←معناشناسی ارزش
| خط ۱۵: | خط ۱۵: | ||
[[ارزشها]] همان خیرهای واقعیاند<ref>مجموعه آثار، ج۳، ص۵۴۶.</ref>. | [[ارزشها]] همان خیرهای واقعیاند<ref>مجموعه آثار، ج۳، ص۵۴۶.</ref>. | ||
===تعریف ارزش=== | |||
واژه “ارزش” در [[زبان فارسی]] اسم مصدر ارزیدن و [[ارج]] گزاردن است که به معانی مختلفی به کار میرود. اهم این معانی عبارتند از: بها، ارز، قیمت، ارج، [[قدر]]، [[برازندگی]]، [[شایستگی]]، زیبندگی، قابلیت، [[استحقاق]]، اعتبار یک [[سند]] یا متاع و پولی که در سند نوشته شده است<ref>ر.ک: فرهنگ دهخدا و معین، ذیل واژه.</ref>. | |||
تتبع در موارد استعمال واژه “ارزش” چنین نشان میدهد که این واژه در شاخهها و قلمروهای مختلف، کاربردهای متعدد داشته و در معانی مختلفی به کار رفته است. این کاربرد متنوع و مختلف زمینه اختلافنظر در خصوص مشترک لفظی (فقدان وجه جامع مشترک میان موارد اطلاق) یا مشترک [[معنوی]] بودن (وجود وجه جامع میان موارد کاربرد) این واژه را در میان [[اهل]] نظر فراهم ساخته است. | |||
از دید قایلان به اشتراک معنوی، وجه جامع یا عنصر مشترک در همه موارد کاربرد آن اعم از [[اخلاقی]]، [[حقوقی]]، [[اقتصادی]]، [[اجتماعی]]، [[هنری]] و امثال آن چیزی است که از آن به “مطلوبیت”<ref>esirable.</ref> تعبیر میشود. قبول این عنصر مشترک، امکان دستیابی و ارائه تعریفی عام و جامع را میسر میسازد؛ از اینرو، انواع ارزش بهرغم اشتراک در عنصر مطلوبیت و قابلیت سنجش و مقایسه، در قیود و خصوصیاتی که به تناسب مورد بدان [[مقید]] شدهاند؛ از یکدیگر تمایز مییابند. گفتنی است مطلوبیت نیز بر متغیرهای ذاتی مختلفی همچون [[لذت]]، [[سعادت]]، برآورنده خواست، نمایانگر ترجیح و غیر آن مبتنی است<ref>آمار تیارسن، مطلوبیت مفاهیم و واژهشناسی در اخلاق و اقتصاد، ص۶۲.</ref>. | |||
در یک بررسی تفصیلی و مقایسهای، موارد مختلف کاربرد “ارزش” به معنای مطلوبیت را میتوان در قالب فهرست زیر دستهبندی نمود: | |||
ارزش گاه مرادف با مطلق مطلوبیت و به معنای [[ملایمت]] و تناسب چیزی یا عملی با یکی از [[خواستهها]] و تمنیات [[انسان]] است. این کاربرد تقریباً عامترین معنای ارزش است [ارزش = هر امر مطبوع، مناسب یا مفید برای انسان]. | |||
معنای دوم ارزش، مفید بودن یا مطلوبیت ابزاری است و بر همه اشیا و افعالی که وسیله رسیدن به مطلوب اصلی هستند، اطلاق میشود. | |||
معنای سوم ارزش، مطلوبیت ذاتی و اصیل است و تنها شامل اموری میگردد که ذاتاً و اصالتاً مورد رغبت و توجه [[انسان]] قرار میگیرند. | |||
معنای چهارم ارزش، مطلوبیت نسبی و اضافی است که در [[مقام]] مقایسه و سنجش به کار میرود. به هنگام مقایسه دوجیز یا دو عمل، در صورتی که مطلوبیت یکی با ارجاع به ملاکهای خاص، بیشتر از دیگری و [[وانهادن]] یکی برای رسیدن به دیگری صحیح و موجه باشد یا به عبارتی، [[گزینش]] یکی از آن دو به جهانی مطلوبتر تشخیص داده شود؛ در این صورت شق [[برگزیده]] بالنسبه [[ارزشمند]] خواهد بود. | |||
