شایستگی

موضوع مرتبط ندارد - مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

اصل رعایت اهلیت

﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا﴾.

رعایت اهلیت، سنتی الهی

رعایت اهلیت در انتخاب افراد و واگذاری کارها از مهم‌ترین مسائل در مدیریت است؛ یعنی کسی که قرار است مسئولیت کاری را عهده‌دار شود، در مسندی قرار گیرد؛ باید شایستگی‌های لازم را برای آن مسئولیت دارا باشد و به اصطلاح، اهلیت آن کار را داشته باشد. سنت الهی چنین است که خداوند به هیچ‌کس جز بر اساس شایستگی‌ها و اهلیت‌های لازم مسئولیتی نمی‌دهد: ﴿وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾. هنگامی که خداوند ابراهیم را با وسایل گوناگون آزمود و او به‌خوبی از عهده آزمایش برآمد، خداوند به او فرمود: من تو را پیشوا و رهبر مردم قرار دادم؛ ابراهیم: گفت از دودمان من نیز پیشوایانی قرار ده؛ فرمود پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد و تنها آن دسته از فرزندان تو که شایسته باشند به پیشوایی خواهند رسید.

خدای متعال حضرت ابراهیم خلیل(ع) را پس از آزمایش‌های فراوان به مقام پیشوایی مردمان منصوب کرد. آن زمان که اهلیت او برای این مقام مسلّم شد، عهد خداوند به او رسید چنان‌که فرمود: ﴿وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ﴾. «ابتلاء و بلاء هر دو به معنی امتحان و آزمایش‌کردن است، به‌این‌ترتیب که کاری را به کسی پیشنهاد می‌کنند تا صفات باطنی او مانند اطاعت، شجاعت، سخاوت، عفت علم، وفا و میزان آنها را دریابند. و بدیهی است که امتحان اشخاص همواره باید به‌وسیله عمل باشد نه سخن؛ زیرا تنها چیزی که می‌تواند صفات واقعی انسان را آشکار سازد عمل است؛ زیرا سخن می‌تواند راست یا دروغ باشد... و خداوند که در این آیه می‌فرماید ابراهیم را پروردگارش به کلمات آزمایش کرد، منظور از کلمات اعمال و عهدها و پیمان‌هایی است که کلمات حاکی از آن بوده است نه خود الفاظ». مقصود از کلمات یک سلسله آزمایش‌ها و وظایف دشواری بوده است که ابراهیم توانسته است از عهده انجام‌دادن آنها به‌خوبی برآید و نشان داده است که شایستگی لازم برای عهده‌دار شدن مقام پیشوایی مردمان را دارد. ابراهیم شایستگی خود را در همه آزمایش‌ها نشان داد: دستور قربانی فرزند، قراردادن زن و فرزند در سرزمینی خشک و بی‌گیاه، مهاجرت از سرزمین بت‌پرستان، شکستن بت‌ها، رفتن در دل آتش و... پس از همه این آزمایش‌ها و سربلند بیرون آمدن‌ها، لیاقت پیشوایی جهانیان را پیدا کرد. این سنت خداست. خداوند اولیای خود را که سرپرستی و پیشوایی مردمان را به آنان می‌سپارد در سعه‌ صدر و بردباری و شکیبایی و وقار می‌آزماید و آن‌گاه که اهلیت خود را ثابت کردند منصوبشان می‌کند.

خداوند بدون تحمّل مشقت‌های چوپانی، پیشوایی جهان را به پیامبری عطا نفرموده است. این مقدمه و آزمایش برای به فعلیت رسیدن وقار و شکیبایی پیامبران انجام گرفته است. سائلی از سرور عالمیان محمد مصطفی(ص) پرسید: ای سرور ما، شما هم چوپانی فرموده‌اید؟ - «گفت من هم بوده‌ام دهری شبان». هر امیری که بتواند از عهده شبانی بشر آن‌چنان‌که به او فرمان داده شده است، برآید و شکیبایی و بردباری موسی را در چوپانی از خود نشان دهد و تدبیر و خِرَد خود را به طور شایسته در این راه به کار بیندازد؛ خداوند او را پیشوایی جهان عنایت می‌کند. خداوند همه پیامبران را از چوپانی گوسفندان بالا برده، به چوپانی برگزیدگان نصب کرده است. برخی گفته‌اند چوپانی گوسفندان تحمّل مسئولیت آحاد متفرق است و این مناسب مسئولیت مهم پیامبری است. کاری که در آن روحیه خیرخواهی برای افراد تحت مسئولیت را افزون می‌سازد و تلاش در جهت تأمین امور مفید به حال آنان را زیاد می‌کند و خداوند برای افزون ساختن تحمّل و ملکات و توانایی‌های پیامبرش در اداره مردمان چنین آزمایشی می‌کند تا پس از آن او را با مسئولیت بزرگ پیشوایی مردمان روبه‌رو سازد. برخی نیز گفته‌اند گوسفند ضعیف‌ترین حیوانات است و آن‌که بتواند با چنین موجودی از سر لطف و دلسوزی و مهربانی رفتار کند و تندی و خشونت نورزد، می‌تواند با مردمان از سر محبت و عدالت رفتار کند. ابن اسحاق آورده است که رسول خدا(ص) می‌فرمود: «مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا وَ قَدْ رَعَى الْغَنَمَ». (هیچ پیامبری نبوده است مگر آن‎که چوپانی کرده است). گفته شد: «آیا شما هم چوپانی کرده‌اید؟» فرمود: «آری».

در این باره از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: «مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيّاً قَطُّ حَتَّى يَسْتَرْعِيَهُ الْغَنَمَ يُعَلِّمُهُ بِذَلِكَ رِعْيَةَ النَّاسِ». خداوند هیچ‌گاه پیامبری را مبعوث نکرد مگر آن‌که او را به چوپانی واداشت تا بدین‌وسیله راه سرپرستی مردم را به او بیاموزد. آن‌چه مسلم است این است که خداوند جز بر اساس شایستگی‌های حقیقی به کسی مسئولیت نمی‌دهد. داستان برگزیدن طالوت برای فرماندهی بنی‌اسرائیل گویای این واقعیت است. ﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ * وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ﴾.

طالوت جوانی بود نیرومند و زیرک و دانشمند و با تدبیر، اما گمنام که چارپایان پدر را به چرا می‌برد و کشاورزی می‌کرد. به دنبال گم‌شدن چارپایانش در صحرا نزد اشموئیل پیامبر رفت و اشموئیل در نخستین برخورد شایستگی‌های او را دریافت و پی برد که او همان کسی است که خداوند او را مأمور نجات بنی‌اسرائیل کرده است. اشموئیل به قوم خود اعلام کرد که خداوند طالوت را به فرماندهی آنان برگزیده است تا با رهبری او به پیکار با دشمن برخیزند اما آنان برای فرمانده‌امتیازاتی از نظر نسب و ثروت را شرط می‌دانستند و طالوت فاقد همه آن ویژگی‌هایی بود که برای آنان ملاک تصدّی مسئولیت بود. او فردی گمنام و تهیدست بود. اشموئیل ملاک‌های باطل بنی‌اسرائیل را مورد سرزنش قرار داد و اظهار داشت ویژگی‌های تصدّی مسئولیت، علم و قدرت است که به‌اندازه کافی در طالوت هست. خداوند طالوت را به سبب اهلیت او برای فرماندهی برگزید و این سنت جاری الهی است که مسئولیت‌ها با توجه به اهلیت‌ها داده می‌شود. بسیاری میزان شایستگی برای تصدّی مسئولیت‌های بزرگ را سن و ثروت یا نسب و حسب می‌دانسته‌اند و در اینجا اهلیت‌های واقعی یعنی «علم» و «قدرت» به‌عنوان ویژگی‌هایی که فرد را شایسته مدیریت می‌کند، معرفی شده است. خداوند کار رسالت خویش را به آن می‌سپارد که صلاحیت دارد.

﴿وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ﴾. در شأن نزول این آیه نوشته‌اند که ولید بن مغیره که ثروت بسیار داشت و از قضات و اندیشمندان عرب به شمار می‌رفت به پیامبر می‌گفت: «اگر نبوّت راست و حق است من برای احراز این مقام از تو سزاوارترم زیرا هم سنم از تو بیش‌تر است و هم مال و اموالم!». بدین ترتیب خدای متعال این سخن سخیف را رد کرد و فرمود که نبوّت به نسب و بزرگی سن و فراوانی مال نیست بلکه به فضایل انسانی است و فرمود خدای داناتر است که رسالت خویش را کجا قرار دهد و هر که را که صلاحیت دارد محل رسالت و شایسته نبوّت باشد، بر می‌گزیند. خداوند جز بر اساس صلاحیت، کاری را به کسی نمی‌سپارد. ماجرای ابلاغ سوره برائت نمونه‌ای گویاست.

تقریباً تمام مفسران و مورخان اتفاق‌نظر دارند هنگامی که این سوره - یا آیات نخستین آن - نازل شد و رسماً اعلام گردید که خدا و پیامبر او از بت‌پرستان بیزارند و پیمان‌هایی که مشرکان با پیامبر اسلام داشتند لغو شده است، پیامبر برای ابلاغ این قطعنامه آن را به ابوبکر داد تا در هنگام حج در مکه برای همگان بخواند، سپس علی(ع) را به دنبال او فرستاد و آن را از او گرفت و فرمود: «لَا يَذْهَبْ بِهَا إِلَّا رَجُلٌ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ». (ابلاغ این سوره تنها به‌وسیله کسی باید باشد که او از من است و من از اویم).

ابوعبدالرحمن، نسائی پیشوای بزرگ اهل‌سنت، از زید بن سبیع از علی(ع) روایت کرده است که رسول خدا(ص) سوره برائت را به‌وسیله ابوبکر به‌سوی اهل مکه فرستاد؛ سپس علی(ع) را به دنبال او روانه کرد و گفت: «نامه را از او بگیر و به‌سوی مکه برو». علی(ع) در راه به ابوبکر رسید و نامه را از او گرفت، ابوبکر درحالی‌که محزون شده بود بازگشت و به رسول خدا(ص) گفت: «آیا درباره من آیه‌ای نازل شده است که مرا از ابلاغ برائت عزل فرمودی؟» حضرت فرمود: «لَا، إِلَّا أَنِّي أُمِرْتُ أَنْ أُبَلِّغَهُ أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي». (خیر، جز آن‌که من مأمور شدم که یا خودم آن را ابلاغ کنم یا مردی از خاندانم آن را ابلاغ کند). و از قول عبدالله بن رقیم از سعد آورده است که پیامبر فرمود: «لَا يُؤَدِّيَ عَنِّي إِلَّا أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّي». (این آیات از من ادا نشود مگر به‌وسیله خودم یا مردی از خودم). بدین ترتیب پیامبر اکرم(ص) از جانب خدا مأمور شد که چنین کند و این عمل میزانی در برتر بودن علی(ع) بر همگان و اهلیت او بود که پیامبر وی را همچون خودش و خویش را همچون او می‌دانست. مناصب و مسئولیت‌ها، امانت‌های الهی است که باید به اهلش سپرده شود تا آن را به مقصد برسانند.

سپردن مسئولیت‌ها به‌عنوان امانت به اهلش

آن‌چه سبب گردش درست امور و سلامت و صلابت کارها می‌شود، آن است که مناصب و مسئولیت‌ها امانت تلقی گردد و به شایستگان سپرده شود. خداوند فرمان داده است که امانت‌ها به اهلش سپرده شود: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ﴾. برخی در شأن نزول این آیه نوشته‌اند که وقتی رسول خدا(ص) با پیروزی کامل وارد مکه شد، عثمان بن طلحه را که کلیددار خانه کعبه بود احضار کرد و کلید را از وی گرفت تا درون خانه را از بت‌ها پاک سازد. پس از انجام‌دادن این کار، عباس عموی پیامبر نزد آن حضرت آمد و تقاضا کرد که منصب کلیدداری خانه کعبه به او سپرده شود ولی پیامبر درحالی‌که این آیه را تلاوت می‌کرد، کلید را به عثمان بن طلحه سپرد.

