز در آن رعایت شود - نیاز دارد که ده‌ها هکتار را پوشش می‌دهد.

از سوی دیگر امیرمؤمنان(ع) برخی از این چاه‌ها یا چاه‌های دیگری را نیز در اطراف مدینه برای بهرۀ عموم حَفر و وقف کرده بود؛ از جمله حَرّة الرجلاء که در دیار «بنی‌قین» در میان مدینه و شام جای داشت و به جهت دشواری راه‌رفتن بر آن، به سرزمین «سنگلاخ پیادگان» نامیده شد. وادی احمر، از ناحیۀ شِعب زید، وادی بَیضاء و چاهی در مسجد فتح - که در شمال غربی مدینه، در قسمت غربی کوه «سَلع» جای داشت - در این ردیف جای دارند. شاید مقصود از این مسجد، مسجد شجره باشد که اکنون نیز در آن محوطه آبار علی(ع) وجود دارد. این گزارش‌ها حکایت از آن دارد که آن حضرت با آینده‌نگری خود در دوران پیامبر(ص) بنیان‌های درآمد زراعی خود و فرزندانش را به صورت گسترده آماده کرده است.

۲) در مرحله دوم به تولید و زراعت پرداخت. آن حضرت پس از پیامبر(ص) و در دوران خانه‌نشینی ۲۵ساله‌اش، ضمن کار‌های فرهنگی، کار‌های زراعیِ پرگستره‌ای انجام می‌داد و محصول فراوانی هم به دست می‌آورد. چنان‌که اشاره شده، بخشی از مزرعه‌های آن حضرت اهدایی پیامبر(ص) و برخی دیگر احداثی خودش بود. آن گرامی در این مزرعه‌ها با لباس کوتاهِ مخصوص کار، بیل می‌زد. «سالم منتوف» از موالیان امیرمؤمنان(ع) می‌گوید: روزی آن حضرت در حال زراعت در مزرعه‌اش بود و من هم حضور داشتم که ابوبکر و عمر با تعبیر «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ» به دیدارش آمده بودند. ایشان در گرمای نیمروز در پی روزی حلال می‌رفت و می‌خواست خدا او را در رنجِ طلب حلال ببیند.

آبادانی و تولیدات زراعی وی در سرزمین ینبُع سرآمد دیگر تولیدات زراعی آن حضرت است. برای احیای سرزمین ینبع، درازمدت کار می‌کرد و با ماندن شبانه‌روزی در آنجا، به آبادانی آن سرزمین می‌پرداخت؛ حتی اگر بیمار می‌شد نیز در همان‌جا به سر می‌برد. زمانی بیمار شد و ابوفضالۀ انصاری - که از حاضران در جنگ بدر بود و بعدها در کنار ایشان، در جنگ صفین شهید شد - به همراه پسرش، فضاله، به عیادت آن حضرت به ینبع رفت و نسبت به ماندن شبانه‌روزی و درازمدت ایشان در آنجا، به او اعتراض کرد و او را به مدینه دعوت کرد و گفت: اگر در این بیماری موت شما در اینجا فرا رسد، عرب‌های بیابان‌نشین جُهَینَه به کفن و دفن تو می‌پردازند؛ ولی اگر در مدینه باشد، برادران و یاران از مهاجر و انصار به آن اقدام کرده، بر پیکرت نماز می‌خوانند. آن حضرت با استناد به فرمودۀ پیامبر - که به هنگام مرگ، محاسنت با خون سرت خضاب خواهد شد - ابوفضاله را آرام کرد و به او فهماند که مرگش در این بیماری نیست، سپس به کارش ادامه داد و این نقل از تلاش مدت‌دار آن حضرت به‌دور از مدینه برای زراعت و باغداری حکایت دارد. محصول این مزرعه در فرایند بهره‌وری، غله‌ای بود که افزون بر بذل و بخشش‌های آن جناب به نیازمندان، حتی معیشت ایشان در دوران حکومتش را تأمین می‌کرد. در نقلی از آن حضرت آمده است که در زمان رسول خدا از گرسنگی، سنگ بر شکم می‌بست؛ ولی پس از تولید زراعی او، درآمد سالیانۀ وقفی‌هایش به چهل هزار دینار و صدقۀ او، به چهار هزار دینار می‌رسید. در تعبیر دیگر آمده که هنگام ازدواج با فاطمه(س) وضع مالی‌اش به گونه‌ای نابسامان بود که حتی زیر‌اندازی نداشت؛ درحالی‌که پس از تولید زراعی، اگر صدقۀ جاریه (وقف) او میان خاندان هاشم تقسیم می‌شد، همگی را اداره می‌کرد. در نقلی نیز آمده که درآمد غلۀ ایشان پیش از قتل عثمان به صد هزار رسیده بود. بر پایه احادیث معتبر از امام صادق(ع) آن گرامی از این دسترنج‌های خود هزار برده آزاد کرده است.

در اینجا این پرسش به ذهن می‌آید که مبلغ چهل هزار دینار یا چهار هزار دینار یادشده در این منابع، چه نوع درآمدی بوده است؟ آیا این مبلغ، درآمدِ آن حضرت از وقفی‌هایش بوده یا درآمدِ ملک دیگری بوده که ایشان آن را به عنوان صدقۀ جاریه به مصرف می‌رسانید یا درآمدِ وقفی‌ها و دیگراملاک بوده که به صورت صدقۀ جاریه به مصرف می‌رسید و یا با لحاظ اینکه به زکات هم صدقه گفته می‌شود و در برخی از این منابع تعبیر «صدقه» به کار رفته، مبلغ یادشده زکات مال او بوده است که در همۀ این صورت‌ها از تولید فراوان ایشان حکایت دارد. در پاسخ این پرسش می‌توان گفت بر پایۀ قانون اطلاق و تقیید و کنارهم‌نهادن تعبیرهایی مانند «وَ كَانَتْ نَفَقَتُهُ تَأْتِيهِ مِنْ غَلَّتِهِ بِالْمَدِينَةِ مِنْ يَنْبُعَ»، «وَ كَانَتْ غَلَّتُهُ عَلَى أَرْبَعِينَ أَلْفَ دِينَارٍ فَجَعَلَهَا صَدَقَةً»، «وَ غَلَّةُ صَدَقَتِهِ تَشْتَمِلُ حِينَئِذٍ عَلَى أَرْبَعِينَ أَلْفَ دِينَارٍ فِي كُلِّ سَنَةٍ»، «إِنَّهُ(ع) وَقَفَ أَمْوَالَهُ وَ كَانَتْ غَلَّتُهُ أَرْبَعِينَ أَلْفَ دِينَارٍ» بر می‌آید که آن حضرت درآمدهای متعددی داشته و مبلغ چهل هزار دینارِ یادشده، تنها درآمد وقفی‌های ایشان بوده و با توجه به جملۀ «و بلغت أربعة آلاف دینار صدقتی» در نقل نباطی، زکات - یعنی یک‌دهم - «چهل هزار دینار» یادشده، چهار هزار دینار می‌شد؛ البته با این فرض که زمین‌های وقفی را اجاره می‌کرد و محصول آن، مال خود حضرت می‌شد تا زکات معنا یابد؛ چراکه در ملک و محصول وقف زکاتی نیست.

نکتۀ دیگری که بر فراخی و پرمحصولی این مزرعه‌ها و باغ‌ها گواهی می‌دهد، ارزش مالی و مبلغ بالای قیمت آنهاست؛ برای نمونه عین ابی‌نِیزر باغ و مزرعه‌ای بود که به گفتۀ مبرد، به اندازه‌ای ارزش داشت که زمانی امام حسین(ع) بدهکار بود و به پول نیاز داشت. معاویه با استفاده از این فرصت می‌خواست این باغ را از دست ایشان در آورد و پیشنهاد کرد که آن را به مبلغ دو میلیون دینار (طلا) می‌خرد؛ ولی امام نفروخت و فرمود: وقفی پدرم است و آن را نمی‌فروشم.

آن گرامی در بار‌ورکردن مزرعه‌ها و نخلستان‌ها به گونه‌ای اهتمام داشت که هرگاه فرصتی به دست می‌آورد، به آن رسیدگی می‌کرد. به نقل دیلمی و ابن‌فهد، آن حضرت پس از فراغ از جهاد، به آموزش مردم و داوری در میان آنان می‌پرداخت و هرگاه از آن رها می‌شد، به باغی که داشت می‌رفت و درحالی‌که ذکر خدا می‌گفت، با دستان خود کار می‌کرد. با توجه به این مطالب، محصول تولیدی این بوستان‌ها گستردگی فراخی داشت که آن حضرت افزون بر ادارۀ زندگی خود و برخی از بستگان، هزینۀ بسیاری از نیازمندان را نیز تأمین می‌کرد.