معنای پنجم ارزش، مطلوبیت فعل اختیاری از جهت تأمین [[مصلحت]] و [[منفعت]] برای [[جامعه]] است. (این معنای از ارزش در [[علم حقوق]] کاربرد دارد)؛ | |||
معنای ششم ارزش، مطلوبیت فعل اختیاری از جهت داشتن نتیجهها و پیامدهای مثبت، [[معنوی]] و متعالی در [[روح]] و روان فرد است. (این معنای از ارزش در [[علم اخلاق]] کاربرد دارد)<ref>دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، درآمدی بر حقوق اسلامی، ص۱۷۶-۱۷۷.</ref>. در حوزههای [[هنری]] و زیباشناختی نیز ارزش بیشتر به معنای امر ملایم با طبع و همخوان با مطالبات [[روحی]] و کششهای [[نفسانی]] یا متناسب با جاذبههای [[فطری]] به کار میرود. | |||
مفهوم ارزش از حیث گستره معنا و دایره شمول نیز دو کاربرد یا دو معنای [[عام و خاص]] دارد: در معنای خاص، صرفاً امور خوب، صحیح، [[زیبا]]، مطلوب و مطبوع را شامل میشود و در کاربرد عام مفاهیم متقابل و نیز امور فاقد ارزش را نیز در بر میگیرد. مضمون این کاربرد عام را میتوان با استفاده از یک بیان نموداری به صورت زیر ترسیم نمود: اموری که در سویه مثبت (طرف راست بردار) جای میگیرند، “ارزشها” و متقابلاً اموری که در سویه منفی (طرف چپ بردار) واقع میشوند، “ضد ارزشها” یا دارای ارزش منفی خواهند بود و اموری که در نقطه مبدأ یا مرکز بردار قرار میگیرند، اموری فاقد ارزش مثبت و منفی یا “ارزشهای خنثی” خوانده میشوند<ref>illiam K. Frankena; Value and Valuation, In The Encyclopedia of Philosophy; ۲۲۹..</ref>؛ البته واژه “ارزش” در کاربرد متعارف فارسیزبانان، عمدتاً به ارزش مثبت و مطلوب انصراف دارد؛ و اطلاق آن بر ارزش منفی، [[ضد ارزش]] یا ارزش [[نکوهیده]] از باب استطراد و شبیهسازی است. | |||
قطبهای دوگانه ارزشی (ارزشهای مثبت و منفی) در تعاملهای روزمره غالباً با واژههای متقابلی همچون خوب و بد، [[حسن و قبح]]، [[خیر و شر]]، مطلوب و نامطلوب، [[واجب]] و [[حرام]]، معروف و منکر، [[زشت]] و [[زیبا]] و... که به عنوان محمول در گزارههای ارزشی به کار میروند، اظهار میشوند. | |||
نظامهای ارزشی موجود در [[جوامع]] و فرهنگهای مختلف – به رغم اشتراکهای [[زیاد]]- انطباق کاملی با یکدیگر ندارند. برخی [[مردم]] شناسان، [[فرهنگها]] و عناصر درونی آنها از جمله [[نظام]] [[ارزشها]] را در هر [[جامعه]] منحصربه فرد و بی نظیر تلقی کرده و هر [[فرهنگ]] را از این حیث تافته جدا بافته انگاشتهاند. چنین ادعایی اگر چه مبالغهآمیز و خلاف واقع، به نظر میرسد، اما از منظر جامعهشناختی، تفاوت آشکار میان نظامهای ارزشی موجود در جوامع مختلف، [[بدیهی]] و انکارناپذیر است. تفاوت در خاستگاه و منشأ، موقعیت