از ظاهر آیه مورد بحث بر می‌آید که مفهوم «الامانات» در آیه مفهومی عام است که مشتمل بر همه امانت‌هاست؛ اعم از امانت‌های مالی و غیر مالی میان مردم و امانت‌های خداوند بر بندگانش، اعم از قرآن و سایر اوامر و نواهی الهی و امانت‌های خداوند که بر عهده زمامداران است؛ زیرا رهبری و پیشوایی نزد زمامداران امانتی است الهی و آنان مأمورند حقوق مردمان را ادا کنند و میان ایشان عدالت جاری سازند و با آنان از سر لطف و مهربانی رفتار کنند و ایشان را بر اساس دین و شریعت اسلام راه ببرند و حقوق آنان را از صدقات و غنائم بپردازند و امانت‌های رهبری و پیشوایی را به امام بعدی بسپارند... خلاصه آن‌که آیه مورد بحث بر مفهومی عام دلالت دارد؛ اگرچه برخی از مصادیق آن ارزشمندتر و با اهمیت‌تر از دیگر مصادیق باشد. بنابراین روایت‌هایی که از طریق شیعه و سنی در تفسیر امانت وارد شده، در مقام حمل امانت بر مصادیق مهم آن است و نه بیان مفهوم اصلی امانت و در واقع از باب «جری» و «انطباق» است و افاده حصر نمی‌کند. البته هر چند که آیه مورد بحث از نظر لفظ و مفهوم، عام است و در نتیجه همه امانت‌ها را شامل می‌شود، اما حکومت و ولایتی که از جانب خداوند به کسی محول می‌گردد، یا مردم به شخصی واگذار می‌کنند از بزرگ‌ترین امانت‌هاست و تکلیف نسبت به آن بسیار خطیر و سنگین است. و روایات متعدد گویای این امر است که این مصداق امانت (اداره امور) از مهم‌ترین و مورد توجه‌ترین مصادیق آن است، یعنی مدیریت مردم امانتی است سنگین که باید به اهلش سپرده شود. چنان‌که از زید بن اسلم نقل شده است که درباره آیه شریفه ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا﴾ می‌گفت: «این آیه درباره رهبران و کسانی که کاری از امور مردم را بر عهده دارند، نازل شده است». از شهر بن حوشب نیز نقل شده است که می‌گفت: «این آیه در خصوص امرا نازل شده است».

طبری در این باره می‌نویسد: اهل تأویل در مقصود این آیه اختلاف کرده‌اند. برخی قائل شده‌اند که مراد و مقصود این آیه زمامداران مسلمانان هستند که این قول از زید بن اسلم و شهر بن حوشب و مکحول و ابن عباس نقل شده است. و علی(ع) سخنی فرموده و مقصود را بدین شکل بیان کرده است: «حَقٌّ عَلَى الإِمَامِ أَنْ يَحْكُمَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَ أَنْ يُؤَدِّيَ الأَمَانَةَ، وَ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَحَقٌّ عَلَى النَّاسِ أَنْ يَسْمَعُوا وَ أَنْ يُطِيعُوا وَ أَنْ يُجِيبُوا إِذَا دُعُوا». بر پیشوا لازم است بدان‎چه خداوند حکم کرده، حکم کند و امانت را ادا نماید و آن‎گاه که این وظایف را انجام داد، بر مردم است که سخنش را بشنوند و اطاعت کنند و هنگامی که آنان را فراخواند اجابت کنند.

در روایات متعددی که از امام باقر، صادق، کاظم و رضا(ع) وارد شده، از «امانت» به «ولایت» و «امامت» تعبیر شده است و پیشوایان معصوم گفته‌اند که معنی آیه مورد بحث این است که خداوند به امام امر فرموده است که امانت‌ها را به امام بعدی برساند و سپس در سایر امانت‌ها جاری است. علامه طباطبایی پس از نقل نمونه‌ای از این روایات می‌نویسد: «صدر حدیث از طرق متعدد از ائمه(ع) روایت شده است و ذیلش دلالت بر این دارد که بیان آن موارد از باب جری و انطباق در مصادیق است و در حقیقت آیه در مطلق حکم و اعطای هر ذی حقّی حقّش را نازل شده است». طبری نیز پس از ذکر اقوال مختلف در بیان مقصود آیه مورد بحث می‌نویسد: «بهترین قول نزد من قول کسانی است که قائل شده‌اند بر اینکه مراد از آیه زمامداران مسلمانان‌اند که خداوند آنان را مخاطب قرار داده و فرمان داده است که امانت را نسبت به کسانی که زمامدار ایشانند، ادا کنند؛ زمامدارانی که در فیء و سایر حقوق و کارها امین قرار داده شده‌اند تا در امور مردم با عدالت رفتار کنند و سهمشان را به مساوات بپردازند».

رشید رضا درباره آیه مورد بحث و آیه پس از آن، یادآور می‌شود که این دو آیه اساس حکومت اسلامی را می‌سازند و اگر در قرآن غیر از این دو آیه درباره حکومت و اداره امور آیه‌ای نازل نمی‌شد همین مسلمانان را کفایت می‌کرد. وی آنگاه از قول شیخ محمد عبده می‌نویسد: «به کتاب السیاسة الشرعیة تألیف ابن تیمیه دست یافتم و مشاهده کردم که تمام مطالب کتاب برمبنای این آیه شریفه تنظیم شده است. آیه مورد بحث در این کتاب تشریح شده و انواع امانت‌هایی که خداوند به زمامداران سپرده است بر اساس آن تبیین شده است. و از جمله گفته است که نباید کارها را جز به اشخاص صالح و واجد شایستگی برای آن امور واگذار کنند. ابن تیمیه در این باره روایاتی متعدد را نقل کرده که یکی از آنها روایتی است که بخاری آن را نقل کرده است: «إِذَا وُسِّدَ الْأَمْرُ إِلَى غَيْرِ أَهْلِهِ، فَانْتَظِرُوا السَّاعَةَ» آنگاه که کار به دست نااهل سپرده شود منتظر قیامت و هلاکت باشید.

یعنی زمان قیامت امت و هلاکت آن؛ زیرا برای هر امتی قیامتی است که مر اد زمانی است که در آن زمان هلاک می‌شوند یا استقلالشان از بین می‌رود». مسئولیت‌ها امانت‌هایی بسیار مهم‌اند که باید به اهلش سپرده شوند. آنان که بدون داشتن شایستگی‌های لازم خود را در مقام اداره امور قرار می‌دهند، یا آنان که افراد فاقد شایستگی‌های لازم را بر اداره امور می‌گمارند، بالاترین خیانت‌ها را مرتکب می‌شوند و بی‌گمان سبب هلاکت خود و دیگران می‌شوند و در دنیا و آخرت مبغوض‌اند. امیرمؤمنان(ع) در نامه‌ای که به قاضی منصوب از طرف خویش بر اهواز، نوشت چنین آورد: «اعْلَمْ يَا رِفَاعَةُ! أَنَّ هَذِهِ الْإِمَارَةَ أَمَانَةٌ، فَمَنْ جَعَلَهَا خِيَانَةً فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَ مَنِ اسْتَعْمَلَ خَائِناً فَإِنَّ مُحَمَّداً(ص) بَرِيءٌ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ». بدان ای رفاعه که این حکومت امانتی است که هر کس به آن خیانت کند، لعنت خدا تا روز قیامت بر او باشد و هر کس خائنی را استخدام کند و بر سر کار نهد محمد(ص) از او در دنیا و آخرت بیزار است.

پیشوایان حق تلاش می‌کردند که کارگزارانشان به‌خوبی دریابند که مسئولیت امانت است و مِلک شخصی کسی و طعمه‌ای برای بهره‌بری نیست و باید در دست اهلش باشد تا حق امانت ادا شود. پیامبر اکرم(ص) وقتی معاذ بن جبل را به‌عنوان فرماندار به یمن می‌فرستاد، در وصیت خود به او فرمود: «وَ أَنْفِذْ فِيهِمْ أَمْرَ اللَّهِ وَ لَا تُحَاشِ فِي أَمْرِهِ وَ لَا مَالِهِ أَحَداً، فَإِنَّهَا لَيْسَتْ بِوَلَايَتِكَ وَ لَا مَالِكَ، وَ أَدِّ إِلَيْهِمُ الْأَمَانَةَ فِي كُلِّ قَلِيلٍ وَ كَثِيرٍ». امر خدا را در میان ایشان اجرا کن و کسی را بر دخالت در امر و مال مردم جرأت مده زیرا این حکومت و اموال، ملک شخصی تو نیست. و در هر چیز کم یا زیاد امانت را نسبت به ایشان ادا کن. امیرمؤمنان(ع) نیز در نامه خود به اشعث بن قیس فرماندار آذربایجان نوشت: «وَ إِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَةٍ وَ لَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَةٌ». کاری که در دست توست شکار و طعمه نیست که به چنگت افتاده باشد، بلکه امانتی است بر گردن تو.

بنابراین مسئولیت‌ها امانت‌هایی از جانب خدا و مردم است که باید در دست اهلش باشد تا در آن امانت‌ها خیانتی صورت نگیرد که این بزرگ‌ترین خیانت‌هاست، چنان‌که امیرمؤمنان علی(ع) فرموده است: «وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا، فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا، وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى، وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ، وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ». کسی که امانت حکومت و مسئولیت را خوار شمارد و دست به خیانت آلاید و خویشتن و دینش را از آن منزه نسازد، درهای ذلت و رسوایی را در دنیا به روی خود گشوده است و در قیامت خوارتر و رسواتر خواهد بود. و بزرگ‌ترین خیانت، خیانت به امت است و رسواترین تقلّب، تقلّب نسبت به پیشوایان مسلمانان.

ضرورت رعایت اهلیت در مدیریت

در اداره درست کارها چیزی چون رعایت اهلیت‌ها ضروری نیست. مسئولیت اداره هر کاری، از بالاترین امور که منصب امامت و رهبری مردمان است تا پایین‌ترین امور، باید بر اساس رعایت اهلیت‌ها باشد؛ و چنان‌چه این اصل اصیل زیر پا گذارده شود، شیرازه امور از هم می‌پاشد و هیچ کاری به مقصد نمی‌رسد. هر فسادی که در عالم روی داده، از آنجا پیدا شده است که کسی در جایی قرار گرفته است که شایستگی و صلاحیت لازم برای آنجا را نداشته است. امیرمؤمنان(ع) در ضرورت این مسئله، در ابتدای خطبه شقشقیه فرموده است: «أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَهَا فُلَانٌ وَ إِنَّهُ لَيَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّي مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَى يَنْحَدِرُ عَنِّي السَّيْلُ وَ لَا يَرْقَى إِلَيَّ الطَّيْرُ».

آری به خدا سوگند فلان، جامه خلافت را، بدون اینکه اندامش برای آن متناسب باشد، در بر کرد، با آن‌که به‌خوبی می‌دانست که موقعیت من نسبت به خلافت، موقعیت قطب است نسبت به آسیا. چشمه‌های فضایل و معارف، سرشار و سیل‌آسا، از دامنه کوه وجود من فرومی‌ریزد، و پرنده همت‌های بلند به قلّه شامخ من نرسد. امیرمؤمنان(ع) به اصلی اشاره دارد که عدم پایبندی به آن، سبب اصلی نابسامانی‌ها در اداره امور است: جامه‌ای را با «تکلّف» به‌تن‌کردن یعنی پذیرفتن کاری بدون داشتن صلاحیت‌ها و اهلیت‌های لازم آن. در منصبی قرار گرفتن بدون داشتن شایستگی لازم برای آن. بزرگ‌ترین آفت یک نظام، عدم رعایت اهلیت‌ها در مدیریت است. یعنی افرادی بر سر کارها گمارده شوند که شایستگی‌ها و توانایی‌های لازم برای آن امور را نداشته باشند. «امیرالمؤمنین در آغاز این خطبه با جملات نغز و تشبیهات پر مغزش حقیقت حکومت و خلافت اسلامی و شخصیت خود و دیگران را بیان می‌دارد و تذکر می‌دهد که حکومت اسلام که نیابت و خلافت از پیغمبر اسلام است، شایسته کسی است که متخصص در آن باشد؛ و به واسطه شخصیت بزرگ الهی و غریزه ذاتی و تربیت دینی، باید مرکز ثقلی باشد که اجتماع و افراد در همه حوایج مادی و معنوی خود به گرد او گروند. و همه ضعیفان در دامن تربیت او رشید شوند، و جمله‌ نیازمندان از سرچشمه‌های علوم و معارف سرشار او چون گل‌ها و گیاهان دامنه کوه خرم و سرسبز شوند، و برای علوم و معارفش، چون چشمه‌های کوهستان، پایان و خشک‌شدن نباشد. همّت او بلندتر و شامخ‌تر باشد از مردمی که در پرواز خود چون به آرزو و شهواتی رسیدند آشیان گیرند و چون به شاخسار سلطنت و اوج ریاست ناخن بند کردند، منزل گیرند. و هر کسی با هر سابقه و سنی، اگر ساختمان روحی و تربیتی او چنان نباشد، لایق چنین مقامی نیست و چون این جامه را در بر کند، بر اندامش ناموزون و زشت است: «لَقَدْ تَقَمَّصَهَا ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ».