شیوۀ آن حضرت در احداث این مزرعه‌ها و تولید و بهره‌آوری زراعت آنها این بود که هم خود کار می‌کرد، هم از نیروهای کمکی و نظارت بر آنها، مانند غلامان یا برخی موالیان بهره می‌گرفت. پس از احداث و باروری این مزرعه‌ها، برای اداره و نگهداری آنها وکیلان زراعی تعیین کرد که امور آنها را بر عهده داشتند و به فرمان آن حضرت در کاشت، داشت و برداشت عمل می‌کردند و درواقع نوعی کارآفرینی برای نیازمندان بود.

زراعت و باغداری امام حسن(ع)

امام مجتبی(ع) که پسر بزرگ و وصی پدرش بوده و پدر نیز با آماده‌سازی زیرساخت‌ها و بنیادهای زراعی در دوران خود، بستر تولید را فراهم آورده و اختیار بسیاری از امور زندگی را به او سپرده بود، برای کارهای زیربنایی تولید زراعی و باغداری مشکلی نداشت. بخشی از باغ‌های ملکی پدر و مادر به ارث به ایشان رسیده بود؛ افزون بر آنکه باغ‌های موقوفه امیرمؤمنان(ع) نیز در دست ایشان و برادرش امام حسین بود و ضمن نگهداری آنها، از آنها بهره می‌گرفتند. در عنوان موقوفات امیرمؤمنان(ع) اشاره خواهد شد که عمدۀ موقوفات امیرمؤمنان(ع) از باغ‌ها و مزرعه‌های در ینبع بود. امام مجتبی(ع) تولیتِ نگهداری زمین‌های وقفی و مصرف درآمد آن برای خود یا دیگران را نیز در اختیار داشت. به نقل معتبر کلینی و شیخ طوسی از امام کاظم(ع)، امیرمؤمنان(ع) اختیار بهره‌گیری از این مزرعه‌ها و باغ‌ها را به‌ترتیب به امام مجتبی، امام حسین و امامان بعدی(ع) سپرده است و در این مجموعه، صدقات پیامبر و حضرت فاطمه(ع) نیز جای می‌گرفت. آن حضرت مصرفِ محصول آن باغ‌ها - با حفظ اصل آنها - را به صورت کلی و جزئی بیان کرده است که نیازمندان بنوهاشم، بنو‌مطّلب و آل‌ابی‌طالب در آن ردیف جای دارند. ا‌و به حسنین(ع) اجازه داد که با بهره‌گیری از آنها برای خود، می‌توانند آن را در هر موردی که مصلحت بدانند، به مصرف برسانند و افزوده است در صورت لزوم می‌توانند بخشی از آنها را برای ادای دین بفروشند.

از ظاهر این روایت معتبر، بلکه از تعبیر صریح «مَا كَانَ لِي بِوَادِي الْقُرَى كُلُّهُ مِنْ مَالٍ لِبَنِي فَاطِمَةَ» بر می‌آید که بخش مهم درآمد امامان، به‌ویژه حسنین(ع) از این باغ‌ها و مزرعه‌ها به دست می‌آمد؛ چنان‌که از پیشنهاد امام حسین(ع) به عمر سعد در کربلا مبنی بر واگذاری چشمۀ بُغَیبغَه به او، در فرض خودداری از جنگ با آن حضرت، این نکته استفاده می‌شود.

این مطالب حکایت از آن دارد که این باغ‌ها و مزرعه‌ها، املاک پرمحصول و سودمندی بودند که عمدۀ درآمدهای امام مجتبی(ع) از آنها به دست می‌آمد؛ افزون بر آنکه در نقل جصّاصِ رازی آمده که امام مجتبی(ع) در عراق زمینی داشت که آن را خریده بود؛ ازاین‌رو با کشاورزی و بهره‌گیری از همین زمین‌های مزروعی - ملکی و وقفی - بخش عمده درآمدش را تأمین می‌کرد.

دربارۀ شیوۀ زراعت آن حضرت و اینکه از چه نیروی کاری برای زراعت بهره می‌گرفت، مستند چندانی در دست نیست؛ ولی به لحاظ اینکه کشاورزانی در روزگار پدرش در آن مزرعه‌ها زراعت می‌کردند، می‌توان گفت همانان به زراعت در آنها می‌پرداختند؛ چنان‌که از تعبیر یاقوت حموی در این باره مبنی بر اینکه امیرمؤمنان(ع) در واگذاری اختیار وقفی‌های اموالش به امام مجتبی(ع) نام سه نفر از موالیانش را در به‌کار‌گیری آنان، به او توصیه کرد، چنین بر می‌آید.

زراعت و باغداری امام حسین(ع)

دربارۀ زراعت و باغداری امام حسین(ع) دو گونه گزارش در دست است:

دسته یکم: گزارش‌هایی‌اند که بنیان‌های زراعی آن حضرت را نشان می‌دهند و دلالت دارند امام حسین(ع) در اطراف مدینه، مزرعه‌ها و باغ‌های موروثی، وقفی و تأسیسی داشت و می‌توان از ینبع، بُغیبغات و جاهای دیگر نام برد. آن حضرت از این مزرعه‌ها و باغ‌ها درآمد‌های درخور توجهی به دست می‌آورد. بخشی از این درآمد‌ها، از مزرعه‌ها و بستان‌های ملکی و برخی نیز از وقفی‌هایی بود که از امام مجتبی(ع) با همه اختیارات به آن حضرت منتقل شده بود. این مطلبی است که روایت معتبر یاد‌شدۀ کلینی و شیخ طوسی از آن حکایت دارند؛ چنان‌که از برخی رخدادهای مربوط به زندگی آن گرامی نیز همین معنا به دست می‌آید؛ برای مثال:

۱) در پدیدۀ ازدواج ام‌کلثوم، دختر حضرت زینب با پسر عمویش قاسم بن محمد بن جعفر، امام حسین(ع) پس از خواندن عقد ازدواج آنان، یکی از املاکش را به خواهرزاده‌اش بخشید. این ملک به گفته مُبرّد مزرعۀ بغیبغات بود - که در ینبع جای داشت و برخی آن را چند باغ و چند مزرعه دانسته‌اند که به هر باغی بُغیبغه گفته می‌شد - و به گفتۀ ابن‌شهرآشوب مزرعه‌ای در مدینه یا در سرزمین عقیق بود. به نقل این منابع، درآمد سالیانۀ آن، در همان تاریخ، هشت هزار دینار گزارش شده است و امام پیش‌بینی کرد این مزرعه، زندگی اینان را اداره می‌کند. به گفته بحرانی مزرعۀ بُغیبغات - که چشمه بزرگ و پرآبی بوده - به اندازه‌ای ارزش داشت که معاویه آن را به مبلغ یک میلیون دینار (طلا) می‌خرید و امام نپذیرفت؛ ولی در کربلا برای نجات عمر سعد از آلودگی به قتل آن حضرت، به او پیشنهاد کرد که این مزرعه را مجانی به وی وا می‌گذارد تا از درگیری دست بر دارد. این نقل با فرض صحت می‌تواند قرینه باشد که گزارش ابن‌شهرآشوب درباره مزرعه اهدایی آن حضرت به خواهرزاده‌اش، به واقع نزدیک‌تر است.

۲) به نقل ابن‌شهرآشوب، امام حسین(ع) غلامی رومی به نام «بَجَنس» داشت که در منطقۀ ذی‌خشب مزرعه‌ای را با حفر چاه آبی برای آن حضرت آباد کرده بود که امام سجاد(ع) پس از شهادت پدرش با واگذاری آن مزرعه، بدهی بیش از هفتاد هزار دیناری آن حضرت را پرداخت کرد. در نقل جصّاصِ رازی نیز آمده که آن حضرت در عراق زمینی داشت که آن را خریده بود.

۳) بر پایه گزارشی، نیازمندی نزد امام حسین(ع) اظهار نیاز کرد و آن گرامی از قنبر پرسید «اگر از مال حجاز چیزی هست، بیاورید که او از ما نیازمندتر است». قنبر مبلغی که به گزارش ابن‌شهرآشوب چهار هزار دینار و به نقل ابن‌عساکر دویست درهم بوده، به او تحویل داد. این تعبیر که «اگر از مال حجاز چیزی هست، بیاورید» حکایت از آن دارد که برای آن حضرت از سرزمین حجاز درآمدی می‌آمد که می‌تواند از آب و ملک یا منبع دیگری باشد که در آنجا داشت.