ساختاری در [[سلسله]] مراتب ارزشها، متعلقات و مصداقها، ابزاری یا غاییبودن، [[هدفها]] و غایتها، حساسیتهای فردی و [[اجتماعی]] معطوف به آنها، ملاکهای مرجح به هنگام وقوع تزاحم میان آنها، [[ضمانت اجرا]]، نرخ ماندگاری و تغییرپذیری؛ بارزترین تفاوتهایی است که در مقایسه نظامهای ارزشی با یکدیگر رخ مینماید. محتمل است که روند [[جهانی شدن]] و کوچک شدن تدریجی [[جهان]]، رفتهرفته به کاهش تمایزها و افزایش [[قرابت]] جوامع، فرهنگها و نظامهای ارزشی به یکدیگر منجر شود. برای اختصار از ذکر انبوه تعریفهای ماهوی و کارکردی ارائه شده از ارزش، اجتناب میشود<ref>برای آگاهی بیشتر از حوزه مفهومی ارزش، گستره معنایی، موارد کاربرد آن، ر.ک: Jan W. Van Deth Elinor Scarbrough; The Impact of values; pp. ۲۱-۱۷. داوود فرامرزی، نظریه ساختاری مدمور ارزشهای شوارتز، ص۱۱۱ و ۱۱۵؛ سیدمحمدرضا جمشیدی، ارزش و ارزششناسی، ص۳۹۱؛ منوچهر محسنی، بررسی نگرشها، رفتارها و آگاهیهای اجتماعی و فرهنگی مردم تهران، ص۱۹؛ گی روشه، کنش اجتماعی، ص۷۶؛ ژان ون دث، چیستی ارزش، ص۱۱۵؛ آلن بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، ص۳۸۶.</ref>.<ref>[[سید حسین شرفالدین|شرفالدین، سید حسین]]، [[ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم (کتاب)|ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم]]، ص ۲۸.</ref> | |||
==مقدمه== | |||
مفهوم “ارزش”<ref> Value.</ref> از جمله مفاهیم کلیدی و پر کاربردی است که از آن تقریباً در همه حوزههای [[علوم انسانی]] و [[اجتماعی]] همچون [[فلسفه]]، [[اخلاق]]، [[حقوق]]، [[اقتصاد]]، [[روانشناسی]] اجتماعی، [[جامعهشناسی]]، [[تعلیم و تربیت]] و شاخههای مختلف [[هنر]]، از منظرهای مختلف سخن رفته و به طور ضمنی یا مستقل، مباحث متنوعی را به میان کشیده است. [[بدیهی]] است هر یک از حوزههای [[معرفتی]] فوق، به تناسب موضوع، پیشفرضها، مسائل، [[منطق]] تحلیل، [[هدفها]]، انتظارات و به طور کلی، امکانات و محدودیتهای رشتهای، پارادایمی، روشی و گفتمانی، نوع خاصی از تعامل را با این واژه و مفاهیم مرتبط با آن برگزیدهاند. در اهمیت بحث از “ارزش” همین بس که علاوه بر طرح انضمامی آن در [[غالب]] قلمروهای معرفتی فوق، اخیراً شاخه مستقلی تحت نام “ارزششناسی”<ref>Axiology...</ref> با [[هدف]] بررسی و تبیین مفهوم، ماهیت، ویژگی گزارههای ارزشی، موارد کاربردی مفاهیم مرتبط، عوارض و [[احکام]]، کارکرد و آثار، نظریههای تحلیلی و تعلیلی و موضوعهایی از این دست، پا به عرصه وجود نهاده است. | مفهوم “ارزش”<ref> Value.