ابومنصور طبرسی از علمای بزرگ قرن پنجم هجری می‌نویسد: «روایت شده است که چون رسول خدا(ص) رحلت کرد و با ابوبکر بیعت شد، پدر او ابو قحافه در طائف بود. ابوبکر نامه‌ای با این عنوان به پدرش نوشت: از جانب خلیفه رسول خدا به ابو قحافه. اما بعد، مردم به خلافت من توافق کرده و راضی شده‌اند و من امروز خلیفه خدا هستم و اگر به این‌سوی آیی موجبات سرور و خوشی تو فراهم باشد و چشم‌های تو روشن گردد. چون ابو قحافه نامه ابوبکر را خواند به آورنده آن گفت: چگونه مردم با علی(ع) بیعت نکردند؟ او در پاسخ گفت: به‌خاطر آنکه علی جوان است و نیز بسیاری از قریش و دیگران را کشته و مخالفان و دشمنان زیادی پیدا کرده است ولی ابوبکر پیر و سالخورده است. ابو قحافه گفت: اگر ملاک تصدّی حکومت سالخوردگی و پیری است، من پدر او هستم و سنم از او بیش‌تر است. انصاف این است که درباره علی ستم روا داشته‌اند؛ زیرا پیامبر با او بیعت کرد و ما را به بیعت با او فراخواند. سپس پاسخ نامه ابوبکر را چنین نوشت: از ابو قحافه به پسرش ابوبکر. اما بعد، نوشته تو به من رسید و مانند این بود که آن را فردی بی‌فکر نوشته باشد؛ زیرا جمله‌های آن مخالف یکدیگر بود. یک‌مرتبه گفته‌ای که خلیفه رسول خدایی، و مرتبه دیگر اظهار داشته‌ای که خلیفه خدایی و بار دیگر گفته‌ای که مردم به خلافت تو تن داده و راضی شده‌اند. بنابراین کارت بسی مشتبه است و مبادا خود را در چنین امری که خارج‌شدن و خلاص گشتن از آن دشوار است داخل کنی! و متوجه باش که عاقبت این امر به‌سوی آتش و ندامت و ملامت نفس لوّامه هنگام حساب روز قیامت است. البته برای هر امری راه ورود و خروجی هست. و تو خوب می‌دانی که چه کسی نسبت به تو سزاوارتر بر امر خلافت است. پیوسته مراقب خود باش و خدا را حاضر و ناظر بین. و این امر را به صاحبش واگذار و متوجه باش که دست‌کشیدن از آن، امروز برایت بسی آسان‌تر و سهل‌تر است». آنکه در مسندی قرار می‌گیرد که شایستگی‌های لازم برای آن را ندارد، هم موجب تباهی خود می‌شود و هم آن کار را به تباهی می‌کشاند. در هر کاری داشتن توانایی و دانش لازم، شرط اساسی است. امیرمؤمنان(ع) درباره خلافت و حکومت فرمود: «أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِهَذَا الْأَمْرِ أَقْوَاهُمْ عَلَيْهِ وَ أَعْلَمُهُمْ‏ بِأَمْرِ اللَّهِ فِيهِ». یعنی ای مردم سزاوارترین کس به خلافت، قوی‌ترین مردم نسبت به آن و داناترین آنان به فرمان‌های خداست.

یعنی آنکه در منصب اداره مردمان می‌نشیند، باید قوی‌ترین افراد از نظر مدیریت باشد؛ مدبّرترین، شجاع‌ترین و تواناترین و نیز عالم‌ترین افراد در مسائل دین باشد. این دو شرط در بالاترین مرتبه‌اش لازمه رهبری مردمان است و در مراتب نازله‌اش در سایر مدیریت‌ها. در هر کاری باید اداره آن کار به فردی قوی و عالم در آن کار سپرده شود. با قوّت و علم است که اهلیت فراهم می‌شود. قوّت زمینه‌های مختلفی را در بر می‌گیرد: قوّت جسم و روح؛ توان اداره، شجاعت کافی، قاطعیت لازم و سایر قوت‌ها. و نیز علم مربوط به کار خود و علم دین در حد لازم. بنابراین در هر مدیریتی، در اداره هر کاری، باید اهل آن را یافت و امانت را بدو سپرد چنان‌که امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: «فَالْتَمِسُوا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ». آن را از اهلش بخواهید. راه راست، وفای به عهد طریق هدایت و مدیریت صحیح را از اهلش درخواست کنید. اگر کار به دست نااهل سپرده شود، هم کار و هم خود فرد تباه می‌شود. و اگر در این میان پای دین در وسط باشد، دین نیز بی‌آبرو می‌شود. شیخ اجل، سعدی شیرازی می‌گوید: «ناخوش‌آوازی به بانگ بلند قرآن همی خواند. صاحبدلی بر او بگذشت. گفت: تو را مشاهره چند است؟ گفت: هیچ. گفت: پس زحمت خود چندین چرا همی دهی؟ گفت: از بهر خدا می‌خوانم! گفت: از بهر خدا مخوان!» گر تو قرآن برین نمط خوانی *** ببری رونق مسلمانی

مشکلی که پس از پیامبر پیش آمد، به سبب عدم رعایت اهلیت بود. افرادی بر سر کار آمدند که شایستگی، توان و کفایت لازم را نداشتند. شایستگان کنار زده شدند و ناشایستگان خود را بر مناصب تحمیل کردند. به بیان ابن خالویه از فضلا و ادبای برجسته امامیه، درگذشته به سال ۳۷۰ هجری: إِذَا لَمْ يَكُنْ صَدْرَ الْمَجَالِسِ سَیِّدٌ *** فَلَا خَيْرَ فِيمَنْ صَدَّرَتْهُ الْمَجَالِسُ وَ كَمْ قَائِلٍ مَا لِي رَأَيْتُكَ رَاجِلًا *** فَقُلْتُ لَهُ مِنْ أَجْلِ أَنَّكَ فَارِسُ

زمانی که در صدر مجلس‌ها سیّد و بزرگی نباشد، پس خیری در وجود آن کسی که مجلس‌ها او را در صدر خود جای‌داده‌اند نیست. چه‌بسا گوینده‌ای به من می‌گوید چرا تو را پیاده می‌بینم؟ و من به او می‌گویم: برای این است که تو سوار شده‌ای. چنان‌چه ناشایستگان بر مصدر امور قرار گیرند، خیر و برکت را می‌برند؛ اموال مردمان را به خود و خویشان خود اختصاص می‌دهند؛ سبب کجی و گمراهی می‌شوند؛ پیوندهای مردمان را می‌گسلند و نیازهای به حق آنان را تأمین نمی‌کنند؛ بیت‌المال را حیف‌ و میل می‌کنند و گروهی را بر گروهی به‌ناحق مقدم می‌دارند؛ در اقامه حق کوتاهی می‌ورزند و سیره و سنت پیامبر(ص) را به تعطیلی می‌کشانند. امیرمؤمنان(ع) در تبیین بر سر کار آمدن افراد نااهلی و پیامدهای تصدّی امور به دست ناشایستگان فرموده است: «وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْوَالِي عَلَى الْفُرُوجِ وَ الدِّمَاءِ وَ الْمَغَانِمِ وَ الْأَحْكَامِ وَ إِمَامَةِ الْمُسْلِمِينَ الْبَخِيلُ فَتَكُونَ فِي أَمْوَالِهِمْ نَهْمَتُهُ، وَ لَا الْجَاهِلُ فَيُضِلَّهُمْ بِجَهْلِهِ، وَ لَا الْجَافِي فَيَقْطَعَهُمْ بِجَفَائِهِ، وَ لَا الْحَائِفُ لِلدُّوَلِ فَيَتَّخِذَ قَوْماً دُونَ قَوْمٍ، وَ لَا الْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ فَيَذْهَبَ بِالْحُقُوقِ، وَ يَقِفَ بِهَا دُونَ الْمَقَاطِعِ، وَ لَا الْمُعَطِّلُ لِلسُّنَّةِ فَيُهْلِكَ الْأُمَّةَ». شما می‌دانید آن کس که بر نوامیس، خون‌ها، غنائم و احکام مسلمانان ولایت دارد و امانت آنان را عهده‌دار می‌شود، نباید بخیل باشد تا در جمع‌آوری اموال آنان برای خویش حرص ورزد؛ و نباید جاهل و نادان باشد که با جهلش آنان را گمراه کند؛ و نه جفاکار تا پیوندهای آنان را از هم بگسلد و به نیازهای آنان پاسخ نگوید؛ و نه ستمکار که در اموال و ثروت آنان حیف ‌و میل کند، و گروهی را بر گروه دیگر مقدم دارد؛ و نه رشوه‌گیر در قضاوت تا حقوق را از بین ببرد و در رساندن حق به صاحبانش کوتاهی ورزد؛ و نه آن کس که سنت پیامبر(ص) را تعطیل کند و بدین سبب امت را به هلاکت بیفکند. اینان هیچ‌کدام شایسته سرپرستی و مدیریت مسلمانان نیستند. مسئولان نظام اسلامی نباید تنگ‌چشم و آزمند و ستم‌پیشه و سست‌اندیشه باشند. نباید طرف‌دار قدرتمندان و ثروتمندان باشند. نباید کسانی در نظام اسلامی در مصدر امور قرار گیرند که نسبت به مستکبران اهل کرنش و نسبت به مستضعفان جفاپیشه باشند. نباید کسانی باشند که خلاف سنت و رویه نبوی حرکت کنند. نشستن فرد بر مسندی که اهلیت آن را دارا نیست، سبب بدبختی خود او و امور مربوط به اوست. اسحاق بن عمار از امام صادق(ع) روایت کرده است که امیرمؤمنان(ع) به شریح قاضی فرمود: «يَا شُرَيْحُ! قَدْ جَلَسْتَ مَجْلِساً لَا يَجْلِسُهُ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ وَصِيُّ نَبِيٍّ أَوْ شَقِيٌّ».

ای شریح، تو در جایگاهی نشسته‌ای که در آن منصب نمی‌نشیند مگر پیامبری یا وصی پیامبری یا بدبختی. آن‌که اهلیت نشستن در چنین مقامی را ندارد، بدبختی است که بدین سبب خود را به‌سوی آتش می‌برد؛ بلکه با همین عمل خود را در آتش قرار می‌دهد. فردی که قرار است در منصبی قرار گیرد و مسئول اداره کاری شود و حمل امانتی را بپذیرد، باید خودش ملاحظه کند که آیا شایستگی‌های لازم برای آن را دارد یا ندارد. اهل ایمان خود را در معرض مسئولیتی قرار نمی‌دهند که اهلیت آن را نداشته باشند. مؤمن حق ندارد خود را در معرض خواری قرار دهد. داوود رقی گوید شنیدم امام صادق(ع) می‌فرمود: «لَا يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ قِيلَ لَهُ: وَ كَيْفَ يُذِلُّ نَفْسَهُ؟ قَالَ: يَتَعَرَّضُ لِمَا لَا يُطِيقُ». سزاوار نیست که مؤمن خود را ذلیل سازد. سؤال شد چگونه خود را ذلیل می‌سازد؟ فرمود: کاری که در عهده طاقت و توانایی او نیست می‌پذیرد. مؤمن عزیز است و در اداره امور نیز باید عزت خود را حفظ کند. ابو بصیر از امام صادق(ع) روایت کرده است که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَوَّضَ إِلَى الْمُؤْمِنِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ إِلَّا إِذْلَالَ نَفْسِهِ». خدای تبارک‌وتعالی همه چیز را به مؤمن واگذار کرده است جز آن‌که خود را ذلیل کند.