به هر روی از این گزارش‌ها بر می‌آید که امام حسین(ع) مزرعه‌ها و بستان‌های موروثی، تأسیسی، خریداری و وقفی متفاوتی داشت که درآمدِ چشمگیرِ هر یک از آنها بخشی از هزینه‌های پرگسترۀ آن گرامی را تأمین می‌کرد. هزینه‌ای که از یک سو با لحاظ شخصیت اجتماعی امام و مراجعاتی که از جهات مختلف به ایشان می‌شد، بر عهده‌اش می‌آمد؛ از سوی دیگر هزینۀ زنان، فرزندان و دیگربازماندگان برادرش امام مجتبی(ع) بر عهدۀ آن حضرت بود و از جانب سوم توجهی که امام به بازماندگانِ شهیدان دوران حکومت پدر و برادرش داشت، همۀ اینها هزینه‌هایی بود که بر عهدۀ امام بود و می‌توان گفت عمدۀ آنها را از این درآمدها تأمین می‌کرد. بر این نکته‌، با تکیه بر نشانه‌های تاریخی - که در لایه‌های این نوشته نیز آمده است - تأکید می‌شود.

دسته دوم: گزارش‌هایی‌اند که تا حدی از نوع و چگونگی کار زراعی حکایت دارند. دربارۀ چگونگی زراعت آن حضرت، هرچند مستندات چندانی در دست نیست، با توجه به برخی گزارش‌ها می‌توان گفت آن حضرت به تناسب وضعیت، هم با دستان خود زراعت و باغداری می‌کرد، چنان‌که برخی نقل‌ها، حضورش در ینبع را گزارش کرده است، هم به لحاظ اینکه کشاورزانی در روزگار پدر و برادرش در آن مزرعه‌ها زراعت می‌کردند، آن حضرت هم از آنان یا افراد تازه‌ای، برای بهره‌برداری زراعی سود می‌جست.

زراعت و باغداری امام سجاد(ع)

آن حضرت نیز مانند دیگر ائمه(ع) مزرعه داشت و مشغول کشاورزی بود و افرادی هم بودند که برای آن حضرت کارهای کشاورزی را انجام می‌دادند. به عنوان نمونه می‌توان به حدیثی که مرحوم شیخ حر عاملی از امام صادق(ع) نقل کرده است، اشاره کرد: وی می‌نویسد: امام سجاد(ع) به کسی که کارهای حضرت را انجام می‌داد و ناظر دخل و خرج بود و در شب خرماها را چیده بود فرمود: این کار را انجام مده، مگر نمی‌دانی رسول خدا(ص) از درو کردن (زراعت) و چیدن (میوه) در شب نهی فرموده است... و همان‌گونه که در بحث املاک ائمه گذشت امام سجاد(ع) در محلی به نام «عنابه» در اطراف مدینه مزرعه‌ای داشت که هنگام میوه در آنجا اقامت می‌کرد.

گزارش‌ها دربارۀ زراعت و باغداری امام سجاد(ع) نیز دو گونه است:

۱) گزارش‌هایی‌اند که از بنیان‌های زراعی حکایت دارند، مبنی بر اینکه ایشان در اطراف مدینه، مزرعه‌ها و باغ‌هایی در اختیار داشت که می‌توان از ینبع و جاهای دیگر نام برد. آن حضرت از این مزرعه‌ها درآمد‌های درخور توجهی به دست می‌آورد که بخشی از آن، از مزرعه‌ها و باغ‌ها ملکی و برخی هم از وقفی‌هایی بود که از پدرش با همه اختیارات به او منتقل شده بود؛ چنان‌که روایت معتبر یاد‌شده کلینی و شیخ طوسی از امام کاظم(ع) از این مطلب حکایت دارد و به گفتۀ اربلی، عبدالملک بن مروان که بخشی از وقفی‌های پیامبر(ص) و فاطمه(س) و امیرمؤمنان(ع) را از حاکمان پیشین به انتقال گرفته بود و آن را در غصب خود داشتند، به امام سجاد(ع) بازگردانده بود؛ چنان‌که از برخی رخدادهای مربوط به زندگی آن گرامی نیز استفاده می‌شود که آن حضرت مزرعه‌ها و باغ‌های ملکی و وقفی در اختیار داشت؛ برای نمونه امام باقر(ع) می‌گوید: با پدرم به سوی اموالش می‌رفتیم؛ درحالی‌که گروهی از موالیان و دیگران او را همراهی می‌کردند؛ چنان‌که پس از عاشورا با کناره‌گیری از مردم، چند سالی بادیه‌نشینی اختیار کرده، در آنجا به سر می‌برد. بر پایۀ گزارش طبری و ابن‌اثیر در رخداد هجوم مسلم بن عقبه به مدینه، آن حضرت در ینبع به سر می‌برد؛ حتی به خانوادۀ مروان بن حکم نیز پناه داده است. محدث نوری برای ایشان در سرزمین «ذی‌خشب» مزرعه‌ای را ثبت کرده که آن را برای پرداختن قرض پدرش به مروان به مبلغ هفتاد هزار دینار فروخته است؛ ولی با توجه به مأخذ نقل نوری، این ملک همان ملکی است که از پدرش ارث برده و برای ادای دین او فروخته که در عنوان زراعت امام حسین(ع) ذکر شده است. به گفتۀ سمهودی، آن حضرت در اطراف مدینه و در محلّی به نام «عُنّابَه» ملک و مزرعه‌ای تأسیسی یا خریده داشت که از منابع درآمدی ایشان شمرده می‌شد و به گفتۀ صدوق، ایشان پانصد اصله نخل داشت که هرگاه نزد آنها می‌رفت، در کنارشان دو رکعت نماز می‌گزارد. این گزارش‌ها حکایت از آن دارد که آن حضرت با داشتن زمین، چاه‌های آب و دیگرامکانات مربوط، در آنجا‌ها به سر می‌برد و اینها بنیان‌های زراعی شمرده می‌شوند.

۲) مربوط به شیوۀ زراعت امام سجاد(ع) است. شیوۀ کار زراعی آن حضرت با لحاظ وضعیتی که داشت، به دو صورت عمل می‌شد: شخص امام به زراعت می‌پرداخت؛ چنان‌که از نقل معتبرِ امام صادق(ع) بر می‌آید که امام سجاد(ع) صبح‌گاهان در پی روزی حلال، به مزرعه‌های و باغ‌ها می‌رفت و به اصلِ سحرخیزی در کار - که به فرمودۀ امیرمؤمنان‌(ع) مایۀ افزایش روزی است - عمل می‌کرد و الگوی مناسبی برای زراعت و باغداری و کار به همگان ارائه می‌کرد. ایشان با تلاش در آنها به عنوان طلب روزی و کسب حلال، این کار را پذیرش صدقه از سوی خدا برای خانواده می‌دانست و در پاسخ این پرسش که آیا برای خانواده‌ات صدقه می‌پذیری، می‌فرمود: کسب حلال صدقه خدا بر بنده‌اش است؛ یعنی چون صدقه از روی صدق و صفا و معامله با خداست، کسب حلال نیز به لحاظ اینکه فرمان‌های الهی در آن رعایت می‌شود، کاری صادقانه و معاملۀ با خدا شمرده می‌شود. بر این مبنا آن حضرت تلاشی که در باغ و مزرعه خود با رعایت ضوابط دینی انجام می‌داد، آن را مایۀ به دست‌آوردن مال حلال برای هزینه خانواده و معاملۀ صادقانه با خدا می‌دانست.

امام سجاد(ع) برای توسعه محصول، به زراعت در مزرعه‌ها و باغ‌ها می‌پرداخت. گاهی سواره و گاهی پیاده حتی مسافت بین مدینه و ینبع را می‌پیمود و به گفتۀ سمهودی، به هنگام برداشت محصول، به مزرعه «عُنّابَه» می‌رفت و مدتی در آنجا اقامت می‌کرد.

از نیروی کار کمکی بهره می‌گرفت و زراعت را به غلامان یا دیگران می‌سپرد و بر کار آنان نظارت می‌کرد؛ چنان‌که گزارش یکی از متولّیانِ مزرعۀ ایشان دربارۀ آسیب‌دیدگی زراعت به آن حضرت و حضور منظّم و متناوب چندین غلام در خانۀ آن حضرت و مدیریت، تربیت و آزادکردن سالانۀ آنان در انتهای ماه رمضان بر این مطلب گواهی دارد. اگر آسیبی در زراعت و محصول آن مشاهده می‌شد، برای آسیب‌زدایی تدبیر می‌کرد. در شیوه جمع‌آوری محصول نیز از برداشت شبانه آن مانع می‌شد و به نیروی کار فرمان می‌داد که شبانه آن را جمع نکنند تا نیازمندان با مراجعه به مزرعه، از آن بهره‌مند شوند. امام با این کار بر این نکته تأکید کرد که متمکنان، همواره به نیازمندان توجه کنند و آنها را از درآمدشان بهره‌مند سازند و از هزینه‌کردن پنهانی درآمد خود بپرهیزند.