</ref> از جمله مفاهیم کلیدی و پر کاربردی است که از آن تقریباً در همه حوزههای [[علوم انسانی]] و [[اجتماعی]] همچون [[فلسفه]]، [[اخلاق]]، [[حقوق]]، [[اقتصاد]]، [[روانشناسی]] اجتماعی، [[جامعهشناسی]]، [[تعلیم و تربیت]] و شاخههای مختلف [[هنر]]، از منظرهای مختلف سخن رفته و به طور ضمنی یا مستقل، مباحث متنوعی را به میان کشیده است. [[بدیهی]] است هر یک از حوزههای [[معرفتی]] فوق، به تناسب موضوع، پیشفرضها، مسائل، [[منطق]] تحلیل، [[هدفها]]، انتظارات و به طور کلی، امکانات و محدودیتهای رشتهای، پارادایمی، روشی و گفتمانی، نوع خاصی از تعامل را با این واژه و مفاهیم مرتبط با آن برگزیدهاند. در اهمیت بحث از “ارزش” همین بس که علاوه بر طرح انضمامی آن در [[غالب]] قلمروهای معرفتی فوق، اخیراً شاخه مستقلی تحت نام “ارزششناسی”<ref>Axiology...</ref> با [[هدف]] بررسی و تبیین مفهوم، ماهیت، ویژگی گزارههای ارزشی، موارد کاربردی مفاهیم مرتبط، عوارض و [[احکام]]، کارکرد و آثار، نظریههای تحلیلی و تعلیلی و موضوعهایی از این دست، پا به عرصه وجود نهاده است. | ||
گفتنی است مطالعات ارزششناختی گاه به صورت انتزاعی و نظری و در قالب تحلیلهای زبانشناختی، معناشناختی و [[فلسفی]] درباره مجموعهای از گزارههای متضمن “بایدها” و “نبایدها”ی مربوط و گاه به صورت انضمامی و [[عینی]] در چارچوب پدیدههایی همچون [[قواعد]] و [[هنجارها]]، هدفها و [[آرمانها]]، [[گرایشها]] و ترجیحها، نمادها و [[نشانهها]]، و کنشهای فردی و اجتماعی مطرح میشود. این مطالعه در صدد است ارزشهای اجتماعی انعکاس یافته در [[قرآن کریم]] را در حد امکان، [[شناسایی]]، استخراج، دستهبندی و با بیانی جامعهشناختی، شرح و [[تفسیر]] نماید. گفتنی است مفاهیم ارزشی طرح شده در این کتاب مقاس عمدتاً به صورت انضمامی است و از فحوای [[آیات]] [[استنباط]] شدهاند.<ref>[[سید حسین شرفالدین|شرفالدین، سید حسین]]، [[ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم (کتاب)|ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم]]، ص ۲۵.</ref> | گفتنی است مطالعات ارزششناختی گاه به صورت انتزاعی و نظری و در قالب تحلیلهای زبانشناختی، معناشناختی و [[فلسفی]] درباره مجموعهای از گزارههای متضمن “بایدها” و “نبایدها”ی مربوط و گاه به صورت انضمامی و [[عینی]] در چارچوب پدیدههایی همچون [[قواعد]] و [[هنجارها]]، هدفها و [[آرمانها]]، [[گرایشها]] و ترجیحها، نمادها و [[نشانهها]]، و کنشهای فردی و اجتماعی مطرح میشود. این مطالعه در صدد است ارزشهای اجتماعی انعکاس یافته در [[قرآن کریم]] را در حد امکان، [[شناسایی]]، استخراج، دستهبندی و با بیانی جامعهشناختی، شرح و [[تفسیر]] نماید. گفتنی است مفاهیم ارزشی طرح شده در این کتاب مقاس عمدتاً به صورت انضمامی است و از فحوای [[آیات]] [[استنباط]] شدهاند.<ref>[[سید حسین شرفالدین|شرفالدین، سید حسین]]، [[ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم (کتاب)|ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم]]، ص ۲۵.</ref> | ||