و نیز سماعه گوید که حضرت صادق(ع) فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَّضَ إِلَى الْمُؤْمِنِ أُمُورَهُ كُلَّهَا وَ لَمْ يُفَوِّضْ إِلَيْهِ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ؛ أَ مَا تَسْمَعُ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ﴾ فَالْمُؤْمِنُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَزِيزاً وَ لَا يَكُونَ ذَلِيلًا؛ يُعِزُّهُ اللَّهُ بِالْإِيمَانِ وَ الْإِسْلَامِ». خداوند همه امور مؤمن را به خودش واگذاشته است ولی اجازه نداده است که خود را ذلیل سازد. آیا نمی‌بینی که خدا می‌فرماید: «عزت بتمامه از آن خدا و رسولش و مؤمنان است». پس شایسته است که مؤمن عزیز باشد و ذلیل نباشد که خداوند او را به سبب ایمان و اسلام عزت بخشیده است. خداوند ذلت مؤمن را نمی‌پسندد و چنین اجازه‌ای به او نداده است. چرا مؤمن خودش را ذلیل کند؟ چرا عهده‌دار کاری شود که توان اداره‌اش را ندارد؟ پیروان حقیقی پیشوایان معصوم، به سیره آنان پایبند بودند و این‌گونه امور را بادقت رعایت می‌کردند. این دقت‌ها تا آنجاست که اگر به فردی مسئولیتی پیشنهاد شود و او ببیند که فردی شایسته‌تر از او برای آن کار هست، باید به او محول کند و هرگز خود را پیش نیندازد. دیگران را به سمت خودش نخواند. خواندن دیگران به سمت خود، با وجود اقوی و اعلم و افضل، سبب تباهی است. امام صادق(ع) فرمود: «مَنْ دَعَا النَّاسَ إِلَى نَفْسِهِ وَ فِيهِمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ فَهُوَ مُبْتَدِعٌ ضَالٌّ». کسی که مردم را به‌سوی خودش بخواند، حال‌آن‌که میان ایشان عالم‌تر از او باشد، فردی بدعت‌گذار و گمراه است.

البته آن جایی که کسی می‌بیند شایستگی‌ها و اهلیت‌های لازم را دارد، نباید خودش را کنار بکشد؛ نباید اجازه دهد کاری معطّل بماند و خطری متوجه اسلام و جامعه اسلامی و امور مسلمانان شود. علمای عامل به سیره نبوی چنین بوده‌اند. آنجا که اهلیت لازم را در خودشان نمی‌دیدند، یا فردی را قوی‌تر و عالم‌تر از خود می‌یافتند، هرگز خود را پیش نمی‌انداختند. و آنجا که اهلیت لازم را در خود می‌دیدند، هرگز کناره نمی‌گرفتند. نمونه‌هایی فراوان در تاریخ زندگی علمای عامل ثبت شده است که شاهدی گویا بر این امر است. مرحوم محمد بن قاسم طباطبایی فشارکی اصفهانی از جمله آنان است. وی از خواص اصحاب میرزای شیرازی بزرگ و از مبرزترین یاران او و محل مشورت میرزا بود. میرزا در امور عامه و مصالح اسلام و مسلمانان با وی مشورت می‌کرد. تا اینکه میرزا در شعبان ۱۳۱۲ هجری قمری رحلت کرد. عده‌ای از اهل فضل نزد فشارکی رفتند. آنان معتقد بودند که وی پس از میرزا اعلم است و باید او رهبری دینی و سیاسی مسلمانان را عهده‌دار شود. بنابراین از وی تقاضا کردند که تصدّی اداره امور مسلمانان را به عهده گیرد. مرحوم فشارکی پاسخی به ایشان داد که نشان‌دهنده تقوای دینی و سیاسی او و دقت نظر وی در مدیریت بود. فرمود: أَنَا أَعْلَمُ أَنِّي لَسْتُ أَهْلًا لِذلِكَ، لِأَنَّ الرِّيَاسَةَ الشَّرْعِيَّةَ تَحْتَاجُ إِلَى أُمُورٍ غَيْرَ الْعِلْمِ بِالْفِقْهِ وَ الْأَحْكَامِ مِنَ السِّيَاسَاتِ وَ مَعْرِفَةِ مَوَاقِعِ الْأُمُورِ. (من آگاه‌ترم که اهلیت این کار را ندارم؛ زیرا ریاست دینی مسلمانان نیاز به مسائلی غیر از علم فقه و احکام دارد، نیاز به آشنایی با سیاست‌ها و شناخت زمانه و مسائل روز دارد که من در خود نمی‌بینم). و آنان را به میرزا محمد‌تقی شیرازی ارجاع کرد. آن بزرگوار عاقلی تمام بود؛ زیرا شأن انسان عاقل این است که هر کس و هر چیز را در موضع و جای خودش قرار دهد. چنان‌که به امیرمؤمنان(ع) گفته شد: «عاقل را برای ما توصیف کنید». حضرت فرمود: «هُوَ الَّذِي يَضَعُ الشَّيْءَ مَوَاضِعَهُ». (عاقل کسی است که هر چیزی را در موضع و جایگاه خودش قرار می‌دهد). گفته شد: «جاهل را توصیف کنید». فرمود: «توصیف کردم». یعنی آن‌که هر چیز را در موضع و جای خودش قرار نمی‌دهد جاهل است. انسان عاقل هر کس را در منصب و مسئولیت مناسب خودش قرار می‌دهد که اگر چنین نشود به همه چیز رنگ نادانی و ندانم‌کاری زده می‌شود. امور مختل می‌گردد. جهالت همه چیز را آشفته می‌سازد. شاخصه مدیریت صحیح و مبتنی بر سیره معصومان(ع) آن است که هر کس در مقام مناسب خودش قرار گیرد به‌طوری‌که توان اداره درست آن را داشته باشد. امیرمؤمنان(ع) به مالک اشتر چنین تعلیم فرموده است: «وَ اجْعَلْ لِرَأْسِ كُلِّ أَمْرٍ مِنْ أُمُورِكَ رَأْساً مِنْهُمْ لَا يَقْهَرُهُ كَبِيرُهَا وَ لَا يَتَشَتَّتُ عَلَيْهِ كَثِيرُهَا».

باید برای هر نوعی از کارها یک رئیس انتخاب کنی؛ رئیسی که کار‌های مهم، وی را مغلوب و درمانده نسازد و کثرت کارها او را پریشان و خسته نکند. این دو امر میزان روشنی برای اهلیت لازم در مدیریت است. کار‌های بزرگ و مهم فرد را درمانده و مقهور نسازد و فراوانی کارها و کثرت مسائل او را آشفته‌خاطر و خسته نگرداند. وقتی فرد در جای مناسب خودش قرار نمی‌گیرد، مقهور و مغلوب کارها می‌شود. به‌جای آن‌که او بر کار مسلط شود کار بر او مسلط می‌شود. به‌جای آن‌که او امور را اداره کند، امور او را اداره می‌کند. ضرورت رعایت اهلیت در مدیریت از همین روست. و این حقیقت به زیبایی در بیان شیخ اجل سعدی شیرازی آمده است: «صیادی ضعیف را ماهی قوی به دام اندر افتاد. طاقت حفظ آن نداشت. ماهی برو غالب آمد و دام از دستش در ربود و برفت». شد غلامی که آب جوی آرد *** آب جوی آمد و غلام ببرد دام هر بار ماهی آوردی *** ماهی این بار رفت و دام ببرد برای حفظ سلامت و صلابت امور و جلوگیری از هرگونه تباهی، و اداره درست کارها و هدایت مردمان باید از تصدّی امور بدون اهلیت، و سپردن امور به نااهلان و واگذاردن مسئولیت‌ها به اشخاص با وجود شایسته‌تر از ایشان، و تقدم و تأخرهای نادرست و نابجا در هر شکل پرهیز شود.

پرهیز از تصدّی امور بدون اهلیت لازم

آنان که بدون داشتن شایستگی‌های لازم خود را بر مصدر امور قرار می‌دهند و بدون «علم» و «قوّت» دست به کاری می‌زنند، آن‌چه را تباه می‌کنند بیش‌تر از آن چیزی است که اصلاح می‌کنند. از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود رسول خدا(ص) فرموده است: «مَنْ عَمِلَ عَلَى غَيْرِ عِلْمٍ كَانَ مَا يُفْسِدُ أَكْثَرَ مِمَّا يُصْلِحُ». آن‌که بدون علم کاری را انجام دهد، آن‌چه تباه می‌کند بیشتر از آن چیزی است که اصلاح می‌کند. به همین سبب، انسان برای حفظ خود و کارها از تباهی باید از تصدّی امور بدون اهلیت لازم بپرهیزد. شیخ صدوق به اسناد خود از امام صادق(ع) روایت کرده است: «لَا يَطْمَعَنَّ الْقَلِيلُ التَّجْرِبَةِ الْمُعْجَبُ بِرَأْيِهِ فِي رِئَاسَةٍ». فرد کم‌تجربه خودرأی نباید در ریاست طمع بندد.

و رسول خدا(ص) فرموده است: «إِنَّ الرِّئَاسَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا لِأَهْلِهَا فَمَنْ دَعَا النَّاسَ إِلَى نَفْسِهِ وَ فِيهِمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ لَمْ يَنْظُرِ اللَّهُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ». ریاست شایسته نیست مگر برای اهلش؛ پس هر کس مردم را به خود بخواند و در میان مردم داناتر از او وجود داشته باشد، خداوند در روز قیامت به وی نظر نخواهد افکند. چنین افرادی که خود را به پستی و سقوط کشانده‌اند، سبب می‌شوند که کار مردم و اموری که تصدّی کرده‌اند به پستی و سقوط کشانده شود. از پیامبر اکرم نقل شده است که فرمود: «مَنْ أَمَّ قَوْماً وَ فِيهِمْ أَعْلَمُ مِنْهُ أَوْ أَفْقَهُ مِنْهُ لَمْ يَزَلْ أَمْرُهُمْ فِي سَفَالٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ». هر که رهبری جماعتی را به عهده گیرد و در میان ایشان داناتر و فقیه‌تر از وی باشد، پیوسته کارشان تا روز قیامت در پستی و سقوط است.

پرهیز از سپردن امور به نااهلان

از عوامل عمده تیره‌بختی و ضعف و سستی مدیریت‌ها، سپردن امور به کسانی است که اهلیت لازم برای آن امور را ندارند: افراد فاقد علم، قدرت، عدالت و تجربه؛ افراد ناپخته و بی‌بصیرت و بی‌تدبر؛ افراد خودرأی و مستبد و قدرت‌طلب؛ افراد تنگ‌نظر و کوته‌بین و خودخواه؛ افراد ترسو و تنگ‌چشم و آزمند؛ افراد بی‌پروا و بدکار و بدسابقه. پیشوایان حق تأکید داشتند که چنین افرادی در مصدر امور قرار نگیرند و خود از سپردن مسئولیت‌ها به آنان پرهیز داشتند. ابوبردة از ابوموسی نقل کرده است که گفت من به همراه دو نفر از پسرعموهایم بر پیامبر(ص) وارد شدیم، یکی از آن دو گفت: «ای رسول خدا ما را بر قسمتی از آن‌چه خداوند تو را بر آن ولایت و حکومت داده، زمامداری ده». دیگری نیز سخنی نظیر این گفت. حضرت فرمود: «إِنَّا وَ اللَّهِ لَا نُوَلِّي عَلَى هَذَا الْعَمَلِ أَحَدًا سَأَلَهُ وَ لَا أَحَدًا حَرَصَ‌ عَلَيْهِ». به خدا سوگند ما هرگز به کسی که درخواست حکومت و زمامداری کند و یا بر کسب آن حریص باشد، حکومت نخواهیم داد. پیامبر اکرم(ص) به‌صراحت می‌فرماید که طالبان زمامداری و آزمندان در آن، شایستگی سپردن امور را ندارند: «إِنَّا لَا نَسْتَعْمِلُ عَلَى عَمَلِنَا مَنْ يُرِيدُهُ». ما آن کس را که به دنبال حکومت باشد در امورمان به کار نمی‌گماریم.