از مجموع مطالب یادشده این نتیجه به دست می‌آید که درآمد امام سجاد(ع) از املاک شخصی و وقفی در اختیار ایشان، گسترده بوده و از این درآمدها بخشی از هزینۀ بسیاری از خانواده‌های نیازمند و بی‌سرپرست مدینه را شبانه و پنهانی به درِ خانه آنان می‌برد.

زراعت و باغداری امام باقر(ع)

دو گونه گزارشی که دربارۀ زراعت و باغداری امام سجاد(ع) نقل شده، دربارۀ امام باقر(ع) نیز مشاهده می‌شود و روایت معتبر یاد‌شدۀ کلینی و شیخ طوسی این مطلب را تأیید می‌کند؛ یعنی مزرعه‌ها و باغ‌های ملکی پدرش به تناسب سهم ایشان به او منتقل شده و مزرعه‌ها و باغ‌های وقفی که در اختیار پدرش بود، با همه اختیارات به او انتقال یافت و برادرانش عبدالله بن علی و عمر بن علی - از مردان دانشمند و بافضیلت - متولی زراعت و نگهداری آنها بودند؛ افزون بر آنکه مزرعه‌های دیگری در محور زندگی آن حضرت گزارش شده که آن را خریده یا احیا کرده است؛ مانند «عُرَیض» که آن را به مبلغ چند دینار از صاحبش خریده است. به گفتۀ سمهودی «حَضر» یکی از این مزرعه‌هاست که در روضۀ «خاخ» نزدیکی مدینه جای داشت و از بنای مسکونی و چاه آب نیز برخوردار بود؛ چنان‌که بعدها امام رضا(ع) و محمد بن جعفر نیز در آنجا از این امکانات برخوردار بودند. همۀ اینها از بنیان‌های زراعی آن حضرت حکایت دارد.

در خصوص شیوۀ زراعت امام باقر(ع)، هرچند منابع چندانی در دست نیست، برخی گزارش‌ها از کارکرد زراعی خودش در کنار بهره‌گیری از نیروی کار، با توجه به وضعیت زمانی و مکانی حکایت دارند.

داستان دیدار محمد بن منکدر با امام باقر(ع) یکی از داستان‌های معروف و مشهور است، ولی به طور مختصر آن را یادآور می‌شویم: او (محمد بن منکدر) می‌گوید: محمد بن علی بن الحسین(ع) را دیدم، می‌خواستم او را موعظه کنم، اما او مرا موعظه کرد. از او پرسیدند چگونه تو را موعظه کرد، گفت: در وقتی که هوا گرم بود به یکی از نواحی مدینه می‌رفتم. ابوجعفر محمد بن علی به من برخورد. او که مردی تنومند و سنگین وزن بود، در حالی به من رسید که بر دو غلام سیاه یا دو برده تکیه داده بود. با خود گفتم: سبحان الله، پیرمردی از بزرگان قریش در این ساعت گرما با این حالت در پی دنیاست! من باید او را نصیحت کنم.

نزدیک او رفتم و به او سلام کردم. او همچنان نفس زنان و عرق ریزان جواب داد. گفتم: خداوند حال تو را نیکو گرداند، پیرمردی هستی از بزرگان قریش. در این ساعت گرما و با این ناراحتی چگونه مشغول به دنیای خویش هستی؟ چه می‌بینی اگر مرگت برسد و تو در این حال باشی؟ او گفت: اگر مرگ من برسد و من در چنین حالتی باشم مرگ من در وقتی فرا رسیده که مشغول به اطاعت خدا هستم، اطاعتی که بدان وسیله خود و خانواده‌ام را از تو و سایر مردم بی‌نیاز نمایم.

تنها چیزی که من از آن می‌ترسم این است که در حالی مرگ من برسد که مشغول معصیت خدا باشم. گفتم: راست گفتی، خداوند تو را مشمول رحمت خود گرداند، من می‌خواستم تو را موعظه کنم ولی تو مرا نصیحت کردی.

زراعت و باغداری امام صادق(ع)

ابو عمرو شیبانی گوید: حضرت صادق(ع) را دیدم در حالی که لباسی خشن بر تن و بیلی در دست داشت و در باغ خود کار می‌کرد و عرق از پشتش می‌ریخت. عرض کردم فدایت شوم بیل را به من بدهید به جای شما کار کنم. فرمود: من دوست دارم مرد در راه تهیه معاش و به دست آوردن روزی حرارت آفتاب را ببیند و رنج آن را تحمل کند.

در حدیث دیگری آمده است ابو بصیر گفت: از امام ششم(ع) شنیدم که می‌فرمود: من در بعضی از املاک خود به قدری کار می‌کنم تا عرق کنم و حال آنکه هستند کسانی که آن کار را انجام می‌دهند (اما من خود کار می‌کنم) تا خداوند بداند من طالب روزی حلال می‌باشم.

در روایت دیگری از فضل بن ابی قره نقل شده است که گفت: بر امام صادق(ع) وارد شدیم در حالی که در باغچه خود مشغول فعالیت بود. عرض کردیم فدایت شویم اجازه دهید این کار را ما و غلامانتان انجام دهیم. فرمود: نه مرا به حال خود بگذارید؛ زیرا دوست دارم که خدای عزوجل مرا در حالی ببیند که با دست خویش کار می‌کنم. و برای کسب حلال، خود را به زحمت انداخته‌ام. امیر المؤمنین(ع) در شدت گرما به دنبال رفع نیازهای زندگی‌اش می‌رفت، به این منظور که خداوند او را ببیند در راه کسب حلال خود زحمت می‌کشد.

مرحوم شیخ طوسی در حدیثی از قول هشام بن احمر نقل می‌کند که گفت: خدمت امام صادق(ع) رسیدم و خواستم درباره مفضل بن عمر از وی سؤال کنم در حالی که روز بسیار گرمی بود و از شدت گرما عرق بر سینه‌اش جاری بود و در باغ خود مشغول کار بود. قبل از این که سؤال کنم، حضرت جواب مرا داد....

در حدیث دیگری آمده است که شخصی به نام اسماعل بن جابر گفت: خدمت امام صادق(ع) رسیدم در حالی که در باغ خود بیلی به دست گرفته و با آن راه آب را باز می‌کرد و مشغول آبیاری بود و لباسی همانند کرباس پوشیده بود که گویی از تنگی بر بدنش دوخته شده است.

کسانی هم بودند که در مزرعه آن حضرت کار می‌کردند و در امر کشاورزی کمک می‌کردند و اجرت و مزدشان را می‌گرفتند، چنان که در حدیثی آمده است: شخصی به نام شعیب می‌گوید: گروهی را برای کار کردن در باغی که از آن امام صادق(ع) بود به کار واداشتم تا عصر کار کنند، وقتی که از کار فارغ شدند حضرت به (معتب) فرمود: مزدشان را قبل از این که عرق آنها خشک شود بپرداز.

گزارش‌های یادشده دربارۀ بنیان‌های زراعی امام سجاد و امام باقر(ع) دربارۀ امام صادق(ع) نیز مشاهده می‌شود؛ یعنی مزرعه‌های ملکی پدرش به تناسب سهم ایشان به او منتقل شد که می‌توان از عُرَیض نام برد؛ همچنین مزرعه‌های وقفی که در اختیار پدرش بود، با همه اختیارات به او انتقال یافت و روایت معتبر یاد‌شدۀ کلینی و شیخ طوسی گواه این مطلب است؛ افزون بر آنکه مزرعه‌های دیگری در محور زندگی آن حضرت گزارش شده که در اختیار داشت؛ چنان‌که برخی واژه‌های به کاررفته در برخی روایات مانند «فِي حَائِطٍ لَهُ»، «فِي بُسْتَانٍ لَهُ» و... از این مطلب حکایت دارد. به گفتۀ صالح بن‌عقبه، امام صادق(ع) باغی داشت که در آن، نهال‌هایی را پرورانیده بود و به او نیز پرورانیدن نهال را توصیه کرد و شیوۀ زودثمردهی نهالِ نخل را به وی چنین آموزش داد: «زمانی که ثمرِ نخل در حال رسیدن و به سمت رطب‌شدن است، آن را بکار» و صالح با عملِ به این توصیه همان نتیجه را گرفت. دربارۀ نیروی کار امام در این حرفه، گزارش‌ها از دوگونگی کار‌ها حکایت دارند:

۱) با اینکه نیروی کار در اختیار داشت، خودش به اقتضای وضعیت، به زراعت و باغداری می‌پرداخت و عرق‌ریختن در کسب حلال را - که در محضر خدای رازق انجام می‌گیرد - دوست می‌داشت و این دوستی را اظهار می‌کرد. آمار این گزارش‌ها کم نیست و در اینجا به آنچه به دست آمده، اشاره می‌شود. به نقل کلینی، آن حضرت با لباس کار خود، با هدایت آب‌ها به سوی بوته‌ها و پای درختان مزرعه و باغش را آبیاری می‌کرد. به گفتۀ ابوعمرو شیبانی، آن حضرت با پوشیدن لباس کاری که ضخامت داشت، بیل به دست می‌گرفت و در باغش به‌گونه‌ای کار می‌کرد که عرق از بدنش فرو می‌ریخت. شیبانی از امام درخواست کرد به جای او کار کند؛ ولی آن حضرت نپذیرفت و افزود: «دوست دارم مرد برای کسب معاش، با تحمل رنج در حرارت خورشید کار کند»؛ چنان‌که در پاسخ پیشنهاد فضل بن ابوقره، مبنی بر اینکه کار در مزرعه‌اش را به دیگری بسپرد، فرمود: «دوست دارم خدای والا مرا در حالی ببیند که با دستانم کار می‌کنم و با تحمل رنج، روزی حلال می‌طلبم». بر پایۀ نقل معتبر کلینی، همان گرامی در باغ خود با دستانش خرما کیل می‌کرد و برخی از یاران پیشنهاد دادند که این کار را به برخی از فرزندان یا غلامان بسپارد؛ امام نپذیرفت و این کار را در ردیف سه کاری دانست که مایه سامان‌دهی زندگی است و دو کار دیگر دین‌شناسی و مدیریت معاش است.