«لَا نَسْتَعْمِلُ عَلَى عَمَلِنَا مَنْ يَحْرِصُ عَلَيْهِ». ما کسی را که بر کسب حکومت حرص دارد، در امورمان به کار نمی‌گماریم. رسول خدا(ص) قدرت‌طلبان را شایسته آن نمی‌دانست که مسئولیتی بدیشان سپرده شود و می‌فرمود: «لَنْ نَسْتَعْمِلْ أَوْ لَا نَسْتَعْمِلُ عَلَى عَمَلِنَا مَنْ أَرَادَهُ». ما هرگز کسی را که به دنبال حکومت و زمامداری است، در امورمان به کار نمی‌گماریم. ابن قتیبه آورده است که طلحه و زبیر پس از بیعت همگانی با علی(ع) نزد آن حضرت آمدند و اظهار کردند که ما با تو بیعت کرده‌ایم بر آن‌که در زمامداری با تو شریک باشیم. پس از گفت‌وگوی آنها با امام، آن حضرت با ابن عباس به گفت‌وگو نشست و از وی نظر خواست: ابن عباس گفت به نظر من آن دو خواهان حکومت هستند. پس زبیر را به حکومت بصره و طلحه را به حکومت کوفه بگمار. حضرت خندید و فرمود: وای بر تو، در کوفه و بصره اموال و مردان بسیار است و اگر آن دو را بر گردن‌های مردم سوار کنم و به آنها حکومت دهم، کم‌خردان را با طمع و بیچارگان را با اذیت و فشار به‌سوی خود جذب می‌کنند و بر قدرتمندان با زور سلطنت، حکومت می‌یابند. و اگر من برای دفع ضرر و جلب منفعت افراد به کسی حکومت می‌دادم، بی‌گمان معاویه را بر شام می‌گماردم؛ و اگر حرص این دو به زمامداری و حکومت بر من آشکار نشده بود، ممکن بود به آنها نظری داشته باشم.

امیرمؤمنان(ع) به‌هیچ‌وجه حاضر نشد در سپردن مسئولیت‌ها مسامحه روا دارد و از اصول و معیارها عدول نماید. در عهدنامه خود به مالک اشتر، به او یادآور شد که مبادا نااهلان را در مصدر امور قرار دهد و گمان کند که با یاری آنان می‌تواند به اداره درست امور بپردازد: «إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِكَ مَنْ كَانَ لِلْأَشْرَارِ قَبْلَكَ وَزِيراً، وَ مَنْ شَرِكَهُمْ فِي الْآثَامِ فَلَا يَكُونَنَّ لَكَ بِطَانَةً، فَإِنَّهُمْ أَعْوَانُ الْأَثَمَةِ، وَ إِخْوَانُ الظَّلَمَةِ، وَ أَنْتَ وَاجِدٌ مِنْهُمْ خَيْرَ الْخَلَفِ مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرَائِهِمْ وَ نَفَاذِهِمْ، وَ لَيْسَ عَلَيْهِ مِثْلُ آصَارِهِمْ وَ أَوْزَارِهِمْ وَ آثَامِهِمْ، مِمَّنْ لَمْ يُعَاوِنْ ظَالِماً عَلَى ظُلْمِهِ، وَ لَا آثِماً عَلَى إِثْمِهِ؛ أُولَئِكَ أَخَفُّ عَلَيْكَ مَئُونَةً، وَ أَحْسَنُ لَكَ مَعُونَةً، وَ أَحْنَى عَلَيْكَ عَطْفاً، وَ أَقَلُّ لِغَيْرِكَ إِلْفاً، فَاتَّخِذْ أُولَئِكَ خَاصَّةً لِخَلَوَاتِكَ وَ حَفَلَاتِكَ». بدترین وزیران برایت کسانی‌اند که وزیر زمامداران بد و اشرار پیش از تو بوده‌اند؛ کسانی که با آن گناهکاران در کارها شرکت داشته‌اند نباید جزو صاحبان سرّ تو باشند، آنان همکاران گناهکاران و برادران ستمکارانند؛ درحالی‌که تو بهترین جانشین را از میان مردم به‌جای ایشان خواهی یافت، کسانی که از نظر فکر و نفوذ اجتماعی کم‌تر از ایشان نیستند، و در مقابل، بار گناهان آنان را بر دوش ندارند، کسانی که با ستمگران در ستمشان همکاری نکرده و در گناه شریک ایشان نبوده‌اند. این افراد هزینه‌شان بر تو سبک‌تر، همکاری‌شان با تو بهتر، محبتشان با تو بیش‌تر و انس و الفتشان با بیگانگان کم‌تر است. بنابراین آنان را از خواص و دوستان خود و رازداران خویش قرار ده.

پرهیز از سپردن امور به افراد با وجود شایسته‌تر از ایشان

از عمده‌ترین ضعف‌های مدیریت، عدم توانایی در سپردن امور به شایسته‌ترین افراد و قراردادن ایشان در مناسب‌ترین جایگاه است. این عمل ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه صورت گیرد. از جمله علل پدیدآمدن چنین امری جهالت، رقابت، حسادت، حقارت، خصومت و خیانت است. ناتوانی در شناخت شایسته‌ترین افراد و به‌کارگرفتن ایشان، سبب بر سر کار آمدن افرادی می‌گردد که نمی‌توانند حق اداره امور را ادا کنند. البته رقابت‌های نادرست نیز از جمله عواملی است که سبب کنار زده شدن شایسته‌ترین افراد برای اداره امور می‌شود. گاهی نیز حسادت‌های زمامداران و مسئولان است که توان دیدن شایسته‌ترین افراد را ندارند و از سر نفسانیت خویش بهترین‌ها را کنار می‌زنند. این پدیده مذموم و مخرّب گاهی نیز از آن روست که افراد ناتوانی بر سر کار قرار می‌گیرند و زمام امور به ایشان سپرده می‌شود و آنان بیم از بر سر کار آمدن انسان‌های تواناتر از خود بیم دارند. حقارت نفسانی ایشان، مانع سپرده شدن امور به شایسته‌ترین افراد می‌گردد. چنین مدیرانی تنها کسانی را می‌پسندند که ضعیف و مطیع باشند تا حقارت نفسانی ایشان ظهور نیابد. همچنین خصومت‌ها و دشمنی‌ها سبب می‌شود که شایسته‌ترین مدیران کنار زده شوند و اداره امور بازیچه دست قدرت‌طلبی گردد. البته مناسبات ناسالم اجتماعی و سیاسی و روابط نادرست مدیریتی خود سبب می‌گردد که شایسته‌ترین افراد به کناره‌گیری کشیده شوند. نفوذ فرصت‌طلبان و میدان یافتن ایشان نیز خود از علل کنار رفتن صاحبان اهلیت است. زمامداران و مدیرانی که با علم به وجود افراد شایسته‌تر، جز ایشان را به کار می‌گمارند، باب خیانتی خانمان‌برانداز را بر خود و مردم خویش می‌گشایند. از رسول خدا(ص) روایت شده است که فرمود: «مَنِ اسْتَعْمَلَ عَامِلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ و هو يَعْلَمُ أَنَّ فِيهِمْ أَوْلَى بِذَلِكَ مِنْهُ وَ أَعْلَمُ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ، فَقَدْ خَانَ اللَّهَ، وَ رَسُولَهُ، وَ جَمِيعَ الْمُسْلِمِينَ».

هر که کارگزاری از مسلمانان را به کار گمارد و بداند که در میان ایشان شایسته‌تر از او و داناتر از او به کتاب خدا و سنت پیامبرش هست، به خدا و پیامبرش و به همه مسلمانان خیانت کرده است. این مسئله آن‌قدر بااهمیت است که عدم رعایتش در محدودترین کارها و اداره کوچک‌ترین واحدها فاجعه‌آمیز است. از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند که فرمود: «أَيُّمَا رَجُلٍ اسْتَعْمَلَ رَجُلًا عَلَى عَشَرَةِ أَنْفُسٍ عَلِمَ أَنَّ فِي الْعَشَرَةِ أَفْضَلُ مِمَّنِ اسْتَعْمَلَ فَقَدْ غَشَّ اللَّهَ وَ غَشَّ رَسُولَهُ وَ غَشَّ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ». هر که فردی را به‌عنوان مسئول بر ده تن بگمارد و بداند در میان ایشان فردی شایسته‌تر از او هست، بی‌گمان به خدا و پیامبرش و همه مسلمانان خیانت کرده است. و نیز از آن حضرت وارد شده است: «مَن اسْتَعْمَلَ رَجُلاً مِنْ عِصَابَةٍ، وَ فِي تِلْكَ الْعِصَابَةِ‌ مَنْ هُوَ أَرْضَى لِلَّهِ مِنْهُ، فَقَدْ خَانَ اللَّهَ، وَ خَانَ رَسُولَهُ، وَ خَانَ الْمُؤْمِنِينَ». هر که در میان جمعی، کسی را به‌عنوان مسئول بگمارد و در میان ایشان کسی که بیش‌تر از او مورد رضایت خداست، یافت شود، به خدا و پیامبرش و مؤمنان خیانت کرده است. این همه تأکید برای آن است که چنین شیوه‌هایی در اداره امور سبب خواری مدیریت، افول قدرت و زوال حکومت است. از امیرمؤمنان(ع) روایت شده است که آن حضرت درباره شایستگی خویش برای خلافت گفت که آنان از رسول خدا(ص) مکرر شنیده بودند که می‌فرمود: «مَا وَلَّتْ أُمَّةٌ رَجُلًا قَطُّ أَمْرَهَا وَ فِيهِمْ أَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا لَمْ يَزَلْ أَمْرُهُمْ يَذْهَبُ سَفَالًا حَتَّى يَرْجِعُوا إِلَى مَا تَرَكُوا». هیچ امتی امر زمامداری خویش را به عهده شخصی که آگاه‌تر از وی در میان آن امت وجود دارد نمی‌سپارد مگر اینکه روزبه‌روز کار آنان به مذلت و پستی کشیده شود تا آن‌که به آن‌چه واگذاشته‌اند بازگردند.

همچنین شیخ طوسی به اسناد خود آورده است که امام حسن(ع) در خطبه‌ای که پس از صلح، در برابر معاویه ایراد نمود، این سخن پیامبر خدا(ص) را یادآور شد که هیچ امتی رهبری خود را به شخصی که بهتر و داناتر از وی در میان آنان بوده، واگذار نکرده است مگر آن‌که پیوسته کارشان به‌طرف قهقرا و سقوط پیش رفته تا به آن‌چه واگذاشته‌اند (جاهلیت) بازگردند. این سنت حاکم بر جوامع است. پس باید سخت مراقب بود و از تاریخ عبرت گرفت. هیچ خردمندی در اداره امور چون داناتر و تواناتری بیابد، کار را به کسی که دانش و توانایی‌اش کمتر از اوست نمی‌سپارد. چنان‌که در صحیفه عیص بن قاسم از امام صادق(ع) آمده است که آن حضرت فرمود: «عَلَيْكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ انْظُرُوا لِأَنْفُسِكُمْ فَوَ اللَّهِ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَكُونُ لَهُ الْغَنَمُ فِيهَا الرَّاعِي فَإِذَا وَجَدَ رَجُلًا هُوَ أَعْلَمُ بِغَنَمِهِ مِنَ الَّذِي هُوَ فِيهَا يُخْرِجُهُ وَ يَجِيءُ بِذَلِكَ الرَّجُلِ الَّذِي هُوَ أَعْلَمُ بِغَنَمِهِ مِنَ الَّذِي كَانَ فِيهَا». بر شما باد به تقوای خداوند یکتای بی‌شریک، و مراقب خود باشید. به خدا سوگند اگر شخص گوسفندداری، چوپان دیگری را بیابد که از چوپان فعلی او داناتر به گوسفندداری باشد، چوپان نخستین را اخراج کند و چوپان دوم را برای نگهداری گوسفندان خویش به کار گمارد.

پرهیز از تقدم و تأخرهای نادرست

پیش انداختن کسانی که فاقد شایستگی‌های لازم‌اند و دورکردن شایستگان از اداره امور، و نیز نابجا قراردادن اشخاص در مسئولیت‌ها، در طول تاریخ سبب اصلی تباهی نظام‌ها و فروپاشی آنها بوده است. از امیرمؤمنان علی(ع) چنین وارد شده است: «يُسْتَدَلُّ عَلَى إِدْبَارِ الدُّوَلِ بِأَرْبَعٍ: تَضْيِيعُ الْأُصُولِ وَ التَّمَسُّكُ بِالْفُرُوعِ، وَ تَقْدِيمُ الْأَرَاذِلِ وَ تَأْخِيرُ الْأَفَاضِلِ». چهار چیز نشانه تیره‌بختی و ادبار دولت‌هاست: واگذاردن کار‌های اصلی و اساسی و پرداختن به امور فرعی، جلو انداختن فرومایگان و پس راندن صاحبان فضل. پیش افتادن کسانی که فاقد «علم» و «قدرت» لازم برای اداره امورند و کنارگذاردن شایستگان، خطری بزرگ برای هر جامعه و سازمانی است. از حکیمی پرسیدند چرا دولت ساسانی به انقراض‌گرایید و مضمحل شد؟ در پاسخ گفت: از آن روی که افراد ضعیف و ناشایست و کوچک را در رأس کار‌های بزرگ قرار دادند، از عهده برنیآمدند؛ و افراد توانا و لایق و بزرگ را بر کار‌های کوچک گماشتند. پس بدان اعتنا نکردند؛ در نتیجه وحدت آنان به تفرقه و نظام ایشان به گسیختگی‌گرایید. این همان چیزی است که به شدت باید از آن پرهیز کرد. همان چیزی که پس از پیامبر اکرم(ص) پیش آمد و خلاف سیره آن حضرت عمل شد و بنیان کجی گذاشته شد تا امویان و عباسیان بدون اهلیت بر منبر پیامبر و خلافت اسلامی تکیه کنند.

رعایت اهلیت‌ها در مدیریت پیامبر

رسول خدا(ص) در انتخاب افراد و سپردن مسئولیت به آنان رعایت اهلیت و شایستگی افراد را می‌کرد و نه چنان‌که مرسوم و معمول بوده است رعایت خویشاوندی یا بزرگی سن یا قدرت مالی را؛ و همین امر موجب اعتراض‌هایی به آن حضرت از جانب کسانی می‌شد که هنوز پایبند سنت‌های پیشین بودند. چنان‌که به فرماندهی اسامة بن زید جوان بر سپاهی که بزرگان مهاجر و انصار در آن بودند اعتراض کردند، همان‌گونه که به فرماندهی پدرش زید بن حارثه به‌عنوان یکی از سه فرمانده سریّه موته اعتراض کرده بودند. آنان در حرکت سپاه اسامه کارشکنی کردند و بهانه آوردند که چرا رسول خدا(ص) جوانی نورس را بر بزرگان مهاجر و انصار فرمانده ساخته است و همراه وی نرفتند. پیامبر اکرم(ص) از این نافرمانی به خشم آمد و در حال بیماری آهنگ مسجد کرد و به منبر رفت و پس از حمد خدا و ثنای الهی فرمود: «مردم، فرماندهی اسامه را بپذیرید و سپاه را حرکت دهید که به جان خودم سوگند اگر درباره فرماندهی او سخن می‌گویید، پیش ‌از این درباره فرماندهی پدرش هم سخن‌ها گفتید ولی او شایسته فرماندهی است چنان‌که پدرش نیز در خور آن بود».

آن حضرت در سپردن همه امور تنها شایستگی‌های افراد را ملاحظه می‌کرد و خلاف رسم ‌و رسوم زمانه خویش جوانان شایسته را در مناصب و مسئولیت‌های مهم قرار می‌داد. چنان‌که عمرو بن حزم را درحالی‌که جوانی هفده‌ساله بود به فرمانداری نجران در یمن منصوب کرد. و عتاب بن اسید را که جوانی بیست و چند ساله و در نهایت زهد و پرهیزگاری بود، فرماندار مکه قرار داد که از نظر سیاسی پس از مدینه مهم‌ترین پایگاه محسوب می‌شد و او نخستین «امیر شهر الحاج» مکه بود. تکیه بر شایستگان در اداره امور از عمده‌ترین ویژگی‌های یک مدیریت موفق است. سیری در سریه‌های انجام‌یافته، در ده سال دوران مدینه و دقت در نتایج موفقیت‌آمیز غالب این سریه‌ها حاکی از آن است که پیامبر اکرم(ص) چگونه بر اساس رعایت اهلیت، مسئولیت‌ها را واگذار و امور را اداره کرده است. از عوامل مهم در توفیق این سریّه‌ها انتخاب افراد مناسب برای فرماندهی بوده که به بهترین نحو انجام شده است. همچنین نگاهی به آمار غزوه‌های پیامبر اکرم(ص) و افرادی که به‌عنوان جانشین خود در مدینه تعیین کرده، حاکی از رعایت همین اصل است. انتخاب فرد مناسب راهگشای امور است. به‌عنوان نمونه به دو حادثه مهم در این باره می‌پردازیم.

علی(ع) پرچم‌دار پیروز پیکار خیبر

«خیبر» که به عبری به معنای دژ و قلعه نظامی است، در جلگه‌ای وسیع و حاصلخیز به فاصله سی و دو فرسنگی شمال مدینه قرار داشت. ده قلعه مستحکم با بیست هزار مرد جنگاور و دلیر. ساکنان این قلاع، یهودیانی ثروتمند بودند که در زراعت و صناعت مهارت داشتند. خیبر همواره پایگاه توطئه و تحریک بر ضد اسلام بود و پیوسته موجب نگرانی پیامبر می‌شد. یهودیان توطئه‌گر بنی‌نضیر، بنی‌قینقاع و بنی‌قریظه که از مدینه رانده شده بودند با یهود خیبر در ارتباط بودند. یهود از همان ابتدای ورود پیامبر به مدینه بر ضد اسلام و مسلمانان توطئه‌ها کردند و همچنان ادامه داشت. و نیز هم‌کیشی و پیوند یهود خیبر با یهودیان روم و یمن و ایران، آنان را با بیرون از مرزهای حجاز مرتبط می‌ساخت. یهود خیبر در سال پنجم هجری همه قبایل عرب را برای درهم‌کوبیدن حکومت اسلام تشویق کردند و سپاه شرک با کمک مالی آنان تا دیوارهای مدینه پیش آمد. اکنون در سال هفتم هجری به دنبال صلح «حدیبیه» میان مسلمانان و قریش و آسودگی خاطر از ناحیه جنوب، فرصتی مناسب برای برچیدن آخرین کانون توطئه یهود پیش‌آمده بود. البته با توجه به آن‌که پیامبر پس از صلح «حدیبیه» سران دولت‌های آن روز دنیا را به اسلام دعوت کرده بود این خطر وجود داشت که یهود خیبر پایگاهی برای یک قدرت خارجی شوند و با همدستی قبایل عرب که هنوز در دشمنی خود پابرجا بودند، به‌سوی مدینه سرازیر شوند و همه چیز را پایان بخشند. در این هنگام خبر رسید که طوایف «غطفان» که پس از «قریش» سرسخت‌ترین و نیرومندترین دشمنان اسلام بودند به‌سوی خیبر حرکت کرده‌اند و ممکن بود این اقدام مقدمه تهاجمی دوباره به مدینه باشد. پیامبر مصمم شد که به‌سرعت کانون توطئه خیبر را در هم بشکند. سپاه اسلام با غافلگیری کامل خود را به خیبر رساند و نیز با تسلط بر «رجیع» - آبی متعلق به غطفان، میان خیبر و منازل غطفان - ارتباط غطفان و اهل خیبر را قطع کرد. طوایف غطفان که برای یاری یهود پیش می‌آمدند به دلیل آن‌که پیامبر در منطقه‌ای فرود آمده بود که بر منازل آنان مسلط بود، ترسیدند و خود را کنار کشیدند. صبحگاه که اهل خیبر برای کار روزانه بیرون آمدند ناگهان خود را در محاصره دیدند. به‌سرعت داخل قلعه‌ها شدند و نبرد آغاز شد. مقاومت یهود سخت بود و قلعه‌ها استوار. روزها گذشت، و فتح خیبر به انجام نرسید. پیامبر پرچم سفید خود را به ابوبکر سپرد و او را مأمور گشودن قلعه‌ها کرد. او پس از کوشش‌های بی‌ثمر بازگشت. پیامبر پرچم را از او گرفت و روز بعد به عمر بن خطاب سپرد. وی نیز پس از تلاش فراوان بدون آن‌که کاری از پیش برد بازگشت. پیامبر فرمود: «این پرچم شایسته اینان نیست». آن‌گاه فرمود: «لَأَدْفَعَنَّ الرَّايَةَ غَدًا إِنْ شَاءَ اللهُ إِلَى رَجُلٍ كَرَّارٍ غَيْرِ فَرَّارٍ یُحِبُّ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللهُ وَ رَسُولُهُ لَا يَنْصَرِفُ حَتَّى يَفْتَحَ اللهُ عَلَى يَدِهِ».

خدا بخواهد فردا پرچم را به مردی بسیار حمله‌کننده نه گریزنده، می‌دهم که خدا و رسولش را دوست می‌دارد و خدا و رسولش او را دوست می‌دارند؛ باز نمی‌گردد تا خدا به دست او بگشاید. صبح فردای آن روز پیامبر(ص) پرچم خود را به علی(ع) سپرد و او با گروهی از جنگاوران به دژی که ناگشودنی می‌نمود حمله برد. ناگهان قهرمان مشهور خیبر به نام مرحب درحالی‌که غرق سلاح بود و کلاه‌خودی یمنی به رنگ زرد بر سر داشت که روی آن سنگی به شکل تخم‌مرغ تراشیده شده بود و می‌درخشید، پیش آمد و به‌رسم قهرمانان عرب رجز خواند: قَدْ عَلِمَتْ خَيْبَرُ أَنِّي مَرْحَبُ *** شَاكِي السِّلَاحِ بَطَلٌ مُجَرَّبُ أَطْعَنُ أَحْیَانًا وَ حِينًا أَضْرِبُ *** إِذَا اللُّيُوثُ أَقْبَلَتْ تَلَهَّبُ اهل خیبر می‌دانند که من مرحبم. سراسر وجودم پوشیده از زره و سلاح است و قهرمانی با تجربه‌ام. گاهی با نیزه حمله می‌کنم و زمانی با شمشیر. و این زمانی است که شیران شجاع، خروشان پیش آیند. و علی(ع) در پاسخ گفت: أَنَا الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي حَيْدَرَهْ *** أَكِيلُكُمْ بِالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرَهْ لَيْثٌ بِغَابَاتٍ شَدِيدٌ قَسْوَرَهْ