مشابه این مضمون در گزارش عبد‌الأعلی چنین آمده که او در یکی از روز‌های بسیار گرم تابستان در برخی راه‌های مدینه با امام صادق(ع) در مسیر مزرعه و باغش روبرو شد و جایگاه معنوی و اجتماعی امام نزد خدا و مردم را مطرح کرد و از ایشان تقاضا کرد که خود را در چنین وقت و روزی به زحمت نیندازد. امام پاسخ دادند: عبد‌الأعلی، من برای کسب روزی بیرون آمدم تا از افرادی مانند تو بی‌نیاز شوم و به گفتۀ کلینی وقتی عبدالله بن حسن برای همراه‌کردن امام صادق(ع) با پسرش محمد - معروف به نفس زکیه - نزد امام رفت، آن گرامی درحالی‌که آماده رفتن به مزرعه بود، به مزرعه رفت و همراهی با نفس زکیه را نپذیرفت. روایت یادشدۀ صالح بن عقبه مبنی بر اینکه امام صادق(ع) با نهال‌پروری، شیوۀ زودثمردهی نهالِ نخل را آموزش داد نیز بر همین مطلب گواهی دارد.

۲) به اقتضای وضعیت، از نیروی کمکی استفاده می‌کرد و با نظارت بر آنها، کارها را به آنان می‌سپرد. برخی از این نیروها غلامان آن حضرت بودند و برخی نیز افرادی بودند که با اجرت به کار گرفته می‌شدند. در برخی گزارش‌ها آمده هرگاه به اقتضای وضعیت از نیروی کمکی بهره می‌گرفت، در پرداختن مزدشان تأخیر نداشت. به نقل معتبر کلینی، فردی به نام «شُعَیب»، عده‌ای کارگر را برای امام صادق(ع) اجیر کرده بود تا در مزرعه و باغی، کاری را تا عصر آن روز انجام دهند. آن حضرت در پایان کار به «مُعَتِّب» - متصدی امور مالی‌اش - فرمودند که مُزدشان را پیش از خشک‌شدن عرقشان بپردازد.

اینکه شُعَیب مسئولیت یافت گروهی کارگر را برای کارگری در مزرعه و باغ امام اجاره کند، از چهار نکته حکایت دارد: شُعَیب متصدی مزرعه و باغ امام بود؛ مُعَتِّب مسئول امور مالی امام بود؛ مساحت مزرعه و باغ، گسترده و محدودۀ کار، پرگستره بوده که گروهی در آن به کار گرفته شده‌اند؛ شماری از مردم با کارگری در باغ و مزرعۀ امام روزی خود را به دست می‌آورده و مخارج خانوادۀ خود را تأمین می‌کردند.

در اینکه امام از نیروی کمکی استفاده می‌کرد، نقل‌های دیگر هم بر آن گواهی دارند. به گفتۀ کلینی، آن حضرت هنگام جمع‌آوری محصولِ کشتش حضور می‌یافت و به نیروی کارش چگونگی برخورد با سائلان را توصیه می‌کرد و به غلامان متصدی امور زراعی فرمان می‌داد در پرداختن حقوق نیازمندان به‌گونه‌ای عمل کنند که اسراف نشود؛ همان‌گونه‌که گزارش مربوط به مزرعه «ابی‌زیاد» بر سپردن کار زراعی به دیگران گواهی دارد. دربارۀ این مزرعه آمده است: در روزهای جمع‌آوری محصول، به فرمان امام صادق(ع) هر روز در ده نقطۀ آن مزرعه، سفره‌ای را آماده می‌کردند و بر هر سفره‌، ده نفر و برای هر نفری به اندازۀ یک مد (حدود یک کیلو) رطب می‌نهادند و آنان از آن می‌خوردند؛ چنان‌که برای هر یک از همسایگان، پیران، بیماران و کسانی که در آن منطقه بودند و توان حضور در آن مزرعه را نداشتند، فرمان می‌داد به اندازۀ یک مد رطب ببرند و از این راه، عوارض محصول آن زراعت از زکات و غیرآن را می‌پرداختند؛ آن‌گاه با پرداختن مزد نگهبانان، متصدیان زراعت و کارگران، ماندۀ محصول را به مدینه حمل کنند.

از واژه‌های «نگهبانان، متصدیان زراعت و کارگران» معلوم می‌شود زراعت آن حضرت در «عَینِ زِیاد» پردامنه بوده است که آن همه نیرو را به کار می‌گرفت و به تصریح همین روایت، محصول آن، چهارهزار دینار بوده که سود مانده آن برای امام، پس از اخراج همه عوارض از زکات و غیرآن، چهارصد دینار بود. گفتنی است شیوه کمک به نیازمندان در هر عصری، به تناسب امکانات همان عصر انجام می‌گیرد. در دوره‌های معصومان‌(ع) ابزارِ حمل و نگهداری کالا از مزرعه به محل زندگی، به‌ویژه برای نیازمندان، محدود و دشوار بود؛ ازاین‌رو امام با تدبیر خود، بخشی از نیازمندانِ محیط زراعت را گرد آورده و به آنان انفاق می‌کرد.

در اینکه مزرعه‌ها و باغ‌های امام صادق(ع) در چه مکان‌هایی بوده، افزون بر آنکه همان منابع زراعیِ ارثی پدر و موقوفۀ اجدادی ایشان - برابر نقل معتبر امام کاظم(ع) - در اختیارش بود، از برخی نقل‌ها نیز بر می‌آید که بخشی از آن مزرعه‌ها در ینبع، عُریض و مزرعۀ ابی‌زیاد و بخشی در مکان‌های دیگر جای داشت.

دربارۀ سرجمع درآمد آن حضرت آمار دقیقی در دست نیست؛ تنها دربارۀ درآمد سالانۀ مزرعه ابی‌زیاد از چهار هزار دینار یاد شده است و اجمالاً باغ و محصول آن حضرت گسترده و پرسود بوده و درواقع سرمایه‌گذاری مولّد داشته‌اند؛ چنان‌که نقل معتبر کلینی دربارۀ اموال ایشان است که آن حضرت فرمود: وضعیت مالی من از مردم مدینه بیشتر و بهتر است. همچنین داشتن و به‌کارگیری کارگزاران متعدد، مؤیّد این مطلب است.

از این‌گونه نقل‌ها به دست می‌آید که امام، کشاورزی و کار سختِ تولیدی برای معیشت را مایۀ رشد خود می‌دانسته و از آن دریغ نورزیده است؛ افزون بر آنکه برای همگان این پیام آموزشی را دارد که کار و تلاش مناسب، برای ادارۀ زندگی نه تنها عیب نیست، بلکه وظیفه و مایۀ رشد همۀ افراد است و ترک آن، برابر نقل معلّی بن خنیس مورد سرزنش آن حضرت است. معلّی می‌گوید: امام از یارانش دربارۀ مردی که نیازمند شده بود، پرسید امروز چه می‌کند؟ عرض شد در خانه به عبادت خدا مشغول است‌. پرسید: مخارجش از کجا تأمین می‌شود؟ پاسخ دادند از ناحیۀ برخی برادران. فرمود: به خدا سوگند، کسی که هزینۀ او را پرداخت می‌کند، عبادتش از این برتر است. محتوای این روایت با صرف نظر از سند آن، با اصول عقلی و نقلیِ آموزه‌های دین هماهنگ است و روایاتی که بر کار و تلاش برای حفظ عزت و پرهیز از تکدی‌گری تأکید دارند، گواه مطلب‌اند.