من همان کسی هستم که مادرم مرا حیدر (شیر) خوانده است. و شما را به‌سرعت به دیار عدم خواهم فرستاد. همانند شیران بیشه که سخت حمله می‌کنند و مخالفان را از پای در می‌آورند. پس از این رجزها، دو قهرمان به هم تاختند و دو ضربه شمشیر ردوبدل شد که ناگاه کلاه‌خود و سنگ و سر مرحب دونیمه شد و شمشیر بر دندان‌هایش نشست و دشوارترین دژ خیبر گشوده شد. پس به دژ بعدی حمله بردند. مدافعان دژ بیرون ریختند و جنگی سخت درگرفت. در آستانه فتح دژ ناگهان سپر علی(ع) به ضرب شمشیری از دستش پرید و در میان انبوه جنگجویان گم شد. علی(ع) بی‌درنگ متوجه در دژ شد و آن را از جای کند و تا پایان نبرد به‌جای سپر به‌کار برد. پس از پایان نبرد آن را بر زمین افکند. ابورافع مولای پیامبر گوید: «هفت نفر که من هشتمین آنان بودم کوشیدیم تا آن در را از این رو به آن رو کنیم نتوانستیم». علی(ع) در را به‌جای پل بر مدخل دژ افکند و مسلمانان از روی آن گذشتند و دژ را اشغال کردند. او پرچم‌دار پیروز پیکار بزرگ خیبر بود. خود در این باره سخنی روشنگر فرموده است. پس از بازگشت علی(ع) از نهروان رئیس یهودیان نزد او آمد و درباره آزمایش‌هایی که خداوند از جانشینان پیامبران می‌کند تا شایستگی آنان برای تصدّی امور ثابت شود، پرسش کرد و علی(ع) آن آزمایش‌هایی را که از وی شده بود توضیح داد و از این ماجرا به‌عنوان یکی از آزمایش‌های ثابت‌کننده شایستگی برای خلافت و زمامداری و اداره امور امت اسلام یاد کرد و فرمود: «ای برادر یهود ما در رکاب رسول خدا(ص) به خیبر - شهرستان رفیقان تو - بر مردانی از یهود و قهرمانانی که از قریش و دیگران آنجا بودند، تاختیم. افراد دشمن از سواره‌نظام و پیاده درحالی‌که همه با سازوبرگ کامل مجهز بودند مانند کوه‌های محکم در برابر ما ایستادند. آنان با افرادی زیاد که داشتند در محکم‌ترین دژها سنگر گرفته بودند. هر یک از آنان فریاد می‌زد و مبارز می‌طلبید و بر جنگ پیش‌دستی می‌کرد. هیچ یک از یارانم به نبرد آنان نرفت مگر اینکه او را کشتند تا آن‌که چشم‌ها چون کاسه خون شد و فریاد جنگ برخاست و هر کس به فکر جان خود بود. یارانم متوجه یکدیگر شده، همگی می‌گفتند: ای ابا الحسن برخیز. تا آن‌که رسول خدا(ص) به من فرمان داد که برخیزم و به‌سوی دژ حمله برم. پس از فرمان حمله هر کس با من روبه‌رو شد او را کشتم و هر قهرمانی بر من حمله آورد خردش کردم، سپس همچون شیری که شکار خود را بدرد آنان را از هم شکافتم و مجبورشان ساختم تا داخل شهر عقب‌نشینی کنند. آنان به دژ پناه بردند و در را بستند. من در دژ آنان را با دست خود از جای کندم و یکّه و تنها به میان دژ رفتم و هر مردی از ایشان که به مقابله آمد او را کشتم و هر زنی را که دیدم اسیر گرفتم تا آن‌که به‌تنهایی فاتح و پیروز شدم و در این راه کمک و یاوری جز خدا نداشتم. سپس رو به اصحابش کرد و فرمود: مگر چنین نبود؟ گفتند: همین‌گونه بود ای امیرمؤمنان».

علی(ع) جانشین شایسته پیامبر(ص) در مدینه هنگام غزوه تبوک

سال نهم هجری، عربستان شاهد بزرگ‌ترین حرکت نظامی مسلمانان بود. نفوذ و گسترش سریع اسلام و سقوط قدرت مکه و تسلیم همه قبایل پراکنده میان مدینه و مرزهای شمال و شمال شرقی، نشانه‌های ظهور قدرتی جدید در دنیای آن روز بود. دولت روم که در نبرد با رقیب قدرتمند خویش - دولت ساسانی - به پیروزی‌های چشمگیر دست یافته بود، نمی‌توانست ظهور قدرتی جدید را تحمّل کند. خاطره پیکار موته و نمایش دلاوری و جانبازی سه هزار مسلمان در برابر دویست هزار رومی و عرب که عملاً به متارکه منجر شده بود - و نه پیروزی روم - خود به‌اندازه کافی برای دولت روم نگران‌کننده بود. گروهی از بازرگانان «نبطی» که از شام می‌آمدند به پیامبر اطلاع دادند که سپاه روم در نوار مرزی شام مستقر شده است و قبایل «لخم»، «جذام»، «عامله» و «غسان» به آنان پیوسته، تا «بلقاء» پیشروی کرده‌اند. پیامبر بی‌درنگ به تدارک سپاه پرداخت و طی چند روز سی هزار سپاه شامل ده‌هزار سواره‌نظام و بیست هزار پیاده‌نظام برای بزرگ‌ترین اقدام نظامی آماده شد. غزوه تبوک آزمونی بزرگ بود هر چند که به جنگ - جز در یک مورد کوچک با برخی از اعراب - منجر نشد. فصل گرما بود و مردم مدینه و اطراف آن هنوز محصول خود را برنداشته بودند. بسیاری با بهانه‌های واهی از جنگ سر باز زدند. منافقان به عناوین گوناگون مردم را از شرکت در این پیکار سرنوشت‌ساز باز می‌داشتند. اما همه اینها در دل مجاهدانی که رضای خدا و رسولش و آرمان‌های والای انسانی را بر همه چیز مقدم می‌داشتند تأثیری نداشت. از این رو منافقان کار را از جنگ روانی می‌گذرانده، دست به عمل زدند. گزارش رسید که گروهی از سران منافقان در خانه سویلم یهودی در محله «جاسوم» اجتماع کرده، برای اخلال در کار تجهیز نیرو و مقابله با روم توطئه می‌کنند. پیامبر برای نخستین‌بار دستور داد کانون توطئه را به آتش بکشند. طلحة بن عبیدالله مأمور این کار شد و با گروهی کانون توطئه را آتش زد. همه آنان از میان شعله‌های آتش فرار کردند و یکی از آنان پایش شکست. این درس عبرتی برای توطئه‌گران بود. در چنین حال و هوایی سپاه بزرگ اسلام عازم دورترین نقطه و مقابله با بزرگ‌ترین قدرت‌ها می‌شد. رسول خدا(ص)، علی(ع) را در مدینه جانشین خود ساخت و به علی(ع) گفت: «مدینه را جز ماندن من یا تو شایسته نیست».

پیامبر بیم داشت که در نبودنش - آن هم در چنین حرکتی - دشمنان بر مدینه هجوم آورند و منافقان توطئه‌ها کنند. می‌بایست «شایسته‌ترین» را جانشین خود می‌ساخت. چون رسول خدا(ص)، علی(ع) را در مدینه جانشین گذاشت و حرکت کرد، منافقان به بدگویی علی پرداختند و گفتند علی چگونه در شهر مانده است، مگر او قهرمان میدان‌های جنگ نیست؟ پیامبر خواسته است او را از سر خود واکند؛ با این کار به او بی‌اعتنایی کرده است! این سخنان به گوش علی رسید. سلاح خود را برگرفت و بر اسبش جست و به تاخت خود را به «جرف» منزلی در سه میلی مدینه، به پیامبر رساند و گفت: «ای رسول خدا، منافقان گمان می‌کنند که مرا بدین خاطر در مدینه گذاشته‌ای که از من گران‌خاطر بوده و از سر بی‌اعتنایی به من این کار را کرده‌ای». پیامبر فرمود: «دروغ گفته‌اند، بلکه تو را به‌منظور حفظ و حراست آن‌چه پشت سر می‌گذارم در مدینه گذاشتم». و به روایت شیخ مفید به او فرمود: «برادرم، به‌جای خویش بازگرد که مدینه را جز من یا تو کسی شایسته نیست و تو جانشین من در خاندانم و محلّ هجرتم و عشیره من هستی». آن‌گاه سخنی را فرمود که بارزترین سخنان در شایستگی جانشینی علی است: «أَ مَا تَرْضَى يَا عَلِيُّ أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي». ای علی مگر خشنود نیستی که نسبت به من همان مقام و منزلت را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز آن‌که پس از من پیامبری نیست. علی(ع) به مدینه بازگشت و رسول خدا(ص) به‌سوی مقصد رهسپار شد.

انحراف از اصل رعایت اهلیت پس از پیامبر

اصل رعایت اهلیت پس از رسول خدا(ص) دگرگون شد و این انحراف همچنان ادامه یافت. در دوره خلیفه سوم کار بدان‌جا رسید که ناشایست‌ترین افراد بر مصادر امور قرار گرفتند. عثمان خویشاوندان خود را که نه‌تنها فاقد هرگونه صلاحیت بودند بلکه بدسابقه‌ترین اشخاص بودند، مقام و منزلت بخشید و بیت‌المال مسلمانان و صدقات را به پایشان ریخت. بلاذری از قول سعید بن مسیب آورده است که چون عثمان زمام امور را به دست گرفت بسیاری از امویانی را که از اصحاب پیامبر نبودند و فاقد هرگونه شایستگی لازم بودند به فرمانروایی برگماشت. بدین ترتیب از عمال او کارهایی سر می‌زد که اصحاب پیامبر بدشان می‌آمد و به سرزنش او برمی‌خاستند، ولی عثمان ایشان را برکنار نمی‌کرد. او در شش سال آخر خلافتش تمام امتیازات را یکسره به عموزادگانش (بنی‌امیه) داد و ایشان را فرمانروایی بخشید. اقدامات عثمان در دادن مسئولیت‌ها به ناشایستگان اموی، در واقع تحقّق سخن ابوسفیان بود که روز آغاز خلافت او به زبان آورد. شعبی گوید پس از آن‌که با عثمان بیعت شد و عثمان به خانه رفت، بنی‌امیه همگی در خانه‌اش حضور یافتند، خانه پر شد، پس از آن در خانه را بستند. ابوسفیان پرسید: «غیر از بنی‌امیه کسی اینجا هست؟» گفتند: «خیر» گفت: «ای بنی‌امیه خلافت را همچون گوی میان خود بگردانید؛ که سوگند به آن کسی که ابوسفیان به آن سوگند یاد می‌کند، نه عذابی خواهد بود و نه حسابی، نه بهشتی و نه آتشی، نه زنده شدن و نه قیامتی!» همچنین از طریق ابن مبارک از زبان «حسن» نقل شده است که چون خلافت به عثمان رسید، ابوسفیان بر وی در آمد و گفت: «پس از تیم و عدی (قبیله ابوبکر و عمر) کار به تو رسید، پس آن را مانند گوی بگردان و میخ‌های آن را از امویان قرار ده که این بساط جز سلطنت چیزی نیست و نمی‌دانم بهشت و دوزخ چیست!» و نیز در گزارش مسعودی آمده است که عمّار یاسر گفتار ابوسفیان را شنیده بود که وقتی با عثمان بیعت شده بود و او به خانه خود رفته بود و بنی‌امیه همراه او بودند، ابوسفیان گفته بود: آیا بیگانه‌ای میان شما هست؟» زیرا ابوسفیان کور بود. گفتند: «خیر». گفت: «ای بنی‌امیه، خلافت را مانند گوی دست‌به‌دست بگردانید که سوگند به آنکه ابوسفیان به او سوگند می‌خورد پیوسته امید داشتم خلافت به شما رسد و البته میان فرزندان شما موروثی خواهد شد». و از قول انس بن مالک آورده‌اند که ابوسفیان پس از کور شدنش بر عثمان وارد شد و پرسید: «آیا اینجا بیگانه‌ای هست؟» گفتند: «نه». گفت: «خدایا کار را به همان‌گونه جاهلیت بگردان و کشورداری را به صورتی غاصبانه و امویان را میخ‌های زمین قرار ده».

آری، عثمان، به همین‌گونه عمل کرد. اصول مدیریت نبوی را زیر پا گذاشت و به شیوه جاهلیت و با ملاک‌های جاهلی اقوام خویش را پیش انداخت و زمام امور را به آنان سپرد. عثمان عموی خود، حکم بن ابی العاص رانده‌ شده پیامبر، را مقرّب درگاه خویش قرار داد و صدقات مسلمانان را به او بخشید.

خلیفه، برادر مادری‌اش، ولید بن عقبة بن ابی معیط را شایسته مسئولیت دانست و سرپرستی صدقات «بنی تغلب» و سپس فرمانداری کوفه را به او سپرد و او را بر احکام دین و جان و مال مسلمین حاکم کرد. ولید همان کسی است که وحی الهی به‌صراحت او را تبهکار و فاسق خوانده است. او فردی تبهکار و دائم‌الخمر بود.

زمانی که از طرف عثمان فرماندار کوفه بود در حال مستی به امامت نماز حاضر شد و نماز صبح را چهار رکعت خواند. پس از آن گفت: «آیا بیش‌تر برایتان بخوانم؟» و نقل شده است که وی ضمن سجده که بسیار طولانی کرده بود می‌گفت: «بنوش و به من بنوشان». و یکی از کسانی که در صف اول جماعت پشت سر او بود گفت: «چه چیز را بیفزایی؟ خدا خیرت ندهد. به خدا سوگند از آن کسی که تو را حاکم و امیر ما قرار داده است، تعجب می‌کنم». این شخص عتاب بن عیلان ثقفی بود. و چون ولید برای مردم خطبه خواند از ریگ‌های مسجد به‌سوی او پرتاب کردند و ولید تلوتلوخوران به قصر خود بازگشت. عده‌ای به نزد عثمان رفتند و این واقعه را گزارش دادند. واقدی گوید: برخی گفته‌اند که عثمان کسانی از گواهان را تازیانه زد. پس آنها نزد علی(ع) رفتند و از این رفتار عثمان گله کردند. علی(ع) به نزد عثمان رفت و به او گفت: «حدود خدا را پایمال کردی و گروهی را که به زیان برادرت شهادت داده‌اند کتک زدی و حکم را زیر و رو نمودی، با آن‌که عمر گفت امویان و به‌ویژه خاندان ابو معیط را بر گردن مردم سوار مکن!» عثمان: پرسید: «می‌گویی چه کنم؟» گفت: «به‌نظر م ن باید او را از کار برکنار کنی و سرپرستی هیچ یک از امور مسلمانان را به او نسپاری و شاهدان را مورد بازجویی قرار دهی و اگر کسانی نیستند که گمان بد به ایشان رود و از سر کینه‌توزی و دشمنی دروغ گویند، برادرت را به کیفری که شایسته اوست برسانی». اما پس از آن‌که ولید به مدینه احضار شد و شاهدان علیه او گواهی دادند، کسی حاضر نمی‌شد از ترس خلیفه او را حد بزند و علی(ع) او را حد زد. بدین ترتیب ولید از فرمانداری کوفه عزل شد اما با همه این آبروریزی‌ها خلیفه او را شایسته مسئولیت و اداره کار مسلمانان می‌دانست و پس از آن او را مسئول جمع‌آوری زکات قبایل «کلب» و «بلقین» کرد.

خلیفه بدسابقه‌ترین افراد و ناشایسته‌ترین مردمان را تنها به سبب خویشاوندی بر مهم‌ترین مسئولیت‌ها می‌گماشت. عبدالله بن سعد بن ابی سرح برادر مادری خود را حاکم مصر ساخت. او همان کسی است که پیش از فتح مکه مسلمان شد و به مدینه رفت و از کاتبان وحی بود. سپس خیانت کرد و مرتد شد و به مشرکان قریش پیوست و روی به مکه آورد و پیامبر(ص) را بسیار مورد آزار و هجو قرار داد؛ نسبت‌های دروغ به آن حضرت می‌داد و به مشرکان قریش می‌گفت: «به خدا سوگند محمد نمی‌فهمد چه می‌گوید. من مثل او حرف می‌زدم چیزی نمی‌گفت. پس من دست‌کمی از او ندارم و اینک من هم مثل آن‌چه را که خدا نازل کرده، نازل می‌کنم». پس این آیه درباره‌اش نازل شد: ﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ﴾.

پس از فتح مکه رسول خدا(ص) دستور قتل او را صادر کرد و فرمود: «هر جا او را یافتید بکشیدش هرچند که به پرده‌های خانه کعبه چسبیده باشد». اما عثمان او را پنهان کرد و پس از آن‌که آب‌ها از آسیاب افتاد او را همراه خود نزد رسول خدا(ص) آورد و برای وی امان خواست. پیامبر سکوت کرد و عثمان مجدداً برای وی طلب بخشش کرد. این کار تکرار شد تا آن‌که پیامبر فرمود: «گذشتم، بروید». پس از رفتن آنان حضرت فرمود: «چرا وقتی من سکوت کردم کسی برنخاست او را بکشد؟ مگر به شما نگفتم او را بکشید؟» مردی گفت: «ای رسول خدا ای کاش اشاره می‌کردید من منتظر اشاره شما بودم». پیامبر فرمود: «پیامبران کسی را با اشاره نمی‌کشند». بر سر کار گماردن این‌گونه اشخاص و بیدادگری آنان بر مردم بود که فریادها را علیه عثمان بلند کرد و کار را به شورش همگانی کشاند. عثمان کسانی را مسئولیت داد که نه سابقه‌ای داشتند و نه شایستگی. امیرمؤمنان(ع) درباره ابن ابی معیط و ابن ابی سرح و امثال آنان که بعدها در صف «قاسطین» به مصاف حق عثمان برآمدند فرمود: «لَيْسُوا بِأَصْحَابِ دِينٍ وَ لَا قُرْآنٍ إِنِّي أَعْرَفُ بِهِمْ مِنْكُمْ صَحِبْتُهُمْ أَطْفَالًا وَ صَحِبْتُهُمْ رِجَالًا فَكَانُوا شَرَّ أَطْفَالٍ وَ شَرَّ رِجَالٍ».

آنان نه اهل دیانت‌اند و نه به قرآن اعتقادی دارند. من آنان را بهتر از شما می‌شناسم. در دوران خردی و بزرگی با آنان مصاحب بوده‌ام. در خردی و بزرگی بدترین مردمان بودند. ابن قتیبه می‌نویسد جمعی از یاران پیامبر گرد آمدند و نامه‌ای نوشتند و در آن کارهایی را که عثمان خلاف سنت پیامبر و روش دو صحابی‌اش (ابوبکر و عمر) کرده بود برشمردند. از جمله اینکه مسئولیت امور و مقام استانداری و فرمانداری را یکپارچه به خویشاوندان و پسرعموهای اموی‌اش سپرده است که همگی جوان و کم‌سن‌وسال بودند و نه مصاحبت پیامبر(ص) را درک کرده بودند و نه تجربه و لیاقتی داشتند. به روایت ابن سعد، عثمان پس از برکناری ولید از حکومت کوفه، سعید بن عاص را که جوانکی نازپرورده و عیاش و بیدادگر بود و هیچ سابقه‌ای نداشت، به‌جای وی منصوب کرد؛ و او از گرد راه نرسیده دست تطاول آغاز کرد و از همان نخستین روز حکومت کارهایی کرد که احساسات را بر ضد خود برانگیخت و دل‌ها را به نگرانی انداخت و به مردم اتهام گردنکشی و دشمنی زد و آشکارا اظهار نمود که دهکده‌ها و کشتزارهای عراق، باغستانی است برای کودکان قریش. مردم از دست او به خلیفه شکایت کردند و او اعتنایی نکرد و گفت: «به‌محض اینکه یکی از شما ستمی از امیرش ببیند از ما می‌خواهد که او را برکنار کنیم؟!» پس سعید با خاطری جمع به کوفه بازگشت و به مردم زبان بسیار رسانید.

سپردن حکومت بصره به عبدالله بن عامر بن کریز به صرف خویشاوندی با خلیفه از همین نمونه‌ها بود. عبدالله پسردایی عثمان بود. جوانکی ناشایست و ناتوان و اسرافگر. ابن اعثم کوفی آورده است: «روز آدینه عبدالله بن عامر بن کریز خواست که خطبه گوید. بر منبر رفت. چون انبوهی مردمان بدید او را دهشت آمد و سخن بر وی بسته شد. مطلع خطبه برین منوال آغاز نهاد که الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فِي سِتَّ سِنِينَ یعنی سپاس و ستایش مر خدای را جل جلاله که آسمان‌ها و زمین‌ها را به شش سال آفرید. مردی از بنی مازن برپای جست و گفت: أَصْلِحْ الْأَمِيرُ اگر لابد در خطبه خویشتن تقریر مدت آفرینش زمین و آسمان خواهی، باری بگوی که به شش روز آفرید. عبدالله شرم داشت و هیچ سخن دیگر نگفت و از منبر فرود آمد و دیگری را فرمود تا بر منبر برفت و خطبه گفت و پیش‌نمازی کرد و چون از نماز فارغ شد، مردی از قریش عبدالله را گفت: اگر خود تو بر منبر نشدی و هیچ سخن نگفتی چنان‌که به آخر دیگری را خطبه گفتن فرمودی به اول فرمودی، اولی بود که چون خود بر منبر شدی و مردم بسیار دیدی سخن نتوانستی گفت. عبدالله گفت: راست می‌گویی، بعد از امروز هرگز دیگر مرا نبینی که بر منبر شوم». این‌گونه بود که عثمان با سپردن اداره امور به ناشایستگان، مردم را بر خود شورانید. ملاک او در سپردن مسئولیت‌ها، تنها خویشاوندی و همسویی با او بود و نه رعایت اهلیت‌ها. هر نظام و حکومتی اداره امور خود را به ناشایستگان بسپارد، در حقیقت سلامت و بقای خود را به باد فنا سپرده است. شیوه مدیریت عثمان چنان بود که حتی آنان که برای او بیعت گرفته بودند و او را بر سرکار آورده بودند، اظهار شگفتی و ندامت می‌کردند. ابن عبد ربه آورده است چون در دوره حکومت عثمان آن پیشامدها رخ داد و مردم زبان به سرزنش عثمان گشودند که خویشاوندان نوجوان و نالایق خود را بر اصحاب بزرگ پیامبر(ص) برتری داده و حکومت بخشیده است، به عبدالرحمن بن عوف گفتند: «این نتیجه کار تو و ثمره انتخاب تو برای امت پیامبر است». و عبدالرحمن پاسخ داد: «گمان نمی‌کردم که چنین کارهایی از او سر بزند». این‌گونه بود که عملکرد خلیفه، شیرازه امور را گسست و کردار ناشایستش کارش را تباه ساخت و عملش به زندگی‌اش خاتمه داد: «وَ أَجْهَزَ عَلَيْهِ عَمَلُهُ».

و چون امیرمؤمنان علی(ع) زمام امور را به دست گرفت، تلاشی همه‌جانبه را آغاز کرد تا در همه زمینه‌ها به سیره نبوی بازگشت شود. از جمله، بازگشت به اصول مدیریت پیامبر. از همین‌رو در نخستین خطبه خود پس از پذیرش حکومت فرمود: «أَلَا وَ إِنَّ بَلِيَّتَكُمْ قَدْ عَادَتْ كَهَيْئَتِهَا يَوْمَ بَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّهُ(ص) وَ الَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لَتُبَلْبَلُنَّ بَلْبَلَةً، وَ لَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَةً، وَ لَتُسَاطُنَّ سَوْطَ الْقِدْرِ حَتَّى يَعُودَ أَسْفَلُكُمْ أَعْلَاكُمْ، وَ أَعْلَاكُمْ أَسْفَلَكُمْ، وَ لَيَسْبِقَنَّ سَابِقُونَ كَانُوا قَصَّرُوا، وَ لَيُقَصِّرَنَّ سَبَّاقُونَ كَانُوا سَبَقُوا». هشیار باشید که بلیه و آزمایش کنونی شما به وضع و سامان همان روزی برگشته است که خدا پیامبرش را برانگیخت تا آن اوضاع را دگرگون کند. به خدایی که او را بر اساس و اقتضای حق برانگیخت هر آینه سخت زیر و زبر و به شدت غربال خواهید شد، و بی‌گمان همچون مواد موجود در دیگ جوشان با کفگیر درهم خواهید گردید؛ تا آنان که به‌ناحق در طبقه پست قرار گرفته‌اند به موضع حق والای خود بازگردند، و آنان که به ‌ناحق امتیازاتی کسب کرده در طبقه بالا مستقر شده‌اند به‌جای پست خود جای گزینند، و باید پیشتازان ایمانی که بر اثر بی‌عدالتی و فرصت‌طلبی و کوتاهی در حقشان عقب مانده‌اند حتماً پیشی گیرند، و به‌ناحق سبقت گیرندگانی که پیش افتاده بودند، به‌جای مناسب خود در عقب باز پس روند!.

منابع

1. دلشاد تهرانی، مصطفی، سیره نبوی ج۳ (سیره مدیریتی)