زراعت و باغداری امام کاظم(ع)

دربارۀ زراعت و باغداری امام کاظم(ع) دو گونه گزارش در دست است:

۱) گزارش‌هایی‌اند که بدون تعیین نوع و مکانِ کار زراعی آن حضرت، اصل کشاورزی ایشان را نشان می‌دهند؛ چنان‌که در گزارش کلینی، مفید، برقی و دیگران این مطلب آمده است. از علی بن ابی حمزه روایت شده که گفت: امام هفتم(ع) را دیدم که در مزرعه خود مشغول کار بود. به او گفتم فدایت شوم شما چرا کار می‌کنید؟ کارگران شما کجایند؟ فرمود: ای علی بن حمزه کسی که از من و پدرم بالاتر بود با دست خود در زمینش کار می‌کرد. پرسیدم او کیست؟ فرمود: رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) و همه پدران و اجداد ما که با دست خود کار می‌کردند و این کار سیره همه انبیا و پیامبران و رسولان و اوصیا و جانشینان پیامبران و مردان شایسته است.

بر پایۀ گزارش دیگر کلینی که مفید، طبرسی و اربلی هم آن را نقل کرده‌اند، مردی مسیر راه امام کاظم(ع) به مزرعه‌اش را رصد می‌کرد تا از آن حضرت راهنمایی بگیرد و سرانجام به هدایت او انجامید. به نقل برقی، امام کاظم(ع) پس از مشورت با غلامانش دربارۀ باروری بهترِ باغ و بستان، پیشنهاد آنان را در آن امور به کار می‌گرفت. مشابه این گزارش را شیخ مفید نیز آورده است؛ مبنی بر اینکه امام کاظم(ع) در فرصتی، فرزندان خود را به برخی از اموالش (آب و ملکش) در اطراف مدینه برده که تنها بیست نفر از خدمتکاران آن حضرت پسرش احمد بن موسی را مراقبت و همراهی می‌کردند و امام نیز آنان را زیر نظر داشت.

از این گزارش‌ها بر می‌آید که آن حضرت مزرعه‌های گسترده‌ای داشته که خود و نیروهای کاری ایشان در آن زراعت می‌کردند؛ افزون بر آنکه بر پایۀ روایت معتبر یاد‌شدۀ کلینی و شیخ طوسی از آن حضرت، مزرعه‌های وقفی که در اختیار پدرش بود، با همۀ اختیارات به او انتقال یافت؛ چنان‌که مزرعه‌های ملکی پدرش به تناسب سهم ایشان به روال رایج به او منتقل شده بود و در آنها زراعت می‌کرد. یکی از مزرعه‌های آن حضرت «صُریا» است که از برخی گزارش‌ها بر می‌آید این ملک در مسافت کمی از مدینۀ آن دوران - با سابقۀ ملکی برای حضرت فاطمه(س) - قرار داشت و متروکه شده بود و امام کاظم(ع) دوباره آن را احیا کرده است و امامان رضا و جواد(ع) هم در بخشی از زندگی خود از آن بهره می‌بردند.

۲) گزارش‌هایی‌اند که نوع و مکان کارِ زراعی را تعیین می‌کنند؛ مانند:

1. گزارش مفید و خطیب بغدادی دربارۀ زراعت آن حضرت در اطراف مدینه در نزدیکی اُحُد که مزرعه‌ای به نام «نَقَمَی» داشت و آن منطقه به گفتۀ مورخان، مالک خاندان ابوطالب بود. امام گاهی در آنجا به سر می‌برد؛ حتی نیاز‌های برخی را که در آنجا به او مراجعه می‌کردند، برآورده می‌کرد.
2. بر پایۀ نقل خطیب بغدادی از یکی از فرزندانِ آن حضرت به نام محمد، آن گرامی در مکانی به نام «سایه» مزرعه‌ای داشت که با رفتن به آنجا مدتی در آن توقف می‌کرد.
3. به گفتۀ مفید و طبرسی مزرعۀ دیگری به نام «یسیره» داشت که آن را به مبلغ سی هزار دینار خریده بود و در آن زراعت می‌کرد و درنهایت آن را به پسرش احمد بخشید. همچنین با احیای ملک صریا در آن زراعت می‌کرد که اشاره شد.

همۀ این دو دسته گزارش‌ها از زراعت و باغداری گستردۀ آن حضرت حکایت دارد که علاوه بر کار زراعی خود، خدمتکاران فراوانی به آن می‌پرداختند و برخی از فرزندان آن حضرت نیز زراعت مستقلی داشتند. گستردگی زراعت و باغداری او به قدری بود که زمانی هارون در دیدار با آن جناب از وضعیت زراعت و محصول آن پرسید. امام در پاسخ، سوددهی کشاورزی‌اش را متفاوت دانست و افزود: گاهی خوب و دیگربار اندک است که تأمین‌کنندۀ هزینۀ عائلۀ بیش از پانصد نفری او و اندازۀ بدهی‌اش نیست. این گفتگوی امام با هارون دربارۀ این مطلب که آیا محصول زراعت امام، هزینۀ عائلۀ پرجمعیتِ بیش از پانصد نفری او را کفاف می‌دهد یا نه و امام پاسخ دادند برخی فرصت‌ها «محصول زراعت خوب است» یعنی از این هزینه کفایت می‌کند، حکایت دارد که درآمد زراعت و باغداری ایشان در آن تاریخ، بیشترین درآمد زراعی سرزمین مدینه شمرده می‌شد؛ زیرا در گزارشی به دست نیامد که در آن تاریخ و در آن مکان، کسی با این عائله چنین درآمدی داشته باشد.

وانگهی نقلی دربارۀ شیوۀ عرضۀ محصول مزرعه و باغ به بازار آمده است که از مطلب یادشده حکایت دارد. مُعتِّب - که از موالی و خدمتگزاران مورد اعتماد امام صادق و امام کاظم(ع) بوده - می‌گوید: امام کاظم(ع) همواره به متصدیان امور مالی خود فرمان می‌داد با رسیدن محصول و میوه، آن را به بازار عرضه کنند و خودشان همانند دیگرمسلمانان روزانه آن را بخرند. بر پایۀ این روایت، درآمد باغ آن حضرت به اندازه‌ای بوده که می‌توانست نیاز بازار مدینه به میوه در آن روزها را تا حدّی تأمین کند؛ افزون بر آنکه در عرضۀ محصول آن، وضعیت موجود بازار مسلمانان را در نظر داشت تا تعادل عرضه و تقاضا حفظ شود.

زراعت و باغداری امام رضا(ع)

گزارش‌های یادشده دربارۀ بنیان‌های زراعی امامان پیشین، دربارۀ زراعت و باغداری امام رضا(ع) نیز مشاهده می‌شود؛ یعنی مزرعه‌ها و باغ‌های ملکی پدرش به تناسب سهم ایشان به او منتقل شد، مانند عُریض و جاهای دیگر؛ همچنین مزرعه‌های وقفی که در اختیار پدرش بود، با همۀ اختیارات به او انتقال یافت و روایت معتبر یاد‌شدۀ کلینی و شیخ طوسی این مطلب را تأیید می‌کند؛ افزون بر آنکه مزرعه‌ها و باغ‌های دیگری در محور زندگی آن حضرت گزارش شده که در اختیار داشت؛ مانند مزرعۀ او در سرزمین «خاخ» که میان مکه و مدینه جای داشت و به آن «روضۀ خاخ» گفته می‌شد. به گفتۀ برخی منابع جغرافیایی، آن حضرت در آنجا چاه آب و مزرعه و خانه‌ای داشت که مزرعۀ او «حَضَر» نامیده می‌شد و عموی او محمد بن جعفر هم با آن حضرت در آنجا از این امکانات بهره‌مند بود. مورد دیگر حضور آن حضرت در «صُریا» روستایِ احیا‌کردۀ پدرش بود که می‌تواند نشانۀ کار زراعی ایشان در آنجا باشد؛ چنان‌که نقل حسن بن موسی در اینکه آن حضرت را در رفتن نزد برخی از املاکش همراهی می‌کرد و آن گرامی وی را به برداشتن وسیله‌ای برای نگهداری از باران توصیه کرد، از کار زراعی او حکایت دارد.

دربارۀ شیوه، نوع و اندازۀ زراعت امام رضا(ع) مستندات تاریخی و روایی شفاف نیستند و مدارک روشنی به دست نمی‌دهند؛ ولی از برخی نقل‌ها می‌توان زراعت و باغداری آن حضرت و حضور این منبع درآمد در زندگی آن حضرت را به دست آورد؛ برای مثال گزارش معتبر سلیمان بن جعفر جعفری مبنی بر اینکه «با امام رضا(ع) در پی حاجت ایشان بود و هنگام خداحافظی، آن حضرت او را به خانۀ خود دعوت کرده که شب را نزد او به سر برد و او نیز اجابت کرد»، یکی از نقل‌هاست. از تعبیر «كُنْتُ مَعَ الرِّضَا(ع) فِي بَعْضِ الْحَاجَةِ» بر می‌آید که امام در موقعیت مقتضی، با برخی از یارانش در پی زراعت و باغ و نیازِ مربوط به زندگی‌اش می‌رفت و از این زراعت بخشی از هزینه‌های مورد نیاز خود را تأمین می‌کرد.

زراعت و باغداری ابناء الرضا(ع)

دربارۀ اصل زراعت و باغداری و اندازه و چگونگی کشاورزی سه امام متاخر، یعنی امام جواد و امام هادی و امام حسن عسکری(ع) منابع مربوط، شفاف نیست و مدارک چندانی در دست نیست. در همان حال از منابع موجود، به‌اجمال این‌گونه بر می‌آید:

اولاً کشاورزی از منابع عمدۀ درآمدی آن گرامیان شمرده می‌شد؛ چنان‌که از روایت یادشدۀ امام کاظم(ع) مبنی بر اینکه کارکردن سیرۀ پیامبران، اوصیا، صالحان، رسول خدا، امیرمؤمنان‌(ع) و همۀ پدرانم بود، بر می‌آید که ائمه متأخر هم به لحاظ اینکه از اوصیا و صالحان بودند، کشاورزی داشتند.

ثانیاً گزارش‌های متنوع حکایت دارد که آنان دست‌کم دو نوع مزرعه داشتند:

1. وقفی: بر پایۀ روایت معتبر یاد‌شدۀ کلینی و شیخ طوسی از امام کاظم(ع) مزرعه‌های وقفی که در اختیار امام پیشین بوده، با همۀ اختیارات به‌ترتیب به امامان بعدی انتقال یافت که این امامان را نیز شامل می‌شد.
2. ملکی: به نقل برخی منابع تاریخی، خاندان ابوطالب در منطقۀ نزدیک اُحُد در اطراف مدینه مزرعه و املاکی داشتند و یکی از آنها «نَقَمَی» نام داشت که متعلق به امام کاظم(ع) بود و آن حضرت گاهی در آنجا به سر می‌برد و از نیاز‌مندان مراجع‌کننده رفع نیاز می‌کرد و بخشی از آنها به شیوۀ رایج به این امامان منتقل شده است؛ چراکه آنان نیز از آن خاندان و در ردیف وارثان آن حضرت شمرده می‌شدند؛ افزون بر آنکه مزرعه‌های ملکی پدر در جاهای دیگر، مانند ینبع و دیگرموارد، به تناسب سهم هر یک از فرزندان، به ترتیب و به شیوۀ رایج به آنان منتقل شده و مورد زراعت ایشان بود و گزارش حضور امام جواد(ع) در «صُریا»، روستایِ آبادکرده جدش امام کاظم(ع) گواه این موضوع است و از کار زراعی ایشان حکایت دارد؛ چنان‌که تعبیر «مَشربه» در روایت حسن بن علی وشّا که گفت: در مشربۀ «صُریا» نزد امام جواد(ع) رسیدم، به این مطلب گواهی می‌دهد؛ چراکه «مَشربه» به معنای آبگاه است و آبگاه به صورت رایج، مایۀ آبادی و زراعت و تولید است.

گزارش ابوهاشم جعفری مبنی بر اینکه در بستانی نزد امام جواد(ع) رسیده و مطلبی را با او در میان نهاده است، حکایت دارد که امام جواد(ع) از زراعت و باغداری بهره‌ای داشت؛ حتی گاهی دوستانش ایشان را در مزرعه‌ها دیدار می‌کردند. گزارش‌های دیگری از جمله نقل کلینی از احمد بن خالد این مطالب را تأیید می‌کند. در این نقل آمده است: امام جواد(ع) به عبدالله بن مساور وصیت کرده که سرپرستیِ دارایی‌ها و هزینه‌های خانواده‌اش را تا زمان بلوغ امام هادی(ع) بر عهده داشته باشد و برخی از آن دارایی‌ها آب و ملک (مزرعه)، چهارپایان، غلامان و وقفی‌های در اختیار آن حضرت بود. این گزارش حکایت دارد که امام جواد(ع) از مزرعه و زراعت و دام بهره داشت و پس از او نیز به امام هادی(ع) انتقال یافت و تصدّی آن در دوران نوجوانی امام هادی(ع) بر عهدۀ ابن‌مساور بود که امور کشاورزی ایشان را اداره می‌کرد و نوع بهره‌گیری از املاک در آن دوران چنین بود.

ابن‌جوزی (۵۹۷ق) نیز در گزارش خود می‌گوید: امام جواد(ع) در مدینه مزرعه و بستانی آمیخته به درخت نخل و غیر نخل داشت و در آن، منزل مسکونی بنا نهاده بود. آن حضرت این مزرعه را به جوانی مجرد و نیازمندِ علوی بخشید و کنیزی هم برای او تهیه کرد و به وی فرمان داد که به زراعت در آن بپردازد. این گزارش نیز قرینه‌ای دیگر برای کشاورزی و زراعت ایشان در مدینه شمرده می‌شود که گاهی شخصاً و گاهی با استفاده از نیروی کار در آنها زراعت و باغداری می‌کردند؛ ولی درآمد به‌دست‌آمدۀ از این مزرعه‌ها و باغ‌ها با توجه به ظرفیت‌های آنها و شرایط زمانی آنان، با دوره‌های امامان پیشین تفاوت داشت. آنان با این درآمدها علاوه بر تأمین هزینۀ زندگی خود، زندگی دیگران را نیز به سامان می‌آوردند.

دربارۀ کشاورزی امام عسکری(ع) در مدینه یا سامرا گزارشی به دست نیامد؛ ولی می‌توان گفت به لحاظ اینکه آن حضرت عمدتاً در سامرا و در محاصره بوده‌اند و املاک و مزرعه‌اش در مدینه جای داشت، خودشان به زراعت نمی‌پرداختند و اگر زراعتی داشتند، از نیروی کمکی استفاده می‌کردند و احتمال اینکه در سامرا ملکی تهیه کرده باشد و از کشاورزی آن بهره گرفته باشد، به‌دور از نظر نیست؛ به‌ویژه آنکه سامرا، آب و خاک حاصلخیزی داشت؛ چنان‌که دربارۀ کشاورزی امام هادی(ع) در سامرا گزارش صریحی در دست نیست؛ ولی روایتی از ابن‌طلحه شافعی، اربلی و ابن‌صباغ نقل شده است مبنی بر اینکه امام هادی(ع) در روستایی از سامرا کاری داشته و نیازمندی از کوفه به سامرا نزد امام رفته بود و در آنجا به ایشان مراجعه کرده است. این روایت می‌تواند گواهی باشد بر اینکه شاید کار امام در آن روستا زراعت بوده که به آنجا می‌رفت.

مدیریت تولید کشاورزی

امیرالمؤمنین(ع) خود روی زمین کار می‌کرد و چشمۀ آب جاری می‌ساخت، اما این بدان معنا نیست که خود به‌تنهایی روی زمین کار می‌کرده است؛ بلکه حضرت با برنامه‌ریزی دقیق و استفاده از نیروی کار مناسب، به آبادکردن زمین و کشت درخت و زراعت می‌پرداخته است. آن حضرت معمولاً بردگانی را می‌خرید تا به ایشان کمک کنند و بعد از مدتی آموزش و آشناساختن آنان با اسلام، آنها را آزاد می‌کرد. در ماجرای جاری‌شدن چشمه در ینبع آمده که به حضرت خبر دادند که آب فوران کرد؛ یعنی حضرت در جای دیگری از مزرعه کار می‌کرده و جمعی به کندن چشمۀ آب مشغول بوده‌اند و آنان این خبر خوش را به حضرت داده‌اند.

در وقفنامه حضرت که از موسی بن جعفر(ع) نقل شده و در کتب اربعه هم آمده است، حضرت تمام بردگان خود را آزاد می‌کند؛ ولی آزادی چهار تن از آنان را بعد از پنج سال قرار می‌دهد: زیاد، ابو‌نیزر، جبیر و زریق. سخن حضرت چنین است: «آنچه از مالم در ینبع است که به عنوان مال من شناخته می‌شود و اطراف آن، صدقه است. غلامانی هم که در آنجا کار می‌کنند، آزاد هستند، به جز رباح، ابو‌نیزر و جبیر. کسی بر آنان تسلط ندارد. آنان موالی هستند؛ تا پنج سال در این ملک کار کنند و مخارج آنان و روزی‌شان و مخارج خانواده آنان از ینبع است». حضرت در ادامه به املاک وادی‌القری اشاره می‌کند که زریق، غلام دیگر حضرت، در آنجا به کار مشغول بوده است. حضرت شرط پنج سال را برای آزادی وی نیز قرار می‌دهد. در خبری آمده وقتی عقیل به کوفه آمد، امیرالمؤمنین(ع) گفت: به ینبع بنویسم تا مالی برای تو قرار دهند؟ عقیل گفت: غیر آن چیزی نیست؟ حضرت به حسین(ع) فرمود: برای عمویت پیراهن بخر.

بخشی از اموال ینبع در اختیار امامان بعدی بوده است که نشان می‌دهد ایشان به اداره آن می‌پرداخته‌اند و بسیار سودآور بوده است. وقتی معاویه از مروان حاکم مدینه خواست دختر عبدالله بن جعفر را برای یزید خواستگاری کند، عبدالله گفت: اختیار او در دست دایی‌اش حسین است. او اکنون در ینبع است؛ باید صبر کنی برگردد. امام حسین(ع) با این ازدواج موافقت نکرد و او را به ازدواج قاسم بن محمد درآورد و بغیبغات را مهر او قرار داد. معاویه برای خرید چشمه ابو‌نیزر که غیر از بغیبغات بود، دویست‌هزار دینار برای امام حسین(ع) فرستاد؛ چون حضرت قرض داشت. حضرت آن را به معاویه نفروخت و فرمود وقف است.

در زمان امام باقر(ع) نیز یادی از منطقه ینبع شده است. حسن زیات گوید: بعد از انجام مناسک حج به مدینه آمدم. از امام باقر(ع) پرسیدم، گفتند: در ینبع است. به آنجا رفتم. حضرت وقتی مرا دید فرمود: ای حسن، به اینجا آمدی؟ گفتم: دوست نداشتم برگردم و شما را نبینم. فرمود: من از این سیر خوردم؛ دوست نداشتم در مسجد پیامبر(ص) باشم. حضرت به ینبع رفته که دور از اجتماع مسلمانان بود تا سیر مصرف کند و بوی آن دیگران را آزار ندهد.

احتمالاً بخشی از بردگان حضرت که شصت نفر بودند، در اینجا یا عُرَیض به کار مشغول بودند. در خبر سدیر صیرفی نیز آمده که من با امام صادق(ع) به سوی منطقه ینبع حرکت کردیم؛ داوود رقی نیز با امام صادق(ع) به ینبع می‌رود که نشان می‌دهد حضرت مزرعه مناسبی در آنجا داشته است.

در روستای عریض، نزدیک مدینه، معصومان مزرعه‌ای داشتند و به آنجا می‌رفتند. اخبار نشان می‌دهد این مزرعه از زمان امام باقر(ع) از آنِ ایشان بوده است. برابر خبری که امام صادق(ع) نقل کرده، پدرش زمینی را که به آن عریض می‌گفتند، از مردی خرید. قرار شد به جای هر یک دینار، ده درهم بدهد. بعد از انجام معامله، امام باقر(ع) به‌سرعت حرکت کرد. پرسیدم: چرا حرکت کردید؟ فرمود: برای اینکه معامله قطعی شود؛ یعنی تا فروشنده نتواند از خیار مجلس بهره ببرد و معامله را فسخ کند؛ بنابراین حضرت کل زمین عریض را خریده است و (بعد از آن) کل عریض ملک امام باقر(ع) بوده است. عریض بر وزن زبیر، وادی معروفی در مدینه است. در خبری، عریض جزو محدودۀ حرم نبوی معرفی شده است.

شیخ صدوق خبر حضور حضرت را در عریض نقل کرده است. در خبری معتّب غلام امام صادق(ع) از حضور آن حضرت در عریض سخن می‌گوید که به مسجد و محل نماز امام باقر(ع) رفته است و سرگذشتی را نقل می‌کند. امام صادق(ع) وقتی می‌خواست از تره استفاده کند، به عریض می‌رفت. اسماعیل بن جعفر در عریض درگذشت و جنازه او را برای دفن به بقیع بردند. عریض به‌طور قطع ملک امام صادق(ع) بوده و فرزندش علی بن جعفر در آنجا زندگی می‌کرده و درگذشته است و به علی بن جعفر عریضی مشهور است و به فرزندانش عریضیان می‌گفتند.

در سفری که شخصاً با جمعی به عریض رفتیم، دیدم که بر روی قبر علی بن جعفر خانه‌ای بود و یک گلدسته داشت که سابقه‌ای حدود پانصد سال داشت؛ بعد از چند سال، وهابی‌ها آن مقبره را در مرداد ۱۳۸۱ش تخریب کردند.

موسی بن جعفر(ع) بارها به عریض می‌رفته و افراد برای پرسش مسائل شرعی یا حل مشکل اقتصادی خود در عریض، به خدمت حضرت می‌رسیدند. خبری هم از حضور امام رضا(ع) در عریض نقل شده است. موسی بن جعفر(ع) ملک دیگری به نام «یسیریه» داشته که آن را به ۲۶ هزار دینار خریده بود و به امام رضا(ع) بخشید. در هنگام سعایت فرزند اسماعیل از موسی بن جعفر(ع) از خرید این ملک توسط حضرت یاد شده که آن را به سی‌هزار دینار خریده است. در نسخه‌ای از عیون أخبار الرضا نام آن بشریه آمده است. در حاشیه نوشته بسریه صحیح است که قریه‌ای در دو فرسخی بغداد بوده است.

پاسخ به یک سؤال

با توجه به آنچه درباره اهمیت کار و کشاورزی گفته شد ممکن است این سؤال برای بسیاری مطرح شود که چرا امروز پیشوایان دینی به کارهای تولیدی همچون زراعت و مانند آن نمی‌پردازند تا الگوی دیگران باشند. در پاسخ می‌توان گفت: توجه به این نکته لازم است که احترام فوق العاده‌ای که اسلام برای کار با دست قایل شده مفهومش این نیست که کارهای سازنده فکری همچون تعلیم، تربیت رهبری و راهنمایی مردم از ارزش و احترام فوق العاده بی‌بهره‌اند تا بتوان دانشمندان و اساتید دانشگاه و نویسندگان و پیشوایان فکری مردم را متهم به عدم انجام کار مثبت کرد، بلکه بعکس هدف اصلی این احترام فوق العاده برای کارگر و کشاورز این است که هرگز نقش کارگر و کشاورزی را در پیشرفت یک جامعه زنده فراموش نکنیم و مقام کارگر و کشاورز را کم نشمریم. وگرنه پیشوایان فکری و مربیان یک جامعه قطع نظر از ارزش‌های انسانی، سهم بسیار مهمی در پیشبرد جنبه‌های مادی جامعه نیز دارند؛ زیرا آنها با پایه‌ریزی یک مجتمع صالح، دعوت به همبستگی، درستکاری، تعاون و مانند اینها جامعه را برای رسیدن به هدف‌های عالی تقویت می‌کنند و تأثیر غیرمستقیم کوشش‌های آنها (همانند تأثیر غیرمستقیم عمل یک طبیب ماهر و دلسوز در افزایش بازده اقتصادی کارگران) قابل انکار نیست. خیلی روشن است کارگری که بیمار می‌شود نه تنها بازده اقتصادی ندارد بلکه به صورت یک مصرف کننده در می‌آید. ولی بر اثر تلاش طبیب، سلامت خود را بازیافته قادر به تولید می‌شود. آیا می‌توانیم به این پزشک یا دانشجوی طب بگوییم تو عمل مثبتی نداری و باید حتماً بروی در زمین‌های زراعتی کار کنی!؟ همچنین دانشمندی که مردم را به وحدت، درستکاری، تعاون، جدیت در طریق تولید و مبارزه با کم کاری و بیکاری دعوت می‌کند، گاه بازده عمل جامعه را چندین برابر می‌کند. و به دیگر سخن علت طرح این گونه سؤال‌ها از آنجا سرچشمه می‌گیرد که مفهوم کار برای بیشتر پرسش کنندگان روشن نیست، از این رو باید توجه داشت که کار بر سه قسم است:

1. کارهای تولیدی مانند کشاورزی، بافندگی، دامداری و....
2. کارهای خدماتی مانند پزشکی، پرستاری، رانندگی، رفتگری، باربری و....
3. کارهای فرهنگی و عقیدتی مانند ارشاد و هدایت مردم، شغل اساتید دانشگاه‌ها، دانشجویان، فرهنگیان، نویسندگان و... از این رو کار منحصر به کار تولیدی نیست و اگر مفهوم کار تنها همان کارهای تولیدی باشد، باید علما و دانشمندان، پیشوایان دینی، اساتید دانشگاه‌ها و نویسندگان و... را در شمار کسانی که بیکار هستند به حساب آورد، با این که این گونه نیست و اگر کسی بداند مفهوم کار چیست و کارگر کیست این نوع سؤال‌ها را مطرح نمی‌کند.

منابع

1. ذاکری، علی اکبر، سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه
2. علیدوست خراسانی، نورالله، منابع مالی اهل بیت
3. مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان