أهل بیت النبوة

از امامت‌پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

"اهل بیت پیامبر خاتم" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل اهل بیت پیامبر خاتم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

محتویات

واژه‌شناسی

معنای واژه «أهل»

معنای لغوی

  • در میان شروح زیارت جامعه کبیره و در تبیین این فراز شریف، دو دیدگاه درباره معنای لغوی کلمه «أهل» به چشم می‌خورد:
۱. عده‌ای از شارحان زیارت جامعه، واژه «أهل» را به مصادیق و جزئیات مختلف آن تفسیر کرده‌اند و یک معنای واحد و جامع برای آن ذکر ننموده‌اند:
  • الف: واژه «أهل» در اصل به معنای خانواده و خاندان و کسانی است که با انسان در یک خانه زندگی می‌کنند.[۱] فیومی صاحب «مصباح المنیر» و از علمای لغت می‌گوید: «اصل معنای أهل به معنای خانواده و خویشان است و گاهی به پیروان هم گفته می‌شود».[۲]
  • ب: واژه «أهل» معنای عامی دارد که همه خویشان نزدیک و همه افراد قبیله بلکه تمام افراد شهر و غیر آن را شامل می‌شود؛ مثل: «اهل بصره» و «اهل علم».[۳]
  • ج: «أهل» معنای متعارف و روشنی دارد.[۴] می‌گویند: «اینان اهل من هستند»، یعنی اینان خاندان من هستند.[۵]
  • د: کلمه «أهل» بر کسان نزدیک مانند زن و فرزند و اقرباء اطلاق می‌شود.[۶] در لغت گفته‌اند: «اهل شخص و آل او عبارتند از: شیعیان و پیروان و اهل دین او و چون لفظ «أهل» و «آل» بسیار در خانواده شخص، مصداق پیدا می‌کند، بنابراین اختصاص به آنان پیدا کرده؛ زیرا خانواده انسان، بیشترین پیروی از او را در میان همگان دارند».[۷]
  • به طور خلاصه، در عباراتی که ذکر شد، معانی زیر که مصادیق و افراد معنای جامع کلمه «أهل» است، به عنوان معنای خود این واژه گرفته شده است: خانواده، خاندان، خویشان، پیروان، خویشان نزدیک، افراد قبیله، افراد شهر، افراد نزدیک به انسان «زن، فرزند و اقربا»، شیعیان و اهل دین انسان.
۲. در مقابل تعداد دیگری از شارحان زیارت جامعه، معنایی جامع و ریشه‌ای واحد را برای واژه «أهل» قائلند:
  • الف: «أهل» به معنای تعلق و وابستگی است، همسر و فرزند اهل انسان محسوب می‌شوند.[۸]
  • ب: «أهل» به افراد یا اشیائی گفته می‌شود که به کسی یا چیزی بسیار نزدیک[۹]، وابسته[۱۰] و منسوب باشند.[۱۱]
  • ج: «أهل» در لغت به معنای خانواده و فامیل و افراد خاندان و دودمان آمده و گاهی هم به معنای سزاوار و شایسته ذکر شده است[۱۲] و همچنین به گروهی اطلاق می‌شود که پیوند جامعی با یکدیگر دارند.[۱۳]
  • د: اهل در لغت به معنای انس همراه با تعلق خاطر و وابستگی است بنابراین همسر، فرزند، نوه، داماد و ... اهل انسان به شمار می‌آیند.[۱۴]
  • از مقایسه این دو دیدگاه با اندک تاملی روشن می‌شود که دیدگاه دوم «وجود یک ریشه معنایی جامع و فراگیر برای واژه أهل» بهتر از دیدگاه نخست است؛ زیرا معانی مختلف دیدگاه اول همگی افراد، جزئیات، مصادیق و شاخ و برگ‌های دیدگاه دوم «تعلق، وابستگی و انس» می‌باشد.

معنای «اهل» در اصطلاح قرآن کریم

  • در فرهنگ قرآنی واژه «أهل» به افرادی گفته می‌شود که نوعی پیوند و وابستگی، آنها را گرد هم آورده باشد. مانند ﴿أهل الإنجيل[۱۵]، ﴿أهل القرى[۱۶]، ﴿أهل المدينه[۱۷]، ﴿أهل البيت[۱۸]، ﴿أهل الذكر[۱۹] و غيره.
  • بنابر فرهنگ قرآنی، به کسانی اهل یا ذریه پیامبر خدا گفته می‌شود که با او پیوند و وابستگی داشته باشند و مهمترین پیوند با پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم، هم عقیده بودن با آن حضرت است و کسی که از ایمان آوردن به رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم سر باز زند، او در زمره اهل و خاندان آن حضرت شمرده نمی‌شود.[۲۰]
  • بنابراین، اهل بودن بر اساس منطق قرآن با ملاک انس، تعلق خاطر و وابستگی (که همان معنای لغوی بود)، منطبق خواهد بود. شدت و ضعف در اهلیت (اهل بودن)، به شدت و ضعف در انس و تعلق و وابستگی، بستگی دارد. از این رو ممکن است از کسی که وابستگی و تعلقی با او نیست، سلب اهلیت شود، هر چند جزء فرزندان انسان باشد. به بیانی دیگر درباره معنای اصطلاح واژه اهل در قرآن کریم می‌توان چنین گفت: قرآن کریم آنان را که با پیامبری از انبیای الهی هم عقیده‌اند و به او ایمان دارند اهل (ذریه) او می‌داند و در مقابل، کسانی که حتی فرزند نسبی وی باشند - در صورت ایمان نیاوردن - از اهل او بیرون می‌شمارد.[۲۱] چنانکه در داستان نوحعلیه السلام که فرزندش فرد ناشایسته‌ای بود خدای متعال فرمود: ﴿انه لیس من اهلك.[۲۲]
  • همچنین قرآن کریم گاهی آنان را که در یک مسیر حرکت می‌کنند یا یک روش و مرام دارند یا پیروی از یک کتاب آسمانی می‌نمایند و یا پیرو مکتبی غیر الهی هستند ایشان را اهل همان مسیر و روش و کتاب می‌شمارد. مانند «أهل ذکر»، «أهل انجیل»، «أهل کتاب»، «أهل نار»[۲۳] و ...
  • در هر حال دانشمندان اسلامی برای واژه «اهل» در قرآن کریم، شش وجه مختلف ذکر کرده‌اند:
  • وجه اول: به معنای زن، مانند آیه ﴿إِذْ قَالَ مُوسَى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا[۲۴] و ﴿فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ[۲۵] که در هر دو آیه «أهل» به معنای زوجه حضرت موسیعلیه السلام - طبق نظر مشهور: صفورا دختر حضرت شعیبعلیه السلام - است؛ زیرا در آن هنگام، موسیعلیه السلام، اولادی نداشت و تنها با همسرش بود.
  • وجه دوم: به معنای خانواده و خاندان، مانند: ﴿وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انقَلَبُواْ إِلَى أَهْلِهِمْ[۲۶] و ﴿وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ[۲۷]، کاربرد این معنا در قرآن بسیار است».
  • وجه سوم: به معنای پیروان، مانند: ﴿يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ[۲۸] و ﴿يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ[۲۹] کاربرد این معنا نیز در قرآن کریم بسیار است.
  • وجه چهارم: به معنای ساکنان، مانند ﴿وَإِذْ قَالَت طَّائِفَةٌ مِّنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ[۳۰]
  • وجه پنجم: به معنای خویشاوندان و نزدیکان، مانند: ﴿وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا[۳۱] و ﴿وَاجْعَل لِّي وَزِيرًا مِّنْ أَهْلِي[۳۲]
  • وجه ششم: به معنای سزاوار، مانند: ﴿هُوَ أَهْلُ التَّقْوَى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ[۳۳]

مقایسه معنای لغوی واژه‌های «اهل» و «آل»

  • دانستیم که از جمله مصادیق معنای اهل، خویشان نزدیک و افراد قبیله و افراد شهر و ... می‌باشد.[۳۴] مانند «أهل بصره» و «أهل علم». ولی واژه «آل» به خصوص خویشان یا اصحاب شخص گفته می‌شود و بر افراد یک مکان اطلاق نمی‌گردد؛ در نتیجه مثلا (آل بصره) به کار برده نمی‌شود و برخی واژه «آل» را مختص به مواردی دانسته‌اند که شرافت و فضیلتی در آن باشد.[۳۵] بنابراین (آل بقال) اطلاق نمی‌گردد.[۳۶]

معنای لغوی واژه‌های «بیت» و «دار»

  • درباره معنای وضعی و لغوی کلمه «بیت» در شروح زیارت جامعه دو نظریه به چشم می‌خورد:
  1. برخی شارحان واژه «بیت» را به معنای خانه یا خانه مسکونی گرفته‌اند[۳۷] تعدادی از ایشان نیز این کلمه را معنا نکرده‌اند و احتمالا همان معنای فوق را برای آن مسلم گرفته‌اند.[۳۸]
  2. در مقابل دسته فوق، عبارت دقیق‌تری نیز در یکی از شروح در بیان معنای لغوی «بیت» و مقایسه آن با واژه «دار» دیده می‌شود: «از نظر لغوی، واژه «بیت» با «دار» فرق دارد، بیت، اخص از دار است. ترجمه فارسی بیت، اطاق و دار، خانه است در واقع خانه، متشکل از اطاق و متعلقات آن است.[۳۹]

«بیت» در روایات[۴۰]

  • امیرالمؤمنینعلیه السلام فرمود: «ما هستیم خانه‌هایی که خانه‌هایی که خدا امر فرموده است[۴۱] که از درهای آن داخل شوید و ماییم درهای رحمت حق و خانه‌هایی که از آن‌جا به حق تقرب می‌جویید».[۴۲] «ما درخت نبوت و بیت رحمت هستیم».[۴۳] و احادیث در این زمینه بسیار است.

معنای واژه‌های «اهل بیت»، «آل»، «عترت و امّت» از دیدگاه روایات

  • در عباراتی که در مورد پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم و خاندان و اطرافیان و پیروانشان داریم گاهی واژه «آل» به کار رفته، گاهی «اهل»، گاهی «عترت»، و زمانی «امّت». از امام صادقعلیه السلام پرسیدند: آل محمّدعلیهم السلام کیستند؟ فرمود: ذرّیّه و فرزندان اویند. پرسیده شد: اهل بیت او چه کسانی‌اند؟ فرمود: ائمه. باز پرسیدند: عترت وی چه کسانی هستند؟ - چون در خیلی از روایات هم عبارت «عترت» آورده شده است. فرمود: اصحاب عبا یعنی: اصحاب کسا به کسانی که زیر آن عبا رفتند در روزی که پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم در خانۀ امّ سلمه بود و فرمود: یک عبایی روی من بینداز. بعد امیرالمؤمنینعلیه السلام آمدند و بعد حضرت زهرا۳ و بعد حسنین۸ و همه یک به یک زیر آن عبا رفتند. سپس حضرت رسولصلى الله عليه وآله وسلم یک طرفِ آن عبا را گرفت و دعا کرد که: خدایا! اینان اهل‌بیت من هستند آنان را از پلیدی ها نگه دار. در آن‌جا آیۀ ﴿إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً[۴۴] نازل شد.[۴۵] پس معنای «آل» و «اهل بیت» و «عترت» معلوم شد.
  • در مقام صلوات، "اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ" گفته می‌شود: اصل کلمۀ «آل» از «اهل» آمده است.[۴۶] امّا در اصطلاح «آل» در درجۀ اوّل - و بر طبق روایت گذشته - به ذرّیّۀ پیغمبرصلى الله عليه وآله وسلم و در درجه بعد به کسانی گفته می‌شود که از پیغمبرصلى الله عليه وآله وسلم تبعیّت کنند و به ایشان باشند. قرآن می‌فرماید: ﴿إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهيمَ لَلَّذينَ اتَّبَعُوهُ.[۴۷] امام صادقعلیه السلام فرمودند: همانا شایسته‌ترین افراد به آل بودن و اهل بودن برای ابراهیمعلیه السلام کسانی هستند که از او تبعیّت می‌کنند و به خدا سوگند! که شما شیعیان، آل محمّدعلیهم السلام هستید.[۴۸] شیعیان به اهل‌بیت نبوّت و موضع رسالت منسوبند. همۀ شیعیان خالص، آل پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم محسوب می‌شوند از آن جهت که هم در کردار، رفتار و اعتقادات از ایشان پیروی می‌کنند و هم روایت فوق این انتساب را تشدید می‌کند.[۴۹] اگر دل‌های ما به اهل بیتعلیهم السلام ملحق شود و به ایشان پیوند بخورد از هر صلواتی که هر روزه فرستاده می‌شود، بهره‌مند و در آن سهیم می‌شویم. اگر انسان در پی این باشد که جزء «آل پیامبر» باشد. - هرچند سید نباشد- راه برای او بسته نیست. اگر در طریق رعایت تقوای الهی و پرهیز از محرّمات، سیر کند و عمر را جز در مسیر اهل‌بیت به سر نبرد مآلاً به آن‌ها بازگشت می‌کند و مانند سلمان جزء ایشان می‌گردد.[۵۰]

دیدگاهی درباره معنای لغوی «أهل بیت» و نقد آن

در یکی از شروح زیارت جامعه کبیره، دیدگاه خاصی درباره معنای «أهل بیت» مطرح شده که ابتدا به نقل و سپس نقد آن می‌پردازیم: کلمه «أهل» به معنای نزدیکان، افراد قبیله و افراد شهر و... بوده ولی کلمه «آل» اخص از «أهل» و به خصوص خویشان شخص و اصحاب او گفته می‌شود. کلمه «أهل بیت» از هر دو کلمه فوق اخص است؛ زیرا نه تنها همه اهل شهر و اصحاب او و تمام خویشان را شامل نمی‌شود، بلکه حتی همسران او را نیز در بر نمی‌گیرد. در قرآن کریم در داستان حضرت لوطعلیه السلام چنین آمده است: «فما وجدنا فیها غیر بیت من المسلمین».[۵۱] مقصود از «بیت»، اهل بیت است؛ زیرا نسبت دادن اسلام و کفر به خانه (بیت)، اسنادی مجازی است و به اعتبار اهل خانه، به خانه، اسناد کافر یا مسلمان داده می‌شود. در این آیه چون صحبت از «بیت» یعنی «أهل بیت» است، قرآن کسی را استثنا نکرده در حالی که قطعا همسر حضرت لوطعلیه السلام از مسلمین نبوده است. لکن در جای دیگر قرآن کریم کلمه «أهل» (نه کلمه «اهل بیت») را ذکر کرده و فرموده است: ﴿فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ[۵۲]

  • اما چون همسر داخل در کلمه «أهل» است، بلافاصله آن را استثنا نموده و فرموده: ﴿إِلاَّ امْرَأَتَكَ[۵۳]
  • همچنین در جای دیگر که کلمه «آل» ذکر شده باز همسر لوطعلیه السلام را استثنا نموده و فرموده: ﴿قَالُواْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُّجْرِمِينَ * إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ[۵۴]
  • پس همسر داخل در معنای واژه‌های «أهل» و «آل» است ولی در معنای کلمه «أهل بیت» داخل نیست. با توجه به توضیحات فوق، اختصاص «آیه تطهیر» - که دارای کلمه «أهل بیت» است - به خاندان رسالتعلیه السلام و داخل نبودن همسران حضرت رسول در محدوده واژه «أهل بیت»، از خود قرآن کریم، استفاده می‌شود و شاید نیازی به مباحث طولانی در اثبات دیدگاه شیعه و بیان و رد نظرات غیر شیعه در این زمینه نباشد.[۵۵]
  • در نقد سخنان فوق تنها به یک آیه از قرآن کریم استناد می‌کنیم که می‌فرماید: ﴿قَالُواْ أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَّجِيدٌ[۵۶] مسلما علاوه بر حضرت ابراهیمعلیه السلام، همسرش ساره نیز که در ابتدای آیه مخاطب شده است، داخل در کلمه «أهل بیت» است.

مصادیق معنای اصطلاحی «أهل بیت»

در میان شارحان زیارت جامعه کبیره، سه گونه تعبیر درباره مصادیق «أهل بیت» در اصطلاح به چشم می‌خورد: الف: ائمه اطهارعلیهم السلام: «أهل بیت نبوت همان أهل بیت رسول اکرمصلى الله عليه وآله وسلم است که اشاره به وجود مقدس ائمه هدیعلیهم السلام است.»[۵۷] «در این زیارت، ائمه اطهارعلیهم السلام را به عنوان أهل بیت نبوت می‌ستاییم.»[۵۸] ب: ائمه اطهارعلیهم السلام به علاوه حضرت فاطمه زهرا۳ : «أهل بیت»، ائمه از امیرالمومنین و حضرت زهراعلیهم السلام تا امام زمانعلیه السلام هستند».[۵۹] «مراد از أهل بیت نبوت، ائمهعلیهم السلام هستند نه غیر آنها و فاطمه زهرا۳ جزء آنها بلکه اصل آنهاست».[۶۰] «شیعه فقط حضرت فاطمه زهرا۳ و امیرمومنان علی بن ابی طالبعلیه السلام و یازده فرزند آن حضرت: را اهل بیت نبوت می‌شناسد.»[۶۱] «اهل بیت عبارت است از علی، فاطمه و حسن و حسین و علی و محمد و جعفر و کاظم و علی و محمد و علی و حسن و خلف منتظرعلیه السلام».[۶۲] ج: چهارده معصوم یعنی پیامبراکرم، حضرت زهرا و ائمه اطهارعلیهم السلام : «عنوان «أهل بیت» در کتاب و سنت به گونه‌ای اصطلاح شده که گویی لقب، عنوان - و به قول امروزی‌ها - تابلویی برای پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم، امیرمومنان علی مرتضیعلیه السلام، صدیقه طاهره فاطمه زهرا و ائمهعلیهم السلام شده است. خود پیامبراکرمصلى الله عليه وآله وسلم و امیرمومنان حضرت علیعلیه السلام نیز از اهل بیت هستند.[۶۳] «اصحاب کسا یعنی: رسول اکرمصلى الله عليه وآله وسلم ، امیرالمومنینعلیه السلام ، فاطمه اطهر، امام حسن و امام حسین: - که به خمسه طیبه نیز مشهورند - مشمول عنوان «أهل البیت» هستند و افزون بر خمسه طیبه، بقیه ائمهعلیهم السلام نیز داخل در این عنوان هستند هر چند که دوران رسول اکرمصلى الله عليه وآله وسلم را درک نکرده باشند».[۶۴] به عبارت دیگر «عنوان «أهل بیت»، عَلَمیت پیدا کرده و عنوان مُشیر قرار گرفته، جعل ثانوی پیدا کرده و اصطلاح شده است و در لسان کتاب و سنت، مصداقی جز محمد و آل محمدصلى الله عليه وآله وسلم یعنی حضرات اهل عصمت:، ندارد. اگر ذریه آن حضرت نیز ملحق شود از باب "الحقنا بهم ذریتهم"[۶۵] یعنی از باب الحاق است و گرنه در حال اطلاق، افراد دیگری جز معصومینعلیهم السلام مراد نیست.»[۶۶]

اختلاف شیعه و اهل سنّت در تعیین مصداق «اهل بیت»

  • ترکیب «أهل بیت النبوّه» - که معمولاً از جهت اختصار «أهل البیت» نیز گفته می‌شود - در فرهنگ مسلمانان اعمّ از شیعه و سنّی معنای خاصّی محدودتر از معنای لغوی پیدا کرده است و برای افراد مخصوصی عَلَم شده است. اختلافی که بین شیعه و سنّی وجود دارد به دایرۀ شمول این ترکیب برمی‌گردد یعنی: مصادیق «اهل بیت» نزد شیعیان و اصل سنّت متفاوت است. البته بین دو دیدگاه، ایشان قدر جامعی نیز وجود دارد.
  • توضیح این‌که مسلّم است که اصحاب کسا یعنی، رسول اکرمصلى الله عليه وآله وسلم - امیرالمؤمنین، فاطمۀ زهرا، امام حسن و امام حسین: که به خمسۀ طیّبه نیز معروفند - مشمول عنوان «اهل بیت» هستند، لکن عدّه‌‌ای از اهل سنّت معتقدند که افزون بر این حضرات، عنوان «اهل بیت» شامل همسران پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم نیز می‌شود حتّی برخی از اهل سنّت این عنوان را بر همۀ اهل خانۀ اعمّ از همسران، کنیزان و غلامان آن حضرت انطباق می‌دهند و عدّه‌ای دیگر قائلند که غیر از همسران حضرت، دیگران را هم شامل می‌شود.[۶۷]
  • در مقابل ایشان شیعه معتقد است که افزون بر خمسۀ طیّبه، بقیّۀ ائمهعلیهم السلام نیز مشمول عنوان «اهل بیت» هستند هرچند که دوران پیامبر اعظمصلى الله عليه وآله وسلم را درک نکرده باشند.[۶۸]
  • جالب آن است که شیعه، بقیّه فرزندان رسول‌اکرمصلى الله عليه وآله وسلم - اعمّ از دختر و پسر– جز حضرت فاطمۀ زهرا و هیچیک از همسران پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم را جزو «اهل بیت» آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم نمی‌داند.

معنای لغوی واژه «نبوت»

  • یکی از معانی نبوت، رفعت و بلند مرتبگی است. «نبوت» ممکن است از «نبأ» به معنای خبر، خبرگیری، آگاهی و خبریابی باشد. برخی «نبوت» را به «فتوت» هم معنا کرده‌اند. البته ممکن است که هر سه معنا نیز مورد نظر باشد. برخی هم چنین احتمال داده‌اند که خبر (نبأ) هم در اصل از رفعت باشد و در بیان علت این معنا چنین آورده‌اند که تا انسان بالا نرود و بر اوضاع، اشراف نیابد به خبر دست پیدا نمی‌کند. سپس چنین تصور کرده‌اند که به نبی از آن جهت «نبی» گفته شده که اوج گرفته، به مقام بلندی رسیده و به جاهایی که دیگران اشراف ندارند اشراف پیدا کرده، لذا خبرهای بیشتری دارد. بنابراین بعضی انسان‌ها را به این اعتبار «نبی» می‌گویند که جایگاه رفیع و بلندی را از نظر روحی و معنوی به دست آورده، در نتیجه از اخبار عوالم بالا آگاهی یافته‌اند.[۶۹] حال آنکه این احتمال بعید و نادرست به نظر می‌رسد چرا که همیشه برای دریافت خبر نیازی به بالا رفتن و اوج گرفتن و اشراف یافتن بر اوضاع نیست چرا که امروزه با توجه به پیشرفت و گسترش وسایل ارتباط جمعی می‌توانیم از اخبار بسیاری آگاهی پیدا کنیم بدون اینکه کوچکترین حرکتی از جای خویش داشته باشیم.[۷۰]

معنای «بیت نبوت» و نکات مربوط به آن

  • ترکیب «بیت النبّوت» به معنای خانه متعلّق به «مقام نبوّت» است، نه خانه شخصی پیامبراکرمصلى الله عليه وآله وسلم.[۷۱] از سوی دیگر ارتباط با اهل خانه، رفت و آمد، وابستگی، پیوستگی و اهلیت پیدا کردن با آن خانه، از طریق اسباب و مقدّمات متناسب با همان خانه امکان دارد. ارتباط با خانه شخصی شهروند بزرگوار مکّی و مدنی یعنی محمّد بن عبد اللهصلى الله عليه وآله وسلم از طریق قرابت سببی، نَسَبی، رفاقت، خویشاوندی، همسایگی و... ممکن است. از این جهت نه تنها زنان آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم و فرزندان او با خانه‌اش ارتباط داشتند، بلکه بستگان دیگر نیز با خانۀ او در ارتباط بودند. چنان‌که قبل از فتح مکّه، ابوسفیان در حالی که هنوز مشرک بود، وارد خانه دختر خود، ام حبیبه، همسر پیغمبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم شد و امّ حبیبه نیز برخورد تندی با او کرد که در تاریخ معروف است.[۷۲]
  • لیکن ارتباط با بیتی که منسوب به «مقام نبوّت» است، به اسباب مخصوصی نیاز دارد و ارتباط سببی، نَسَبی و... کفایت نمی‌کند. با این ملاک حتّی کسانی همانند نُه امام بعد از امام حسینعلیه السلام که زمان حیات پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم را درک نکردند یا احیاناً برخی از آن بزرگواران که حتّی خانه شخصی آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم را در مکّه و مدینه ندیده‌اند نیز می‌توانند «اهل بیت نبوّت» باشند.
  • بدین ترتیب «بیت» در این ترکیب به معنای خانه سنگی و گِلی که در مکّه و مدینه از پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم به یادگار مانده است نیست؛ بلکه «بیت نبوّت و رسالت» مراد است یعنی: خانه شخصیّت «حقوقی» پیغمبرصلى الله عليه وآله وسلم، نه خانه شخصیّت حقیقی آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم شاهدی که بر این مطلب می‌توان اقامه کرد این است: هرگاه قرآن کریم از خانه سنگی و گلی یعنی: خانه شخصیّت حقیقی، نه حقوقی آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم نام برده است با صیغه جمع (بیوت) یاد کرده است. خواه زمانی که به خود آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم نسبت داده:
  • ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ.[۷۳]

و خواه زمانی که به زن‌های حضرتصلى الله عليه وآله وسلم نسبت داده است:

  • ﴿وَ قَرْنَ في‏ بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّهِ الْأُولى‏.[۷۴]
  • ﴿وَ اذْكُرْنَ ما يُتْلى‏ في‏ بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَ الْحِكْمَهِ.[۷۵]

روشن است که خانه‌ای که مؤمنان برای غذا خوردن در آن جمع می‌شدند و پس از غذا می‌نشستند و مزاحمت برای پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم ایجاد می‌کردند و آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم از تذکّر دادن به آن‌ها شرم می‌کرد، خانه شخصی و سنگی و گِلی بود. به بیان دیگر: «بیت نبوّت» خانه‌ای است که رابط بین زمین و آسمان است؛ نه خانه‌ای که بدن مُلکی پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم در آن می‌زیست و هنگام شب در آن می‌آرمید و همسران حضرتصلى الله عليه وآله وسلم در آن سُکنی داشتند و... هر چند که آن خانه سنگی و گِلی نیز به خاطر انتساب ظاهری به آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم، شایسته تکریم و تعظیم بوده و می‌باشد. بنابراین خانه نبوّت و ولایت مقصود است. همان خانه‌ای که مصالح سازنده آن، فضایل و کمالات معنوی و سایر اموری است که با ولایت تناسب دارد - نه خانه شخصی حضرت محمّد بن عبد اللهصلى الله عليه وآله وسلم - پس اهل این خانه نبوّت، کسانی هستند که با این فضایل و کمالات معنوی، ارتباط تامّ و کامل دارند.[۷۶] به عبارت دیگر واژه «بیت» چنانچه به افراد و اشخاص حقیقی اضافه شود معمولاً خانه مسکونی ایشان مراد است و در صورتی که به شخصیّت حقوقی و یا معانی دیگر اضافه شود «ارتباط با حقیقت مضافٌ الیه» را بیان می‌کند. مانند: «بیت علم» (خاندانی که به‌گونه‌ای با دانش مرتبط هستند)، «بیت مرجعیّت» (خاندانی که با مرجع دینی مسلمانان به نوعی ارتباط دارند) و «بیت نبوّت» (کسانی که با حقیقت نبوّت - یعنی: جایگاه تجلّی اسماء و صفات الهی - مرتبطند و ارتباط زمینیان با آسمانیان را فراهم می‌کنند.[۷۷]

معنای «اهل بیت نبوّت» و نکات مربوط به آن

  • به هنگام شرفیابی به محضر امامعلیه السلام بنا به دستورالعمل امام هادیعلیه السلام در ابتدای زیارت جامعه، گفته می‌شود: "یا أهل بیت النبوّه"، نه "یا أهل بیت النبیّ" و "یا أهل بیت الرسول" و یا "أهل بیت محمّدصلى الله عليه وآله وسلم". واضح است که کلام خدا، کلام پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم و أئمّه اطهارعلیهم السلام - بلکه کلام هر حکیمی گرچه معصوم نباشد - نکته دارد و هر کلمه و هر حرف آن حساب شده است.[۷۸]

برای فهم نکته مربوط به تعبیر فوق، چهار وجه بیان می‌شود که هریک از آن‌ها مستند به کتاب و یا سنّت است.

  • وجه یکم: با توجه به تفاوت دقیق معانی واژه‌های «بیت» و «دار» که اوّلی به معنای اتاق و دومی به معنای خانه است، می‌گوییم، اتاق و خانه - هر دو - در یک چیز مشترکند و آن داشتن در، دیوار، سقف و حصار است هرچند حصار از جنس پارچه و... باشد. (مانند: چادر و خیمه) و البتّه همین حصار باعث می‌شود خانه و اتاق محلّ آسایش، آرامش، استقرار و زندگی و راحتی انسان باشد. حال اتاق حتّی نسبت به خانه نیز حصار محفوظ‌تر و آسایش و آرامش بیشتری در دل خود دارد. این حصار، از غیر، محفوظ است و از بیگانگان، مستور. حتّی چادرنشینان نیز در چادرهایشان استقرار و آرامش دارند و زندگی می‌کنند. در معنای لفظ «بیت» (اتاق)، استقرار و آسایش روحی و جسمی (هر دو) لحاظ شده است، انسان در اتاق از نظر جسمی و روحی آرامش دارد و از بیگانگان و دشمنان و حیوانات، مصون و محفوظ است. ازاین‌رو، واژه «بیت» بر امور معنوی نیز صدق می‌کند. مانند: «بیت علم و تقوا» که مقصود استقرار علم و تقوا در آن جاست وگرنه علم و تقوا از نظر جسمی جایی را پر نمی‌کند و در روایت است که: «ما درخت نبوت و بیت رحمت هستیم».[۷۹]
  • با توجّه به مقدّمه فوق اگر بگوییم که ائمهعلیهم السلام «بیت نبوّت» هستند، یعنی حقایق و اسرار ویژه‌ای که برای دیگران بیان نشده - چون استعداد و تحمّل آن را نداشته‌اند - در وجود ائمهعلیهم السلام است. پس مراد از «أهل بیت النبوّه» آن است که ائمهعلیهم السلام محلّ استقرار حقایق نبوّت و حفظ اسرار آن هستند. روایات زیادی در این زمینه در کتب شیعه و سنّی نقل شده است. در میان بزرگان اهل سنّت عدّه‌ای به این مطلب تصریح کرد‌اند. از جمله: نظام‌الدین نیشابوری در تفسیر خود می‌گوید: «گرچه پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم در ظاهر به رحمت خدا پیوست ولی نور سرّ او در میان مؤمنان باقی است - چنانکه گویی حضرتشصلى الله عليه وآله وسلم در این عالم وجود دارد - به علاوۀ این‌که عترت او که وارثان او هستند در این عالم جانشین او می‌باشند و ازاین‌رو فرمود: من دو چیز گرانبها بین شما می‌گذارم: کتاب خدا و عترت و اهل بیتم».[۸۰]
  • وجه دوم: ائمّۀ اطهارعلیهم السلام و اهل بیت پیامبراکرمصلى الله عليه وآله وسلم قوام‌بخش وجود انبیا بوده‌اند و «نبوّت» انبیا از آغاز به وجود اهل بیتعلیهم السلام وابسته است؛ چرا که خلقت اهل‌بیتعلیهم السلام قبل از خلقت انبیا بوده است. در حدیثی نقل شده است که در آغاز به خود حضرت آدمعلیه السلام خطاب می‌رسد:

«اینان پنج تن از فرزندان تو هستند، اگر آنان نبودند نه تو را نه بهشت، عرش، کرسی، زمین، آسمان، فرشتگان و جنّ و انس را نمی‌آفریدم...».[۸۱]

  • علاوه بر اصل وجود انبیا، بعثت و «نبوّت» ایشان نیز به برکت اهل بیتعلیهم السلام بوده است. روایاتی در این زمینه در کتب شیعه و سنّی در ذیل آیۀ شریفه ﴿فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحيمُ[۸۲] نقل شده است. بوصیری ادیب بزرگ و دانشمند سنّی قرن هفتم در قصیدۀ معروف و مشهور «بُرده» در مدح پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم می‌گوید: "و کلُّ آیٍ أتَی الرُّسلُ ایکرامُ بها * فإنّهما اتّصلَت مِن نورِه بِهِمِ" و هر آیه و معجزه‌ای که پیامبران گرامی الهی آوردند فقط از نور پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم به آنان رسیده است. "فإنه شمس فضلٍ هم کواکبُ یظهرن أنوارَها للناس فی الظُّلَم"[۸۳] به راستی او خورشید فضیلت و ایشان (انبیا) ستارگانی هستند که انوار او را در تاریکی‌ها برای مردم آشکار می‌سازند.
  • این ادیب بزرگ و نیز شارحان قصیده مُرده از شیعه و سنّی در ذیل این ابیات تصریح می‌کنند که پیامبران گذشته همه مظاهر نور رسول‌خداصلى الله عليه وآله وسلم بوده‌اند و همان‌گونه که نور ماه از خوشید است، انوار آنان نیز برگرفته از نور پیامبرخداصلى الله عليه وآله وسلم بوده است. از‌این‌رو روایاتی در کتب شیعه و سنّی نقل شده است که پیامبراکرمصلى الله عليه وآله وسلم از روز اوّل با پیامبران بوده است[۸۴] و در روایتی آمده است که نبوّت پیامبراکرمصلى الله عليه وآله وسلم پیش از خلقت همه انبیاء بوده است. این مطلب در کتب فریقین آمده و همۀ علما درباره آن اتفاق نظر دارند.
  • به عنوان نمونه، علامه مجلسی درحدیث طویلی در بحارالانوار چنین نقل می‌کند: «عمر بن خطاب از پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم سؤال کرد: یا رسول الله! شما از چه زمانی به نبوت و پیامبری برانگیخته شدید؟ حضرتصلى الله عليه وآله وسلم فرمود: آن وقتی که هنوز تکوین آدم تمام نشده بود، من پیامبر بودم».[۸۵] از سوی دیگر ادله مقتضی در این ‌باره وارد شده که هر جا پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم در هر عالمی از عوالم - چه در این عالم و چه قبل و بعد از این عالم - بوده امیرمؤمنان علیعلیه السلام نیز همراه آن حضرت بوده و از ایشان جدا نبوده است[۸۶] و همچنین به مقتضای ادلّه معتبره آنچه برای امیرمؤمنان علیعلیه السلام ثابت شود، برای ائمّۀ دیگر نیز ثابت شود و ما این‌ها را به صورت اصول موضوعه، مفروض بحث خود قرار می‌دهیم وگرنه هر کدام، در جای خود، ادلّۀ مخصوص به خود دارند. بنابراین معصومینعلیهم السلام از روز نخست «بیت نبوّت» بوده‌اند. علاوه بر این در ذیل آیۀ شریفۀ ﴿وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا‏.[۸۷]
  • روایاتی موجود است دربارۀ این‌که آن‌گاه که پیامبراکرمصلى الله عليه وآله وسلم به معراج تشریف بردند هرجا که می‌رفتند جبرئیل در خدمتشان بود و چون با پیامبران پیشین ملاقات داشتند، جبرئیل می‌گفت: ﴿وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا عَلَى مَا بُعِثُوا.[۸۸] و آنان پاسخ می‌دادند: ما مبعوث شدیم به این‌که نبوّت شما و ولایت علیّ بن أبی‌طالب و اهل بیتعلیهم السلام بعد از شما را به مردم ابلاغ کنیم. یعنی پیامبران گذشته از نخست مأمور بوده‌اند که مسألۀ نبوّت رسول‌خداصلى الله عليه وآله وسلم و ولایت اهل بیتعلیهم السلام را به امّت‌های خود ابلاغ کنند و این مطلب در کتب شیعه و سنّی به اتّفاق وجود دارد.[۸۹] و در یک جمله می‌توان گفت: در زیارت جامعه عبارت «أهل بیت النبیّ» نیامده بلکه «أهل بیت النُّبُوّه» آمده برای اشاره به اینکه همۀ انبیا از این خانه بوده‌اند.

بودم آن روز من از طایفۀ دردکشان که نه از تاک نشان بود و نه از تاک نشان.[۹۰]

  • وجه سوم[۹۱]: بی‌تردید امیرمؤمنان علی، صدیقۀ طاهره و سائر ائمهعلیهم السلام با وجود این‌که «أهل بیت» پیامبراکرمصلى الله عليه وآله وسلم هستند از «امّت» آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم نیز هستند. در این «بیت» فقط شخص رسول‌خداصلى الله عليه وآله وسلم، پیامبر است و ما شیعیان هرگز به نبوّت امیرمؤمنان علیعلیه السلام و دیگر ائمّهعلیهم السلام معتقد نیستیم؛ چرا که چنین اعتقادی، کفر و غلوّ است. امّا اگر بگوییم: ائمهعلیهم السلام در نبوّت پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم - به معنی: اصل استقرار و استمرار آن - شریک بوده‌اند، غلوّ نیست. به عنوان شاهد برای مطلب فوق حکایت قرآن از حضرت موسیعلیه السلام را در نظر بگیریم که به خداوند عرض کرد: ﴿وَ اجْعَلْ لي‏ وَزيراً مِنْ أَهْلي‏ هارُونَ أَخي‏ اشْدُدْ بِهِ أَزْري وَ أَشْرِكْهُ في‏ أَمْري[۹۲].
  • پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم نیز بنا به روایات به خداوند خطاب می‌کند و عرضه می‌دارد: «خداوندا! همانا موسی بن عمران از تو درخواست نمود و گفت: «وزیری از خاندانم برای من قرار ده: برادرم هارون را. به او پشتم را محکم کن و او را در کارم شریک گردان» من، محمد، پیامبر تو از تو می‌خواهم که سینه‌ام را گشاده کنی...و وزیری از خاندام برای من قرار دهی: علیّ بن ابی طالب برادرم را، و به او پشتم را محکم نموده، او را شریک کارم سازی. پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم در ادامه فرمود: «همان ‌گونه که خداوند به موسیعلیه السلام فرمود: ﴿قالَ قَدْ أُوتيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى[۹۳] ای موسی! آنچه خواستی به تو داده شد. من نیز این را از تو تقاضا دارم که خواستۀ مرا بدهی.[۹۴]»

بدین جهت بود که حضرت هارونعلیه السلام همواره با حضرت موسیعلیه السلام بود و خطاب‌های قرآن مجید دراین‌باره همواره به شکل تثنیه بیان شده است مثلاً: ﴿اذْهَبا إِلى‏ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى[۹۵]. دعای پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم نیز همانند دعای حضرت موسیعلیه السلام مستجاب شد. علاوه بر این، پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم به امیرمؤمنان علیعلیه السلام فرمود: "أنت منّی بمنزله هارونَ مِن موسی"[۹۶] روشن است که یکی از منزلت‌های هارون نسبت به موسیعلیه السلام همین شریک بودن در «نبوّت» است "وأشرکه فی أمری".از این جاست که علّت تعبیر به "السلام علیکم یا أهل بیت النبوّه" در این زیارت روشن می‌شود. شاهد دیگر قضیّۀ مباهله است آن هنگام که پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم با مسیحیان نجران آهنگ مباهله و نفرین کردن یکدیگر نمودند. پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم در روز موعود به همراه علی، فاطمه، حسن و حسین: برای مباهله با مسیحیان نجران بیرون آمدند. بنابراین اهل بیتعلیهم السلام در تثبیت اصل نبوّت و حقّانیت و صدق کلام پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم نقش مؤثّر داشته‌اند. افزون بر این، وقتی حضرتصلى الله عليه وآله وسلم با اهل‌بیتعلیهم السلام برای مباهله خارج شدند، پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم به آنان فرمودند: «آنگاه که من نفرین کردم شما آمین بگویید».[۹۷] به راستی آمین گفتن علی، صدّیقۀ طاهره و حسنین: چه تأثیری دارد؟ مگر دعای پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم مستجاب نیست؟ مگر خدای متعال حفظ این دین را متعهّد نشده است؟ مگر احتمال دارد در دعای پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم کاستی‌ای باشد که نیاز به افرادی آمین‌گو دارد؟ آمین گفتن امیرمؤمنان علی، صدّیقه طاهره و حسنین: در اصل تثبیت نبوّت و حقّانیّت پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم و اسلام در برابر نصرانیّت و کفر تا روز قیامت تأثیر دارد و بیت، «بیت نبوّت» است گرچه فقط حضرت محمّد بن عبد اللهصلى الله عليه وآله وسلم پیامبر است، امّا این بیت، «بیت نبوّت» است و آنان در اصل نبوّت، تثبیت آن و حقّانیّت پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم، تأثیر دارند.

  • وجه چهارم: این همان معنایی است که متن زیارت جامعۀ کبیره نیز بدان اشاره دارد؛ در آن‌جا می‌خوانیم: «و سُلالهَ النبیّین» یعنی: خاندان «نبوّت» در امّت اسلام از قدیم، سلاله همه انبیا و پیامبران بوده‌اند، به عبارت دیگر: انبیای سلف و اجداد ائمّهعلیهم السلام منتهی به پیامبر اسلامصلى الله عليه وآله وسلم شده‌اند؛ پس این خانه، «بیت نبوّت» یعنی بیت انبیا و پیامبران است.

دو نکته عرفانی، معنوی و معرفتی درباره «أهل بیت النبوه»

  • الف. برخی عرفا برآنند که مراد از «بیت النبوه» شهر و خانۀ علم است که آن وجود مقدس رسول‌اکرمصلى الله عليه وآله وسلم می‌باشد و مراد از «اهل خانۀ علم» علیعلیه السلام دانستۀ هدیعلیهم السلام هستند و در این معنای لطیف اشاره به روایتی از امیرالمؤمنینعلیه السلام کرده‌اند که فرمود: ماییم خانه‌هایی که خدای متعال امر فرمود از درهای آن وارد شوند.[۹۸] و این شاید اشاره به همان حدیث مشهور باشد که رسول‌اکرمصلى الله عليه وآله وسلم فرمودند: «من شهر علم هستم و علی درب آن شهر است».[۹۹] و به مصداق آیۀ شریفۀ ﴿وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها[۱۰۰] چنانکه رسول‌اکرم، خانۀ علم باشد، درهای آن خانه، ائمّۀ هدیعلیهم السلام هستند که باید از آن درها داخل آن مقام گردید. پس می‌توان در ترجمۀ "السلام علیکم یا أهل بیت النبوّه" با عنایت به نکتۀ فوق گفت: سلام بر شما ای اهل‌ خانۀ علم! و سلام بر شما که باب علم را به روی مشتاقان خود می‌گشایید.[۱۰۱]
  • ب. رسول‌اکرمصلى الله عليه وآله وسلم دارای دو نوع خانه است: یکی خانه ظاهری - مانند بقیه افراد - که از خِشت و گِل است؛ و دیگری خانۀ نبوّت است. این خانۀ نبوّت، محلّ تجلّی و ظهور اسماء و صفات خداوند است این خانه دارای دو در است: یک درش به سوی عالم وحدت واحدّیت غیب الغیوب ذات باری تعالی و در دیگرش به سوی عالم کثرت یعنی: خلق و ما سوی الله است. لذا فرمود: "اُوتیتُ جوامعَ الکَلِم".[۱۰۲] برای ظهور اسماء و صفات حق تعالی خلیفه‌ای لازم بود که در ظهور، جانشین او گردد و بنابراین نور او در آینۀ خلافت و ولایت و نبوّت منعکس گردید و درهای برکت گشوده شد.
  • مقام نبوّتصلى الله عليه وآله وسلم در حدیثی چنین فرمودند: «آدم و کلّ هستی یعنی ما سوی الله تحت ولایت حقایق خداوند می‌باشد».[۱۰۳]
  • عدم پذیرش ولایت و خلافت و نبوّت ایشان از سوی برخی به دلیل ضعف استعداد و نقصان آن‌ها در پذیرش کمال و مقام وجود است. نبوّت، جایگاه ظهور خلافت و ولایت است و این دو مقام، باطن نبوّت هستند و وصّی آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم یعنی امیرالمؤمنینعلیه السلام طبق فرمایش قرآن، نفس رسول‌خداصلى الله عليه وآله وسلم می‌باشد. چنانکه فرمودصلى الله عليه وآله وسلم: «من و علی از یک نور آفریده شده‌ایم».[۱۰۴]

خداوند می‌فرماید: ﴿و أشرقتِ الأرضُ بنور ربّها﴾.[۱۰۵]

  • امام صادقعلیه السلام می‌فرماید: «مراد از رب زمین، همان امام زمین است»[۱۰۶]
  • امام هادیعلیه السلام نیز در فرازی از همین زیارت جامعه می‌فرماید: "واشرقت الأرضُ بنورکم" یعنی به نور محمّدصلى الله عليه وآله وسلم و اهل‌بیت اوعلیهم السلام».[۱۰۷]

قال الله تعالی (في الحديث القدسي): "لولاکَ لَما خلقتُ الأفلاک".[۱۰۸] ای رسول! اگر تو نبودی هیچ‌چیز را خلق نمی‌کردم.

مقایسه معانی اصطلاحی و نسبت منطقی واژه های «نبی» و «رسول»

  • «نبی» و «رسول»، دو اصطلاح آشنا در فرهنگ ادیان الهی است. نبی و رسول دو حقیقت، دو مرتبه و دو منزلت برای انسان های برگزیده‌ است.«نبی» کسی است که بدون واسطه بشر دیگری از پروردگار متعال، خبر می‌گیرد. نبی ملکی را نمی‌بیند بلکه یا صدایی می‌شنود و یا در خواب مطلبی را دیده و یا به قلبش القا می‌شود به بیان دیگر نبی کسی است که قلبش آن قدر اوج گرفته که به خدا رسیده و آیینه تمام نمای او شده است و این خبر گرفتن، انعکاس حقیقت خداوند در وجود اوست. نبی به مرتبه‌ای اوج گرفته و بالا رفته و به گونه‌ای قلبش صیقلی شده که تمام آن چه در عالم است در قلب او انعکاس دارد و در واقع نه این که خبر می‌گیرد بلکه لحظه به لحظه با خداوند اتصال دارد به گونه‌ای که تمام حقایق در درون وی انعکاس پیدا می‌کند. البته انبیا هم درجات متفاوتی دارند و هر کس به اندازه ظرفیت خود با حقایق ملکوتی ارتباط پیدا می‌کند، با آن آشنا می‌شود و این حقایق در درونش انعکاس پیدا می‌کند. آنگاه اگر مامور به «ابلاغ» به مردم شد، «رسول» خواهد شد. درجات این ماموریت نیز متفاوت است. بعضی برای یک شهر مامور می‌شوند، برخی برای یک منطقه، تا برسد به رسولانی که مسئولیتی جهانی دارند.[۱۰۹]
  • از این رو در روایات در بیان فرق بین نبی و رسول، گفته شده که نبی کسی است که بدون واسطه از خدا خبر تلقی می‌کند و می‌گیرد ولی ملک را نمی‌بیند. رسول هم کسی است که علاوه بر این که خبر می‌گیرد و اخبار غیبی را دریافت می‌کند، صدای ملک را هم شنیده و خود او را هم می‌بیند.[۱۱۰]

درباره امام نیز گفته شده: امام هر چند با ملک ارتباط دارد و صدای او را نمی‌شنود ولی خود او را هم نمی‌بیند.[۱۱۱] و اما در مورد نسبت منطقی میان نبی و رسول باید گفت؛ میان این دو واژه اصطلاحا عموم و خصوص مطلق وجود دارد. البته در اصطلاح قرآن، رسول به هر موجودی - انسان و غیر انسان - که از طرف خدا برای ماموریتی فرستاده شده باشد، اطلاق می‌شود که در این صورت نسبت نبی و رسول، عموم و خصوص من وجه است.[۱۱۲]

مقایسه اجمالی اصطلاحات روایی «نبی»، «رسول»، «امام» و «محدّث»

  • با در نظر گرفتن تفاوت‌های روایات و بیانات مختلفی که در تفاوت بین چهار اصطلاح روایی فوق ذکر شده می‌توان چنین گفت: «رسول» علاوه بر این که نبی هست، مامور به تبلیغ و رساندن به مردم نیز می‌باشد.[۱۱۳]
  • «امام» در لحظه‌ای که خبر را تلقی می‌کند، مَلَک را نمی‌بیند ولی چنین نیست که از شنیدن صدای او محروم باشد.[۱۱۴] و «محدَّث» کسی است که او با فرشته و فرشته نیز با او ارتباط دارد ولی فرشته را در لحظه ارتباط نمی‌بیند و در لحظه دریافت خبر، حکم یا پیغام، ممکن است مقابله شهودی با ملک نداشته باشد ولی اجمالا با ملک ارتباط دارد.[۱۱۵]

مباحث ادبی و بلاغی

  • در این بخش به چند نکته ادبی و بلاغی در فراز "یا اهل بیت النبوه"، اشاره خواهیم کرد.

نکتۀ ادبی ذکر وصف "اهل بیت النبوّه" و اوصاف دیگر پس از سلام

  • «ذکر این صفت و صفات دیگر بعد از "السلامُ علیکم" از باب تعلیق حکم بر وصف است که مُشعِر به علّیّت آن صفت خواهد بود. در توضیح این اصطلاح باید گفت: اگر کسی بگوید: «زید را احترام کن» جای این سؤال است که: «چرا احترام کنم؟» امّا اگر بگوید: «عالم را احترام کن» دیگر جا برای «چرا» باقی نمی‌ماند؛ زیرا معنای این جمله این است که او را برای علمش احترام کن. بنابراین معنای «تعلیق حکم بر وصف» این است که این حکم، با در نظر گرفتن فلان وصف، صادر شده و به وجود آن بستگی دارد که اگر آن وصف، زایل شود، حکم مورد نظر نیز رفع خواهد شد. با توجه به نکتۀ فوق، در زیارت جامعۀ کبیره نیز همین مطلب یعنی اینکه «تعلیق حکم بر وصف مشعر به علّیّت آن حکم برای آن وصف است» دیده می‌شود؛ زیرا زائر می‌گوید: «سلام بر شما باد»؛ چون شما «اهل بیت نبوّت» هستید، چون شما «موضع رسالت» هستید، چون... و بالاخره چون شما مظهر خدایی هستید که خود، سلام است و آغاز و انجام سلام نیز همان ذات اقدس او خواهد بود.»[۱۱۶]

نکته بلاغی درباره اصل ذکر صفت «اهل بیت نبوّت» در کلام

  • «در این زیارت، ائمّۀ اطهارعلیهم السلام را به عنوان «اهل بیت نبوّت» می‌ستاییم و شاید - همانند بعضی ارباب معرفت - بتوان گفت: این عنوان، جامع تمام فضایل و مناقبی است که در این زیارت آمده است و در واقع اُمّ الفضایل است؛ چراکه تمام کمالات امکانی، تحت الشعاع نور نبوّت ختمیّه است و «بیت نبوّت»، سرچشمۀ جمیع شرافت‌ها و کرامت‌های انسانی است و طبعاً کسانی که «اهل» این بیتند از مجموع مکارم و فضایل عالی برخوردار خواهند بود.»[۱۱۷]

نکته بلاغی سرّ تقدیم فراز «یا أهل بیت النبوه» بر دیگر اوصاف

«اوّلین درس امام‌شناسی در زیارت جامعه، شناختن اهل بیت پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم است».[۱۱۸] «نخستین عنوانی که در زیارت جامعه ذکر شده و اوّلین کمال خاندان رسالتعلیهم السلام شمرده می‌شود این است که اینان «اهل بیت نبوّت» هستند یعنی در عالم هستی کسی نیست که نسبتش با نبوّت ختمیِه همانند نسبت اینان باشد؛ هم از جهت ظاهری (جسمانی) و هم از جهت باطنی (معنوی).»[۱۱۹] «قرار گرفتن ترکیب «أهل بیت النبوّه» در ابتدای زیارت، زمینه‌ساز مراحل بعدی و مقدّمه برای شمارش کمالات دیگر است؛ زیرا زائر در ابتدای زیارت می‌گوید: شما از خاندان رفیع و بلندمرتبه‌ای هستید که با دیگران تفاوت دارید و خدا شما را به دیگران برتری داده است. از این جهت واجد همۀ کمالاتی هستید که در این زیارت آمده است و برخورداری شما از این کمالات، هیچ استبعادی ندارد.»[۱۲۰]

نکته بلاغی خطاب در "السلام علیکم" و ندا در "یا أهل بیت النبوّه"

با توجه به اینکه در هنگام سخن گفتن با اهل بیتعلیهم السلام با ضمیر مخاطب به ایشان سلام می‌کنیم و نیز با عنایت به این نکته که «یا» حرف ندا و «أهل بیت النبوّه» اشاره‌ای است به اینکه زائر، امام را حاضر می‌داند؛ زیرا اگر غائب باشد، ندا، معنی ندارد [و نیز خطاب با ضمیر مخاطب و حتّی سلام کردن، مفهوم خود را نخواهد داشت] و به همین دلیل است که می‌گوییم: «یا الله»، «یا رحمن»، «یا رحیم» و ...؛ چون خدا را حاضر می‌دانیم.»[۱۲۱] «آغاز زیارت با عبارت «السلام علیکم» نشانۀ حاضر بودن اهل بیتعلیهم السلام به هنگام خواندن زیارت‌نامه است. پس آنان را حاضر بدانیم و ادب ایستادن، سخن گفتن و نگاه کردن را رعایت کنیم.»[۱۲۲]

نکتۀ بلاغی کاربرد حرف ندای «یا» در مقام خطاب به اهل بیتعلیهم السلام

  • دربارۀ معنای وضعی و لغوی «یا» - به عنوان حرفی از حروف ندا - در زبان عربی، در میان دانشمندان ادب عربی دو دیدگاه وجود دارد.
۱. دیدگاه ابن حاجب و رضی‌الدین استرآبادی و علمای علم نحو: حرف ندای «یا» مشترک بین منادای قریب و بعید است و در هر دو به شکل مساوی به کار می‌رود.[۱۲۳]
۲. دیدگاه زمخشری و عدّه‌ای از دانشمندان تفسیر و بلاغت: حرف ندای «یا» در اصل وضع، مخصوص منادای بعید است و البتّه به‌کارگیری «یا» در منادای قریب به واسطۀ افاده نکات بلاغی (به‌گونۀ مجازی)، مُجاز خواهد بود.[۱۲۴] نکاتی از قبیل:
  • الف: اشاره به بلندی مقام و رتبۀ منادا (بُعد درجۀ صعودی) با وجود نزدیکی فاصلۀ ظاهری و قرب مکانی. مانند: «یا الله» و «یا ربّ» که با وجود نزدیکی خداوند به انسان به حکم آیۀ شریفۀ: ﴿وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَريدِ[۱۲۵]، با حرف ندای «یا»، علوّ درجه و رتبۀ خداوند در حکم دوری و فاصلۀ مکانی فرض می‌شود.
  • ب: اشاره به پستی مقام و درجۀ منادا (بُعد درجه نزولی). مانند: «یا إبلیس» که انحطاط و پستی رتبۀ منادا از متکلّم به منزلۀ دوری و بُعد مکانی آن دو فرض می‌گردد و نکاتی دیگر که در کتب بلاغت و علم معانی مطرح شده است. حال با توجّه به مقدمّۀ فوق در مواجهه با زیارت جامعۀ کبیره و در همین فراز ابتدایی «یا أهل بیت النبوّه» می‌توان چنین گفت:
  • الف: بر اساس دیدگاه ابن حاجب که در کتاب‌های لغت و نحو مطرح شده است، می‌توان گفت: «یا» برای ندای قریب و بعید وضع شده است.[۱۲۶] بنابراین ما با زیارت جامعه می‌توانیم معصومعلیه السلام را از راه دور و نزدیک، زیارت و خطاب کنیم، البتّه اگر از نزدیک باشد - که روح و جسم، هر دو در حضور امامعلیه السلام باشد - چه بهتر![۱۲۷]
  • ب: بر اساس دیدگاه زمخشری و علمای تفسیر و بلاغت چنین گفته می‌شود: «رمز استفاده از حروف ندای بعید «یا» در این‌گونه موارد این است که: مقام و منزلت مخاطب در حدّی است که برای گوینده، دست‌یافتنی و حتّی فهمیدنی نیست - هرچند که به ظاهر در کنار جسم مطهّر یا مضجع شریف وی باشد - ازاین‌رو وقتی انسان، خود را با آن مقام منیع مقایسه می‌کند و فاصلۀ خود را با ایشان در نظر می‌گیرد و این فاصلۀ فراوان را ادراک می‌کند، چاره‌ای جز به کار بردن حرف ندای بعید «یا» ندارد.[۱۲۸]

مشابه این تعبیر دربارۀ قرآن کریم نیز به کار رفته است. در آغاز سورۀ مبارکۀ بقره می‌فرماید: ﴿ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فيهِ هُدىً لِلْمُتَّقينَ[۱۲۹].

  • «ذلک» اسم اشاره‌ای است که با آن به اشیای دور، اشاره می‌شود.[۱۳۰] استفاده از چنین اسم اشاره‌ای در این‌گونه موارد که قاری قرآن، تماسّ مستقیم و نزدیک با الفاظ، اوراق و جلد آن دارد بدین معناست که مقام این کتاب الهی، آن‌قدر بلند است که قاری، خود را از حریم آن دور می‌بیند.[۱۳۱]
۶. اضافۀ واژۀ «بیت» به «النبوه» اضافه لامیّه است. یعنی: به تقدیر حرف جرّ لام و مفید اختصاص و به معنای «بیتٌ للنبوه» است. بنابراین خانۀ متعلّق به مقام نبوّت، مراد است نه خانۀ متعلّق به محمد بن عبد اللهصلى الله عليه وآله وسلم به عنوان یک شهروند مکّی یا مدنی.»[۱۳۲]

مباحث قرآنی و روایی

معرّفی «اهل بیت» در قرآن و روایات

  • اهل بیت پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم و آل آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم ویژگی‌های خاصی دارند. قرآن کریم در چند مورد «قدر متیقّن» این «آل» و «اهل بیت» (پنج تن آل عبا) را معرّفی نموده است:

آیۀ مباهله (ابتهال)

  • در جریان دعوت پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم از دیگر ادیان برای قبول اسلام، عدّه‌ای از نصارای نجران حاضر به قبول دعوت پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم نشدند و رسول گرامی اسلامصلى الله عليه وآله وسلم آنان را به مباهله دعوت کردند. ﴿فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ.[۱۳۳]
  • یعنی مسیحیان نجران را به این دعوت نما که: بیایید با هم نزد خداوند گریه کنیم تا ببینیم خدا گریۀ کدام را قبول می‌کند و آهِ چه کسی کارگر می‌شود؟ من با همۀ دودمان و هستی‌ام به مباهله می‌آیم شما نیز با همۀ هستی‌تان بیایید. من با کسانم می‌آیم شما نیز با کسانتان بیایید. قرآن این «کسان» را چنین معرّفی می‌کند، ﴿أبناءَنا: پسرانمان، ﴿نساءَنا: بانوانمان، ﴿أنفسَنا: جان‌هایمان و نفوسمان. آن که داعیۀ نجات دیگران دارد باید در موقعیّت خطر در قدم اوّل از جان خود و عزیزترین عزیزان خود بگذرد و آنان را به میدان آورد. در روز موعود، مشاهده شد پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم به همراه دو کودک حسن و حسینعلیهم السلام، بانویی مجلّله در پشت سر و امیرالمؤمنینعلیه السلام هم اندکی عقب‌تر به صحنه آمدند و مجموع کسانی که با پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم همراه بودند همین چهار نفر بودند. آل پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم که نه تنها با او زیر یک سقفند بلکه در یک خط و در یک منزلت و درجه‌اند این‌ها هستند قرآن معرّفی کرد که عزیزترین کسان پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم و آل آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم همین‌ها هستند.

آیۀ تطهیر

  • آیۀ دیگری که کسان پیامبر و «اهل بیت» آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم را معرفی می‌کند، آیۀ تطهیر است که صریحاً لفظ «اهل بیت» در آن ذکر شده است: ﴿إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً[۱۳۴].
  • در تفسیر این آیه، همۀ مفسران به اتّفاق معتقدند که این آیه در مورد پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم، فاطمۀ زهرا، امیرالمؤمنین، امام حسن و امام حسین: نازل شده است. طبق نقلی محلّ نزول این آیه، خانۀ فاطمه۳ و طبق نقلی دیگر خانۀ امّ سلمه بوده است. طبق نقلی که نزول آیه در خانۀ امّ سلمه بوده است، پس از نزول، امّ سلمه پیش آمد و عرضه داشت: یا رسول اللهصلى الله عليه وآله وسلم آیا من هم جزء اصحاب کشا هستم؟ پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم به او فرمودند: «تو هم بانوی خوبی هستی (ولی در این حد نیستی و در این دایره نمی‌گنجی».[۱۳۵]
  • مصداق «اهل بیت» در این آیه، رسول اللهصلى الله عليه وآله وسلم امیرالمؤمنینعلیه السلام ، فاطمۀ زهراعلیها السلام، امام مجتبیعلیه السلام و امام حسینعلیه السلام بودند این بزرگواران «اهل» پیامبر بودند که در بیت پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم، زیر یک سقف، و در آن درجه و رتبه با پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم، هم‌خوانی، همراهی و سنخیّت داشتند. لذا ایشان «اهل بیت» پیامبرند. بعد از آنان نیز کسانی که همین موقعیّت و درجه و مکانت را پُر کردند و نگذاشتند جایگاه آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم خالی شود از «اهل بیت» پیامبرند. هیچ چیز برای ایشان کم گذاشته نشده هرچه پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم داشته و در خانه‌ای که شأنیّت بیت پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم داشته - به آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم داده شده بود - به ایشان نیز عطا شده است.
  • حال در ادامه روایاتی دربارۀ مصادیق «اهل بیت» در آیۀ تطهیر را بیان می‌نماییم. روایات فروانی به دست ما رسیده مبنی بر اینکه مراد از «اهل بیت» در آیۀ تطهیر، فقط خمسۀ طیّبه - یعنی: پیامبر، امیرالمؤمنین، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین: - هستند. بخشی از این روایات از زبان همسران پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم است آنان تصریح کردند که این آیه در خانۀ امّ سلمه نازل شده و اختصاص به آن انوار تابناک (خمسۀ طیّبه) دارد. از جملۀ آن روایات:
  • شخصی می‌گوید: از عایشه در مورد امام علیعلیه السلام پرسیدم. او گفت: «از من در مورد کسی می‌پرسی که محبوب‌ترین مردم نزد پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم بود، از کسی می‌پرسی که همسر محبوب‌ترین مردم نزل رسو‌ل‌خدا بود. من با چشم خود علی و فاطمه و حسن و حسین را دیدم که پیامبر آنان را در زیر پارچه‌ای جمع کرده بود و فرمود: خداوندا! اینان خاندان من هستند پلیدی را از ایشان ببر و از آلودگی‌ها پاکشان فرما. من عرض کردم: ای رسول خدا! آیا من هم از «اهل» تو هستم؟ فرمود: دور باش!تو بر خیر هستی ولی جزء این جمع نمی‌باشی. این مضمون در سه روایت از عایشه نقل شده است».[۱۳۶]
  • در پانزده روایت این مضمون از امّ سلمه نقل شده، او می‌گوید: «آیۀ تطهیر در خانۀ من نازل شد و اختصاص به خمسۀ طیّبه دارد».[۱۳۷]
  • در ۳۲ روایت، اصحاب پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم از وجود مبارکش نقل کرده‌اند که مقصود از «اهل بیت»، خمسۀ طیّبه‌اند. برخی از آنان عبارتند از: ابوسعید خُدری، انس بن مالک، براء بن عازب، جابر بن عبدالله انصاری، زید بن ارقم، عبدالله بن عبّاس و...[۱۳۸] نویسندۀ سنّی مذهب کتاب شواهد التنزیل (حاکم حسکانی) در کتابش بیش از ۱۳۰ حدیث در این زمینه نقل کرده است.[۱۳۹] در برخی کتب دیگر اختصاص «اهل بیت» به خمسۀ طیّبه از بیش از هفتاد منبع از منابع اهل سنت ذکر شده، بیش از هزار منبع از شیعه نیز مورد اشاره یا ذکر واقع شده است.[۱۴۰]
  • در بخشی از روایات آمده است که: پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم بعد از نزول آیۀ تطهیر مدّت شش یا هشت یا نُه ماه برای نماز صبح از کنار خانۀ فاطمه۳ می‌گذشت و صدا می‌زد، «الصلاه یا أهل ا لبیت» "إنّما یرید الله لیذهِب عنکم الرجس أهلَ البیت و یطهّرکم تطهیراً".[۱۴۱] هنگام نماز است ای اهل‌بیت! خداوند می‌خواهد پلیدی را از شما اهل‌بیت دور کند و شما را پاک سازد. این رفتار بدان جهت بود که مطلب کاملاً مشخصی نبود، در آینده تردیدی برای هیچ‌کسی باقی نماند گرچه متأسفانه پردۀ تعصّب‌های کور و لجاجت‌ها، این تلاش آن حضرت را تا اندازه‌ای ناکام گذارد.[۱۴۲]

آیه «فی بیوت»

  • در قرآن کریم دربارۀ خانه‌هایی صحبت شده است که خدای متعال اجازه داده است که نام خدا در آن خانه‌ها یاد شود و اعتلا و رفعت پیدا کند و از آن خانه‌ها یاد خدا اوج گیرد: ﴿في‏ بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ.[۱۴۳] این آیه نشان می‌دهد که خدا را صدا زدن، فضایی می‌طلبد که در آن فضا، این صدا بالا رود. خدای متعال اجازه نداده که در هر مکان و هر موقعیّتی هر صدایی بالا رود و اوج بگیرد.
  • در روایت است که از پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم سؤال شد که این خانه‌ها کدام خانه‌ها هستند؟ حضرت فرمودند: این خانه‌ها بیوت و خانه‌های انبیاست. در این زمان ابوبکر به خانۀ علیعلیه السلام و حضرت زهرا (سلام الله علیها) اشاره کرد و پرسید: آیا این خانه هم جزء آن‌هاست؟ پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم فرمودند: بلی؛ بلکه این خانه از برترین آن بیوت و خانه‌هاست.[۱۴۴] حال مفهوم آیه «فی بیوت» در روایات را بررسی می‌نماییم.
  • ابو حمزۀ ثمالی (از شاگردان و اصحاب امام سجّاد و امام باقرعلیه السلام) طیّ روایتی برخورد قَتاده (از فقهای شهر بصره و مورد اعتماد دربار اموی) با امام باقرعلیه السلام را گزارش می‌کند که از آن حدیث معنای حقیقی «بیت نبوّت» روشن می‌شود. روایت مفصّل است؛ خلاصۀ آن: قَتاده در محضر امام باقرعلیه السلام احساس اضطراب می‌کند و به آن حضرت می‌گوید: به خدا سوگند! در برابر فقهای بسیاری نشسته‌ام و حتّی در مقابل ابن عبّاس نیز زانو زده‌ام امّا در برابر هیچ کدام از آنان چنین اضطرابی که در جلوی شما دارم در من ایجاد نشد. وی با این سخن، و از پریشانی و اضطراب خود از امامعلیه السلام سؤال کرد. لذا حضرت به او فرمود: «وای بر تو! آیا می‌دانی کجا نشسته‌ای؟ تو در برابر «بیوت» و خانه‌هایی هستی که خداوند اذن داده که قدر و منزلت آن‌ها رفعت یابد و نام خدا در آن‌ها یاد شود. در آن خانه‌ها هر بامداد و شامگاه مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی ایشان را از یاد خدا و برپا داشتن زکات و دادن زکات به خود مشغول نمی‌دارد او را نیایش می‌کنند.» سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمود: ﴿في‏ بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهيهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إيتاءِ الزَّكاهِ.[۱۴۵] آن‌گاه حضرت افزود: تو آن‌جا نشسته‌ای و ما آن «بیوت» و خانه‌ها هستیم.امامعلیه السلام جایگاه امامت و راز عظمت خویش را بازگو و بیان فرود و با تلاوت این آیۀ شریفه، تنها نقطه‌ای که اجازۀ رفعت یافتن و برتری دارد را معرّفی کرد. قَتاده نیز به خوبی مقصود امامعلیه السلام را فهمید و گفت: به خدا سوگند! راست گفتی. فدایت شوم! به خدا سوگند! این «بیت» و خانه، خانه سنگی و گِلی نیست![۱۴۶]

مصادیق «اهل بیت» در قرآن و روایات

  • قرآن کریم با صراحت کلمۀ «اهل بیت» را ذکر فرموده است. آن‌جا که می‌گوید:
  • ﴿إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً[۱۴۷].
  • برای پی بردن به مصادیق «اهل بیت» باید از روایات کمک گرفت؛ از روایاتی که در شأن نزول آیه وارد شده است، استفاده می‌شود که آیۀ تطهیر در شأن رسول‌خداصلى الله عليه وآله وسلم و علی و فاطمه و حسن و حسینعلیه السلام نازل شده است.
  • این روایات، بسیار و بیش از هفتاد حدیث است که بیشتر آن‌ها از طرق اهل سنّت از امّ سلمه و عائشه و ابی سعید خُدری و سعد و علیعلیه السلام و حسنعلیه السلام و حسینعلیه السلام و... (نزدیک به چهل طریق) نقل شده است و شیعه نیز آن را از امیرالمؤمنین علی و امام سجّاد و باقر و صادق و رضا: و نیز از امّ سلمه و ابی لیلی و ابوذر (نزدیک به سی طریق) روایت کرده است.
  • مضمون برخی از روایاتی که عامّه و خاصّه نقل کرده‌اند آن است که پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم در شأن خود حضرتش و علی و فاطمه و حسن و حسینعلیهم السلام نازل شده و رسول‌خداصلى الله عليه وآله وسلم فرمودند: بار خدایا! اینان «اهل بیت» و «عترت» من هستند.
  • در آیۀ شریفه مباهله نیز که خداوند متعال به رسول‌اکرمصلى الله عليه وآله وسلم دستور داد که: ﴿فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ.[۱۴۸]
  • به صراحت بیان شده که اهل‌بیت پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم با خود آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم همان پنج تن آل عبا هستند و منظور از (أبناءَنا) حسنعلیه السلام و حسینعلیه السلام و از (نساءَنا) فاطمه۳ و مقصود از (أنفُسَنا) علیعلیه السلام بوده است. حال از سوی دیگر روایات بسیاری ائمّۀ هدیعلیهم السلام را از جمله «اهل بیت نبوّت» شمرده است.
  • ابوسعید خُدری می‌گوید: از رسول اکرمصلى الله عليه وآله وسلم سؤال شد که امامانِ بعد از شما چند نفرند؟ فرمود: دوازده نفر از «اهل بیتم». بنابراین روایت و روایات دیگری که دوازده امام را با نام ذکر کرده است، رسول‌اکرمصلى الله عليه وآله وسلم ، حضرت مهدیعلیه السلام را که آخرین امام است از «اهل بیت» خود خوانده است.
  • پرسشی که به ذهن می‌رسد آن است که آیا منافاتی بین آیۀ تطهیر و روایات شأن نزول آن - که اهل بیت را پنج تن آل عبا می‌دانند - و بین روایات فوق که تمام ائمّهعلیهم السلام را جزء اهل بیت می‌شمارند وجود دارد؟ در پاسخ به پرسش بالا می‌توان گفت: در این جهت نباید تردید کرد که مصداق ابتدائی «أهل البیت» که مورد نزول آیۀ تطهیر بوده همان پنج شخص معیّن بوده است؛ لکن خود رسول‌اکرمصلى الله عليه وآله وسلم بعداً موضوع را توسعه داد و «أهل بیت» را به عنوان یک جمعیّت ثابت و باقی معرّفی نمود که همیشه در بین مسلمانان باقی می‌مانند و منصب زعامت و مرجعیّت علمی اسلام را برعهده دارند. مثلاً ابوسعید خُدری از رسول‌خداصلى الله عليه وآله وسلم روایت کرده که فرمودند: من دو چیز بزرگ و پرارزش در بین شما می‌گذارم: یکی کتاب و دیگری عترت و اهل بیتم، این دو چیز تا قیامت از هم جدا نمی‌شوند.[۱۴۹] از این حدیث و احادیث دیگر استفاده می‌شود که چنین نیست که «اهل بیت» وجود کوتاه و قابل انقراضی داشته باشند که با وفات پنج تن خاتمه پذیرد بلکه یک مقام ثابت و معتبر است که دوش به دوش قرآن تا قیامت باقی می‌ماند و رهبری امّت مسلمان را برعهده دارد.
  • بنابراین ائمّۀ هدیعلیهم السلام همگی از «اهل بیت نبوّت» و خاندان رسول اکرمند همچنان که در زیارت ایشان گواهی می‌دهیم: "أَشْهَدُ أَنَّ الْأَئِمَّهَ مِنْ أَهْلِ البیت...".[۱۵۰] پس باز هم به این نتیجه رسیدیم که در لسان روایات شریفه نیز اصطلاح «اهل بیت» برای همۀ چهارده معصومعلیهم السلام عَلَمیّت پیدا کرده است.

مباحث اخلاقی و اجتماعی

برخی اوصاف مشترک اهل بیتعلیهم السلام با پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم

اهل‌بیت پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم، کسانی هستند که با پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم در پنج جهت مساوی و برابرند. ۱. در وجوب فرستادن صلوات در تشهد نماز. ۲. در ادای سلام و ابلاغ تحیّت به آنان. ۳. در طهارت و پاکی که مفاد آیۀ تطهیر است. ۴. در تحریم صدقه. ۵. در وجوب محبّت و مودّت[۱۵۱]

برخی اوصاف مشترک بین «اهل بیت» و آل پیامبر صلى الله عليه وآله وسلم

  • طبق بیان روایات، «اهل البیت» در اصطلاح، همان ائمّۀ معصومینعلیهم السلام و «آل بیت» ذرّیّه و فرزندان رسول‌خداصلى الله عليه وآله وسلم هستند، که هر دو گروه از نظر مسائل اجتماعی و اخلاقی ویژگی‌های دارند. از جمله:
  1. حرام بودن صدقه بر ایشا؛
  2. وجوب حفظ حرمت و احترام ایشان بر مردم، به احترام صاحب آن بیت (یعنی پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم) بر مؤمنان لازم است که در برخورد با اهل‌بیت آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم و نیز با مشاهدۀ هر سیّد و فرزند آن حضرتعلیه السلام ، به یاد اجدادش، حریم و حرمت او را حفظ کند.

سنگینی مسؤولیّت ایشان به دلیل منسوب بودن به پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم. همان‌گونه که خداوند در قرآن کریم به همسران پیامبر فرمود: «ای زنان پیامبر! شما با دیگر زنان فرق دارید اگر کار خوب کردید دو برابر پاداش می‌گیرد و اگر کار بد کردید عذابتان مضاعف خواهد بود».[۱۵۲] بنابراین اگر به کسی سِمَتی یا درجه و امتیازی دادند، قطعاً مسؤولیّت او افزون خواهد بود.[۱۵۳]

خودی‌ها از دیدگاه پیامبر و اهل بیتعلیهم السلام

  • آنچه تا کنون گفته شد معنای حقیقی «اهل بیت» بود لکن نکتۀ گفتنی در اینجا آن است که برخی از افراد به شکل کلّی و بعضی اشخاص، با نام، در روایات به «اهل بیت» ملحق شده‌اند که ما آنان را «خودی» نامیده‌ایم. از دیدگاه پیامبر و اهل بیتعلیهم السلام همۀ آنان که برای خدا حریم نگه دارند و محبّ واقعی اهل‌بیت باشند، خودی بوده، ملحق به اهل بیتعلیهم السلام می‌باشند. دپیامبرصلى الله عليه وآله وسلم فرمود: «هر انسان متّقی، آل پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم محسوب است».[۱۵۴]
  • امیرمؤمنان علیعلیه السلام فرمود: «دوست محمّدصلى الله عليه وآله وسلم کسی است که خدا را اطاعت کند هرچند پیوند خویشاوندی او دور باشد و دشمن محمّدصلى الله عليه وآله وسلم کسی است که خدا را نافرمانی کند هرچند خویشاوند نزدیک او با شد».[۱۵۵]
  • امام باقرعلیه السلام می‌فرمایند: «آن کسی که ما را دوست داشته باشد از ما اهل‌بیت محسوب می‌گردد؟ راوی می‌گوید: فدایتان شوم آیا واقعا چنین کسی از شما است؟ امامعلیه السلام می‌فرماید: به خدا قسم! از ما محسوب می‌شود. آیا سخن حضرت ابراهیم را نشنیده ای که: هر کس از من پیروی کند از من است.»[۱۵۶]
  • در این دیدگاه همۀ کسانی که روش و منش آنها، منش و رفتار اهل بیتعلیهم السلام باشد از ایشان محسوب می‌شوند.

در روایات به ‌طور مشخص برخی چهره‌ها از اهل بیتعلیهم السلام شمرده شده‌اند، از جمله:

  • الف: سلمان فارسی، از خالص‌ترین یاران پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم و امیرمؤمنان علیعلیه السلام و اهل بیتعلیهم السلام. پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم دربارۀ او فرمود: «سلمان از ما اهل‌بیت است».[۱۵۷]
  • ب. ابوذر غِفاری، نماد صداقت و غیرت دینی. پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم در مورد او نیز فرمود: «ای ابوذر! به راستی که تو از ما اهل بیتی»[۱۵۸]
  • ج: فضیل بن یسار: از یاران مخلص امام صادقعلیه السلام حضرت دربارۀ او فرمود: «خداوند، فضیل بن یسار را رحمت کند او از ما اهل‌بیت محسوب می‌شود».[۱۵۹]

غیرخودی‌ها از دیدگاه پیامبر و اهل بیتعلیهم السلام

در مقابل، اهل بیتعلیهم السلام، دسته‌ها و افراد دیگری را از خود طرد کرده، غیرخودی، دانسته‌اند و ایشان را با ویژگی‌هایی معرّفی نموده‌اند. روایات بسیاری از پیامبراکرمصلى الله عليه وآله وسلم و اهل بیتعلیهم السلام در این خصوص وارد شده است. اهل بیتعلیهم السلام در این روایات که به روایات «لیس منا» مشهورند،[۱۶۰] انتساب کسانی را که به هر نحوی به تضییع حق الله وحق الناس دامن می‌زنند، از خویش سلب نموده‌اند. از بررسی این روایات می‌توان به یک قاعده کلی دست یافت و آن اینکه صرف انتساب ظاهری به اهل بیتعلیهم السلام و ادعای تبعیت از آنان به تنهایی نمی‌تواند مایۀ نجات گردد بلکه این انتساب و ادعا آن‌گاه امتیاز محسوب می‌شود که انسان با الگوگیری از اهل‌بیتعلیهم السلام در تمامی امور زندگی خویش، در جهت کسب رضایت ایشان تلاش نموده و در یک کلام گفتار و رفتارش، اهل‌بیتعلیهم السلام پسند و مطابق سیره آنان باشد.[۱۶۱]


جستارهای وابسته

منبع‌شناسی جامع اهل بیت پیامبر خاتم

منابع

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید:  

  1. اهل شخص به کسانی گفته می‌شود که نسیت یا دین و یا صنعت و یا خانه و شهر، آنان را دور هم جمع کرده یاشد، البته در اصل به کسانی گفته می‌شود که در یک خانه جمع باشند سپس مجازا به کسانی که نسبت خویشاوندی ایشان را به هم مرتبط کرده، اطلاق شده است. ر . ک: تحریری، محمد باقر، جلوه‌های لاهوتی- شرح زیارت جامعه کبیره، ج۱، ص۴۵.
  2. فیومی، احمد بن محمد، «المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر»، ج۲، ص۲۸.
  3. بحرینی، سید مجتبی، «جامعه در حرم»، ص۴۸؛ ر.ک: فیومی، احمد بن محمد، «المصباح المنیر»، ج۲ ص۲۸؛ عسکری ابوهلال، حسن بن عبدالله، «الفروق فی اللغه»، ص۲۷۵.
  4. سبط، سید علی، به کوشش موسوی نوری، سید محمد، معرفت معصومین، ص۲۴
  5. ر.ک: (اهل)، ابن منظور، محمد بن مکرم، «لسان العرب»، ج۱۱، ص۲۸؛ مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، «تاج العروس»، ج۱۴، ص۳۵.
  6. نقوی، سید محمد تقی، شرح زیارت جامعه، ص۲۵.
  7. طریحی، فخرالدین، «مجمع البحرین»، ج۵، ص۳۱۴
  8. ر.ک: مصطفوی، حسن، «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، ج۱ ص۱۷۰؛ ر.ک: مطهری، داوود، زیارت جامعه کبیره، ص۲۰.
  9. ر.ک: فیومی، احمد بن محمد، «المصباح المنیر»، ج۲ ص۲۸.
  10. مصطفوی حسن، «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، ج۱ ص۱۷۰.
  11. ر.ک: حسینی، سید مجتبی، مقامات اولیاء، ج۱، ص۲۷.
  12. ر.ک: ابن منظور، محمد بن مکرم، «لسان العرب»، ج۱۱ صص۳۰-۲۸.
  13. ر.ک: مصطفوی، حسن، «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، ج۱ ص۱۷۰؛ زمردیان، احمد، مقام ولایت در شرح زیارت جامعه کبیره، ص۲۲. لازم به ذکر است که در این عبارت، مولف، معانی و مصادیق مختلف اهل را به یک مفهوم واحد ارجاع داده است ولی به وجود یک معنای جامع و فراگیر، «پیوند جامع»، تصریح کرده است.
  14. مصطفوی، حسن، «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، ج۱، ص۱۷۰.
  15. سوره مائده: ۵، آیه ۴۷.
  16. سوره اعراف: ۷، آیه۹۶، سوره یوسف: ۱۲، آیه۱۰۹.
  17. سوره توبه: ۹، آیه۱۰۱؛ سوره حجر: ۱۵، آیه۶۷.
  18. سوره هود: ۱۱، آیه۷۳؛ سوره احزاب: ۳۳، آیه۳۳.
  19. سوره نحل: ۱۶، آیه۴۳؛ سوره انبیاء: ۲۱، آیه۷.
  20. چنانکه خداوند متعال به حضرت نوحعلیه السلام خطاب کرده و درباره پسرش، می‌فرماید: ﴿انه لیس من اهلک «او از خاندان تو (خاندان پیامبری) نیست.»، سوره هود: ۱۱، آیه۴۶
  21. به عبارت دیگر قرآن کریم کسی را که سنخیت روحی با انسان ندارد، اهل او نمی‌داند. ر.ک: تحریری، محمد باقر، جلوه‌های لاهوتی- شرح زیارت جامعه کبیره، ج۱، ص۴۶.
  22. «او از خاندان تو (خاندان پیامبری) نیست». سوره هود: ۱۱، آیه۴۶. محمدی ری‌شهری، محمد، «تفسیر قرآن ناطق»، ص۴۵ - ۴۶
  23. زمردیان، احمد، مقام ولایت در شرح زیارت جامعه کبیره، ص۲۲، با اندکی تصرف.
  24. «(به یاد آور) هنگامی که موسی به خانواده‌اش گفت: من آتشی را حس کردم (از دور دیدم)». سوره نمل، آیه۷.
  25. «پس چون موسی مدت (معهود) را به پایان برد و با خانواده خود (از مدین به سوی مصر) حرکت کرد...»، سوره قصص، آیه۲۹.
  26. «یوسفعلیه السلام به مامورین دستور داد تا پولی را که برادرانش برای خرید گندم داده بودند در میان اثاث و اجناس بگذارند تا وقتی به سوی اهل بیت و خانواده خود برگردند، متوجه شوند که پولی نگرفته‌اند»، سوره یوسف: ۱۲، آیه۶۲.
  27. «امر کن اهل بیت و خانواده و خاندان خود را به نماز». سوره طه: ۲۰، آیه۱۳۲.
  28. «ای پیروان کتاب، چرا به آیات خدا کافر می‌شوید؟...»، سوره آل عمران: ۳، آیه۷۰.
  29. «ای پیروان کتاب، چرا بر طریق حق نمی‌روید و مانع دیگران هم می‌شوید؟»، همان، آیه۹۹.
  30. «و گروهی گفتد: ای ساکنان شهر یثرب!»، سوره احزاب: ۳۳، آیه۱۳.
  31. «از خویشان و نزدیکان خود»، سوره مریم: ۱۹، آیه۱۶.
  32. «وزیر مرا از خویشان و اقرباء من قرار ده.»، سوره طه: ۲۰، آیه۲۹.
  33. «آن خدا شایسته و سزاوار است که از او پرهیز شود و سزاوار است تا متقین را بیامرزد»، سوره مدثر: ۷۴، آیه۵۶؛ ر.ک: نقوی، سید محمد تقی، شرح زیارت جامعه، صص۲۵ - ۲۶، با تصرف و تغییر.
  34. برخی معتقدند: واژه آل از واژه اهل گرفته شده است و به معنای رجوع به چیز دیگر است و چون نوعا اولاد انسان به او منتسب بوده و رجوع می‌کنند، به ایشان اهل و آل گفته می‌شود. ر.ک: تحریری محمد باقر، جلوه‌های لاهوتی- شرح زیارت جامعه کبیره، ج۱، ص۴۵؛ کربلائی، جواد بن عباس، الانوار الساطعة فی شرح الزیارة الجامعة، ج۱، ص۳۹۵.
  35. به عنوان نمونه شیخ جواد کربلائی معتقد است که میان واژه‌های «اهل» و «آل»، در استعمال اهل لغت و شرع، عموم و خصوص من وجه وجود دارد و اگر چه اصل در واژه «آل»، «اهل» است لکن گاهی نیز اطلاق «آل» می‌کنند اما از آن اراده اشراف از اهل می‌نمایند که در این صورت واژه «آل» اخص از «اهل» خواهد بود و گاهی نیز این استعمال به عکس می‌باشد. در هر حال ایشان معتقد است که اگر واژه «اهل» به صورت مطلق و بدون قید یا مضافی به کار رود، مراد از آن ائمه معصومینعلیهم السلام است. چنانچه در روایات نیز همین معنا از واژه «اهل» آنجا که مطلق به کار رفته، اراده شده است. "...عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَنْ‏ آلُ‏ مُحَمَّدٍصلى الله عليه وآله وسلم؟ قَالَ: ذُرِّيَّتُهُ. فَقُلْتُ: من أَهْلُ بَيْتِهِ؟ قَالَ: الْأَئِمَّةُ الْأَوْصِيَاءُ. ..." ر.ک: کربلائی، جواد بن عباس، الانوار الساطعة فی شرح الزیارة الجامعة، ج۱، ص۳۹۵؛ احسائی، احمد بن زین‌الدین، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، ج۱، ص۱۲.
  36. بحرینی، سید مجتبی، جامعه در حرم، ص۴۸ با تصرف؛ برخی هم معتقدند علاوه بر معنای مذکور، به جایگاهی که جنبه معنویت دارد و محل سکونت معارف و حقایق است بیت اطلاق می‌شود. ر.ک: تحریری محمد باقر، جلوه‌های لاهوتی- شرح زیارت جامعه کبیره، ج۱، ص۴۷.
  37. ابن منظور، محمد بن مکرم، «لسان العرب»، ج۲ ص۱۴؛ تاج العروس ج۳ ص۲۲؛ ر.ک:نقوی، سید محمد تقی، شرح زیارت جامعه، ص۲۷؛ مطهری، داوود، زیارت جامعه کبیره، ص۶۷؛ ضیاء آبادی، سید محمد، حبل متین در شناخت ارکان دین، ج۱، ص۸؛ محمدی ری‌شهری، محمد، محمد، «تفسیر قرآن ناطق»، ص۴۶؛ جوادی آملی عبدالله، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۰۸.
  38. ر.ک: حسینی، سید حسین، هادیان در کلام امام هادیعلیه السلام، ج۱؛ ذیل فراز «یا اهل بیت النبوة»، حسینی، سید مجتبی، مقامات اولیاء، ج۱؛ ذیل فراز «یا اهل بیت النبوة»، زمردیان، احمد، مقام ولایت در شرح زیارت جامعه کبیره؛ سبط، سید علی، به کوشش موسوی نوری، سید محمد، معرفت معصومین؛ بحرینی، سید مجتبی، جامعه در حرم، ذیل فراز مورد نظر.
  39. حسینی میلانی، سید علی، با پیشوایان هدایتگر، ج۱، ص۹۹.
  40. بیت در روایات به معنای ائمهعلیهم السلام است. ر.ک: تحریری، محمد باقر، جلوه‌های لاهوتی- شرح زیارت جامعه کبیره، ج۱، ص۴۷.
  41. سوره بقره:۲، آیه ۱۸۹.
  42. «نحن البیوتُ الّتی أمَرَ اللهُ أن یؤتی من أبوابها، نحنُ بابُ الله و الّتی یؤتی منها...»، ابن شهرآشوب، محمد بن علی، «مناقب آل ابی طالبعلیهم السلام»، ج۲، فصل فی المسابقة بالعلم..، ص۳۴. ر.ک: نقوی، سید محمد تقی، شرح زیارت جامعه، ص۳۰.
  43. عن ابی‌جعفرعلیه السلام، قال: «...نحن شجرة النبوة و بیت الرحمة»، صفار، محمد بن حسن، «بصائر الدرجات فی فضائل آل محمدصلى الله عليه وآله وسلم»، ج۱، ص۵۷.
  44. سوره احزاب:۳۳، آیه۳۳.
  45. "حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَنْ‏ آلُ‏ مُحَمَّدٍصلى الله عليه وآله وسلم؟ قَالَ: ذُرِّيَّتُهُ. فَقُلْتُ: من أَهْلُ بَيْتِهِ؟ قَالَ: الْأَئِمَّةُ الْأَوْصِيَاءُ. فَقُلْتُ: مَنْ عِتْرَتُهُ؟ قَالَ: أَصْحَابُ الْعَبَاءِ. فَقُلْتُ: مَنْ أُمَّتُهُ؟ قَال:َ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ صَدَقُوا بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُتَمَسِّكُونَ بِالثَّقَلَيْنِ اللَّذَيْنِ أُمِرُوا بِالتَّمَسُّكِ بِهِمَا كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِتْرَتِهِ أَهْلِ بَيْتِهِ الَّذِينَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِيراً وَ هُمَا الْخَلِيفَتَانِ عَلَى الْأُمَّةِ بَعْدَه‏».، ابن بابویه، محمدبن علی، »معانی الأخبار» ج۱، ص۹۴. عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قُلْتُ لِلصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍعلیه السلام مَنْ آلُ مُحَمَّدًٍصلى الله عليه وآله وسلم؟ قَالَ: ذُرِّيَّتُهُ. فَقُلْتُ: مَنْ أَهْلُ بَيْتِهِعلیهم السلام؟ قَالَ: الْأَئِمَّةُ الْأَوْصِيَاءُعلیهم السلام. فَقُلْتُ: مَنْ عِتْرَتُهُ؟ قَالَ: أَصْحَابُ الْعَبَاءِ. فَقُلْتُ: مَنْ أُمَّتُهُ؟ قَالَ: الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ صَدَّقُوا بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُتَمَسِّكُونَ [الْمُسْتَمْسِكُونَ‏] بِالثَّقَلَيْنِ الَّذِينَ أُمِرُوا بِالتَّمَسُّكِ بِهِمَا كِتَابِ اللَّهِ وَ عِتْرَتِهِ أَهْلِ بَيْتِهِ الَّذِينَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِيراً وَ هُمَا الْخَلِيفَتَانِ عَلَى الْأُمَّةِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِصلى الله عليه وآله وسلم".»، ابن بابویه، محمد بن علی، «الامالی»، النص، ص۲۴۰.
  46. ر.ک: ابن منظور محمد بن مکرم، «لسان العرب»، ج۱۱ ص۳۰؛ فیروزآبادی محمد بن یعقوب، «القاموس المحیط»، ج۳ ص۴۵۳؛ مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، «تاج العروس»، ج۱۴ ص۳۷.
  47. «البته نزدیکترین مردم به ابراهیم (از نظر اصول و فروع شریعت) کسانی هستند که از او (در عصر شریعتش) پیروی کردند...»، سوره آل‌عمران:۳، آیه ۶۸.
  48. تفسیر قمی: ۱/ ۱۰۵.
  49. حسینی، سید مجتبی، مقامات اولیاء، ج۱، ص۲۷ و ۲۹ با تصرّف.
  50. «ما در دیار لوط، جز بیتی مسلمان نیافتیم.» سوره ذاریات:۵۱، آیه۳۶.
  51. «ما در دیار لوط، جز بیتی مسلمان نیافتیم.» سوره ذاریات:۵۱، آیه۳۶.
  52. «پس در پاسی از شب گذشته با خانواده‌ات (به بیرون از منطقه) روانه شو»، سوره هود: ۱۱، آیه۸۱.
  53. «به جز همسرت»، همان.
  54. «گفتند: ما به سوی قومی گنه‌کار (قوم لوط) فرستاده شده‌ایم (تا آنان را هلاک سازیم) مگر خاندان لوط که حتما همه آنها را نجات خواهیم داد. جز زن او را که (به خاطر بی ایمانی او) تقدیر و تصویب کرده‌ایم که حتما از بازماندگان (در عذاب قوم لوط) باشد». سوره حجر: ۱۵، آیات ۵۸ - ۶۰.
  55. بحرینی، سید مجتبی، جامعه در حرم، ص۴۸ - ۴۹.
  56. «(فرشته‌ها) گفتند: آیا از کار خدا شگفتی می‌کنی در حالی که رحمت خداوند و برکت‌های او بر شما خانواده است؟! همانا او ستوده صفات و ستوده افعال و صاحب کرم عمیم و جلال گسترده است». سوره هود: ۱۱، آیه۷۳.
  57. زمردیان، احمد، مقام ولایت در شرح زیارت جامعه کبیره، ص۲۳.
  58. ضیاء آبادی، سید محمد، حبل متین در شناخت ارکان دین، ج۱، ص۸.
  59. حسینی، سید حسین، هادیان در کلام امام هادیعلیه السلام، ج۱، ص۳۶.
  60. نقوی، سید محمد تقی، شرح زیارت جامعه، ص۲۶.
  61. مطهری، داوود، زیارت جامعه کبیره، ص۲۱
  62. همدانی درودآبادی، حسین، «الشموس الطالعه»، مترجم: نائیجی، محمد حسین، ص۴۵.
  63. حسینی میلانی، سید علی، با پیشوایان هدایتگر، ج۱، صص۹۸ - ۹۹
  64. جوادی آملی عبدالله، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۰۹.
  65. سوره طور: ۵۲، آیه۲۱.
  66. حسینی میلانی، سید علی، با پیشوایان هدایتگر، ج۱، ص۹۹.
  67. جهت اطلاع از تمامی دیدگاه‌های مختلف اهل‌سنت در این خصوص، ر.ک: میلانی، سیدعلی، «جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام»، بخش آیه تطهیر.
  68. جوادی آملی عبدالله، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۰۹ با تصرّف و تغییر.
  69. شرح زیارت جامعه کبیره: ص۷۵؛ ر.ک: نقوی، سید محمد تقی، شرح زیارت جامعه، ص۲۷؛ مقام ولایت: ص۲۳؛ مقامات اولیاء، ج۱، ص۲۸؛ هادیان در کلام امام هادیعلیه السلام، ج۱، ص۳۸؛ البته به نظر مولف کتاب ادب فنای مقربان «نبوت» فقط از «نبو» به معنای رفعت گرفته شده. ر.ک: جوادی آملی عبدالله، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۰۸.
  70. برخی شارحان زیارت جامعه کبیره در بیان حقیقت نبوت معتقدند: حقیقت نبوت، اتصال به ذات نامتناهی حق تعالی در هنگام تجلی او است که به هیچ چیزی توجه ندارد حتی خویشتن یا مقام خبرگیری یا خبردهی، در آن مرتبه جز ذات بی‌قید و رسم حق تعالی مشاهده نمی‌شود که با غشوه و بی‌توجهی به ماسوای او همراه است. لذا این تجلی تام حق که با فنای کلی غیر او در نظر شخص، ظهور می‌کند، نبوت محسوب می‌شود و پس از به هوش آمدن مقام خبر دادن شروع می‌شود که کاملترین مرحله خبردهی از حقایق عالم غیب است و این نهایت درجه قرب عبد در سیر صعودی است که قرآن کریم از آن خبر می‌دهد. ر.ک: تحریری، محمد باقر، جلوه‌های لاهوتی- شرح زیارت جامعه کبیره، ج۱، ص۵۱.
  71. شیخ جواد کربلائی معتقد است: اگر چه واژه «بیت» در لغت به معنای خانه گلی و سنگی است اما گاهی این واژه در قرآن و روایات و همچنین کلمات بزرگان دین، بر بیوت معنوی و نیز بر ائمه معصومین علیهم السلام اطلاق شده است. روایات بسیاری شاهد بر این سخن است. یه عنوان نمونه: در تفسیر فرات بن ابراهیم از امام باقرعلیه السلام روایت شده که فرمودند: «نحن بیت الله و البیت العتیق و بیت الرحمة و اهل النبوة.....». بنابراین بیت با قطع نظر از معنای لغویش در دو معنا استعمال می‌شود. الف: خانه ظاهری پیامبراکرمصلى الله عليه وآله وسلم. چنان که در حدیث ثقلین چنین وارد شده: «و عترتی اهل بیتی» بر این اساس «اهل البیت» در این روایت به معنای ذریه و فرزندان آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم و کسانی است که از صلب پبامبرصلى الله عليه وآله وسلم باشند. همچنین ممکن است مراد از بیت، بیت علم باشد. زیرا رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم، خانه علم بودند. بر این اساس اهل بیت آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم، اهل بیت علم هستند. ب: مراد از بیت، بیت معنوی است. طبق این معنا رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم، بیت نبوت است و ائمه معصومینعلیهم السلام نیز بیوت نبی هستند. چنان که حدیث نبویصلى الله عليه وآله وسلم باب العلم بر این معنا دلالت دارد. ر.ک: کربلائی، جواد بن عباس، الانوار الساطعة فی شرح الزیارة الجامعة، ج۱، ص۴۰۰-۳؛ یکی دیگر از شارحان زیارت جامعه کبیره نیز معتقد است مراد از بیت در ترکیب «بیت النبوة»، در ظاهر، همان خانه محمدصلى الله عليه وآله وسلم است و برای اثبات این سخن، کلام رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم در حدیث شربف ثقلین را شاهد می‌آورد که فرمود: «و عترتی اهل بیتی» ایشان معتقد است مراد از اهل بیت در این هنگام، ذریه و فرزندان آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم هستند. یا این که ممکن است مراد از اهل بیت، اهل بیت علم باشد که در این صورت منظور از اهل بیت، ائمه معصومینعلیهم السلام هستند که حافظ و وارث علم نبی اکرمصلى الله عليه وآله وسلم هستند. اما از منظر ایشان، مراد از بیت در باطن، خود رسول اکرمصلى الله عليه وآله وسلم است که نبوت در آن حضرتصلى الله عليه وآله وسلم قرار داده شده. بر این اساس، رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم، بیت اعظم و بلکه مدینه و شهر علم است و آل او، ائمه معصومینعلیهم السلام، یعنی همان بیوتات نبوت یا ابواب آن شهر هستند. ر.ک: احسائی، احمد بن زین‌الدین، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، ج۱، ص۱۴-۱۳.
  72. ابومحمد عبدالملک بن هشام، «السیرة النبویة»، ج۴، ص۳۸.
  73. «ای کسانی که ایمان آورده‌اید ، به خانه‌های پیامبر وارد نشوید مگر آنکه به شما اذن داده شود...»، احزاب:۳۳، آیه۵۳.
  74. «و با وقار در خانه خود قرار گیرید و (در میان مردم) همانند ظهور (زنها) در دوران جاهلیت نخستین (با آرایش و زینت بدون رعایت حجاب) ظاهر نشوید.»، همان، آیه ۳۳.
  75. «و آنچه را از آیات خداوند و حکمت (علوم عقلی و احکام شرعی) در خانه‌های شما بازگو می‌شود را به یاد آرید.» همان، آیه۳۴.
  76. جوادی آملی عبدالله، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۱-۱۰۹.
  77. محمدی ری‌شهری، محمد، «تفسیر قرآن ناطق»، ص۴۶.
  78. برخی از شارحان زیارت جامعه کبیره مراد از اهل بیت نبوت را ائمه معصومینعلیهم السلام و مراد از بیت نبوت را رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم، دانسته‌اند. اگر چه اراده مصداق امیرالمومنین امام علیعلیه السلام را نیز از اصطلاح بیت نبوت به این دلیل که آن حضرت، حاوی اسرار نبوت، جامع آثار آن و حافظ شریعت و نبوت بودند، جایز شمرده‌اند. احسائی، احمد بن زین‌الدین، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، ج۱، ص۱۴.
  79. عن ابی‌جعفرعلیه السلام، قال: «...نحن شجرة النبوة و بیت الرحمة»، صفار، محمد بن حسن، «بصائر الدرجات فی فضائل آل محمدصلى الله عليه وآله وسلم»، ج۱، ص۵۷.
  80. نظّام الاعرج، حسن بن محمد، «تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان»، ج۲، ص۲۲۱.
  81. "هؤلاء خمسةٌ من وُلدک لولاهم ما خلقتُک و لا خلقتُ الجنّةَ و لا النارَ و لا العرشَ و لا الکرسیَّ و لا اسماءَ و الأرضَ و لا الملائکةَ و لا الجنّ و الا الإنس..."، مجلسی، محمدباقر، «بحارالانوار الجتمعه لدرر اخبار الائمة الاطهارعلیهم السلام»، ج۲۷، باب:۱۰، ص۵.
  82. «پس (از مدتی استقرار در زمین) آدم از جانب پروردگارش کلماتی را دریافت کرد (به او القاء توبه شد و یا در ضمن اسماء تعلیم شده توبه به او الهام گردید و توبه نمود) پس خدا هم بر او عطف توجه نمود و توبه او را پذیرفت که او بسیار عطوف و توبه پذیر و مهربان است». سوره بقره:۲، آیه ۳۷.
  83. ر.ک. شمس الدین شامی، محمد بن یوسف، «سُبُل الهدی و الرشاد»، ج۱، ص۹۳؛ صفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک، «الوافی بالوفیات»، ج۳، ص۱۱۲.
  84. میلانی، سیدعلی، «نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الانوار»، ج۵، ص۲۴۷.
  85. «...فَقَالَ لَهُصلى الله عليه وآله وسلم عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: مَتَى نُبِّئْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِصلى الله عليه وآله وسلم قَالَ: يَا أَبَا حَفْصٍ نُبِّئْتُ وَ آدَمُ‏ بَيْنَ‏ الرُّوحِ‏ وَ الْجَسَد.»، مجلسی، محمدباقر، «بحارالانوار»، ج۱۵، ص۳۵۳.
  86. ابن محمّد النّوفليّ، عن أحمد بن هلال، عن الحسن بن محبوب، عن عبد اللَّه بن بكير، عن حمران بن أعين قال‏: سألت أبا جعفرعلیه السلام عن قول اللَّه- عزّ و جلّ- في كتابه: «ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى، فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى»‏. فقال: أدنى اللَّه محمّدا منه فلم يكن بينه و بينه إلّا قفص من لؤلؤ، فيه فراش من ذهب يتلألأ، فاري‏ صورة. فقيل له: يا محمّد، أتعرف هذه الصّورة؟ قال: نعم، هذه صورة علي بن أبي طالبعلیه السلام. فأوحى اللَّه إليه: أن زوّجه فاطمة و اتّخذه وصيّا. قمی مشهدی محمد بن محمدرضا، «تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب»، ج۱۲، ص۴۸۲ ذیل آیه ۱۰ سوره میارکه نجم.
  87. «از رسولانی که پیش از تو فرستادیم بپرس که برای چه مبعوث شده‌اند؟»، سوره زخرف:۴۳، آیه ۴۵.
  88. «از رسولانی که پیش از تو فرستادیم بپرس که برای چه مبعوث شده‌اند؟»، سوره زخرف:۴۳، آیه ۴۵. "نَقَلْتُ مِمَّا خَرَّجَهُ الْعِزُّ الْمُحَدِّثُ قَالَ وَ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ‏ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ص أَتَانِي مَلَكٌ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ وَ سْئَلْ مَنْ‏ أَرْسَلْنا مِنْ‏ قَبْلِكَ‏ مِنْ‏ رُسُلِنا عَلَى‏ مَا بُعِثُوا قَالَ قُلْتُ عَلَى مَا بُعِثُوا قَالَ عَلَى وَلَايَتِكَ وَ وَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِب‏"»، «از رسولانی که پیش از تو فرستادیم بپرس که برای چه مبعوث شده‌اند؟»، ر.ک: اربلی، علی بن عیسی، «کشف الغمة فی معرفة الائمة»، ج۱، ص۳۱۲.
  89. بی، ابواسحاق احمد بن ابراهیم، «الکشف و البیان عن تفسیر القرآن»، ج۸، ص۳۳۸؛ حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل»، ج۲، صص۲۲۳-۲۲۲ و ۲۲۵؛ اربلی، علی بن عیسی، «کشف الغمة فی معرفة الائمة»، ج۱، ص۳۱۲؛ مجلسی، محمدباقر، «بحارالانوار»، ج۱۵، ص۲۴۷ و ج۱۸، ص۲۹۷ و ج۲۶، ۲۳۱۸. ر.ک: حسینی میلانی، سید علی، با پیشوایان هدایتگر، ج۱، ص۱۰۵ - ۹۹، با تلخیص و تصرّف.
  90. حسینی، سید مجتبی، مقامات اولیاء، ج۱، ص۲۹.
  91. به نظر می‌رسد دقیقتر باشد.
  92. «وزیری از خاندانم برای من قرار ده. برادرم هارون را، به او پشتم را محکم کن و او را در کارم شریک ساز». سوره طه:۲۰، آیات۳۲ - ۲۹.
  93. «گفت: ای موسی، بی‌تردید همه خواسته‌ات به تو داده شد». وره طه:۲۰، آیه۳۶.
  94. "اللّهمّ إنّ موسی بنَ عِمرانَ سألک و قال: «وَ اجْعَلْ لي‏ وَزيراً مِنْ أَهْلي‏ هارُونَ أَخي‏ اشْدُدْ بِهِ أَزْري وَ أَشْرِكْهُ في‏ أَمْري و أنا محمّد نبیُّک أسألُک أن تشرَحَ لی صدری... و اجعَل لی وزیراً مِن أهلی علیَّ بنَ أبی طالبٍ أخی اُشدُد به أزری و أشرِکهُ فی أمری". کوفی، فرات بن ابراهیم، «تفسیر فرات الکوفی»، ص۲۴۸، ذیل آیات ۹۷-۹۶ از سوره مریم.
  95. «به سوی فرعون بروید که او طغیان کرده است». سوره طه:۲۰، آیه۴۳.
  96. «تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسیعلیه السلام هستی»، مفید، محمد بن محمد، «الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد»، ج۱، ص۸؛ ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی، «مناقب آل ابی طالبعلیهم السلام»، ج۱، ص۳ و ۲۲۱ و ج۲، ص۱۸۶ و ۱۹۱ و ج۳، ص ۱۶، ۱۰۷، ۲۴۹، ۲۵۱ و ۲۶۸.
  97. "... إذا أنَا دَعَوَتُ فأمَّنُوا..."، فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، «تفسیر الصافی»، ج۱، ص۳۴۳.
  98. "نحن البیوت التی امر الله ان یوتی من ابوابها". ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی، «مناقب آل ابی طالبعلیهم السلام»، ج۲، فصل فی المسابقة بالعلم، ص۳۴.
  99. قال رسول اللهصلى الله عليه وآله وسلم: «انا مدینة العلم و علیّ بابها». ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، «تحف العقول عن آل الرسول»، ص۴۳۰؛ ابن بابویه، محمد بن علی، «الامالی»، ص ۳۴۵؛ ابن بابویه، محمد بن علی، «عیون اخبار الرضاعلیه السلام»، ج۲، ص۶۶.
  100. سوره بقره:۲، آیه ۱۸۹.
  101. زمردیان، احمد، مقام ولایت در شرح زیارت جامعه کبیره، ص۲۶-۲۷.
  102. «جوامع‌الکلم»‌ ترکیبی‌ وصفی‌ است‌ که‌ در آن‌ جای‌ صفت‌ و موصوف‌ عوض‌ و صفت‌ به‌ موصوف‌ اضافه‌ شده‌، صورت‌ اصلی‌ آن‌ «الکَلِمُ الجامعه» بوده‌ است‌. جوامع‌، جمعِ جامعه‌ است‌ و کَلِم‌، جمعِ کلمه‌، و کلمه‌ هم‌ یک‌ لفظ‌ و هم‌ مجموعه‌ای‌ از الفاظ‌ را در بر می‌گیرد. در زبان‌ عربی‌ واژه کلمه‌ را به‌کار می‌برند و از آن‌ مجموعه‌ای‌ از کلمات‌، نظیر یک‌ خطبه‌ و یک‌ قصیده‌، را قصد می‌کنند. کَلِم‌ هم‌ کمتر از سه‌ کلمه‌ را در بر نمی‌گیرد. بنابراین‌، منظور از «جوامع‌الکلم‌«، مجموعه‌ای‌ از جملات‌ و سخنان‌ جامع‌ و فراگیر است‌. دیلمی، حسن بن محمد، «ارشاد القلوب الی الصواب»، ج۱، الجزء الاول، ص۱۲.
  103. "آدمُ و مَن دونَه تحت لِوائی". راوندی، قطب الدین، سعید بن هبة الله، «الخرائج و الجرائح»، ج۲، الباب السابع عشر فی الموازاة بین معجزات نبینا و معجزات اوصیائه و...، ص۸۷۶.؛ ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی، «مناقب آل ابی طالب علیهم السلام»، ج۱، فصل فی اللطائف، ص۲۱۴.
  104. قال رسول اللهصلى الله عليه وآله وسلم: «خُلقتُ انا و علیّ من نور واحد». ابن بابویه، محمدبن علی، «الخصال»، ج۱، ص۳۱؛ ابن ابی جمهور، محمدبن زین الدین، «عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية»، ج۴، ص۱۲۴.
  105. «و (در آن روز روی) زمین به نور پروردگارش (نور خاصی که برای آن روز آفریده شده)، روشن گردد.» سوره زمر:۳۹، آیه۶۹.
  106. حویزی، عبدعلی بن جمعة، «تفسیر نور الثقلین»، ج۴، ص۵۰۳، ذیل آیه۶۹ سوره مبارکه نور.
  107. «و زمین به نور شما ] اهل بیت[ روشن گردد»
  108. «اگر تو ای فاطمه نبودی، همانا زمین و آسمان‌ها را خلق نمی‌کردم.». فیض کاشانی، محمد بن حسن بن شاه مرتضی، «الوافی»، ج۱، ص۵۲.
  109. ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، کتاب الحجة، باب طبقات الانبیاء و الرسل و الائمهعلیهم السلام، ج۱، ص۱۷۵-۱۷۴،ح۱.
  110. ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، کتاب الحجة، باب طبقات الانبیاء و الرسل و الائمهعلیهم السلام، ج۱، صص۱۷۴ و باب الفرق بین الرسول و النبی و المحدث، ج۱، ص۱۷۶.
  111. ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، کتاب الحجة، باب الفرق بین الرسول و النبی و المحدثعلیهم السلام، ج۱، صص۱۷۶، ح۱و۲.
  112. علامه طباطبائی ذیل آیه ۲۱۳ از سوره مبارکه بقره در جلد ۲ تفسیر خود چنین فرموده ‌است: «بعضی‌ها گفته‌اند: فرق میان نبی و رسول، عموم و خصوص مطلق است، به این معنا که رسول آن کسی است که هم مبعوث است، و هم مامور، به تبلیغ رسالت، و اما نبی کسی است که تنها مبعوث باشد، چه مامور به تبلیغ هم باشد و چه نباشد. لکن این فرق مورد تایید کلام خدای تعالی نیست، برای اینکه می‌فرماید: ﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مُوسی إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًاً که در مقام مدح و تعظیم موسیعلیه السلام او را هم رسول خوانده، و هم نبی، و مقام مدح اجازه نمی‌دهد این کلام را حمل بر ترقی از خاص به عام کنیم، و بگوئیم، معنایش این است که اول نبی بود بعداً رسول شد. و نیز می‌فرماید: ﴿وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ که در این آیه میان رسول و نبی جمع کرده، در باره هر دو تعبیر به «ارسلناً» کرده‌است، و هر دو را مرسل خوانده، و این با گفتار آن مفسر درست در نمی‌آید. لکن آیه :﴿وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَداءِ که همه مبعوثین را انبیا خوانده، و نیز آیه: ﴿وَ لکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ که پیامبر اسلامصلى الله عليه وآله وسلم را هم رسول و هم نبی خوانده و همچنین آیه مورد بحث که می‌فرماید: ﴿فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ که باز همه مبعوثین را انبیا خوانده، و نیز آیاتی دیگر، ظهور در این دارد که هر مبعوثی که رسول به سوی مردم است نبی نیز هست. و این معنا با آیه: ﴿وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًا، و رسولی نبی بود، منافات ندارد، چون در این آیه از دو کلمه رسول و نبی معنای لغوی آنها منظور است، نه دو اسمی که معنی لغوی را از دست داده باشد، در نتیجه معنای جمله این است که او رسولی بود با خبر از آیات خدا، و معارف ا. و همچنین آیه: ﴿وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ...، چون ممکن است گفته شود، که نبی و رسول هر دو به سوی مردم گسیل شده‌اند، با این تفاوت که نبی مبعوث شده تا مردم را به آنچه از اخبار غیبی که نزد خود دارد خبر دهد، چون او به پاره‌ای از آنچه نزد خداست خبر دارد، ولی رسول کسی است که به رسالت خاصی زاید بر اصل نبوت گسیل شده‌است، هم چنان که امثال آیات زیر هم به این معنا اشعار دارد. ﴿وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ، فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ، قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ و آیه: ﴿وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًاً و بنابراین نبی عبارت است از کسی که برای مردم آنچه مایه صلاح معاش و معادشان است، یعنی اصول و فروع دین را بیان کند، البته این مقتضای عنایتی است که خدای تعالی نسبت به هدایت مردم به سوی سعادتشان دارد، و اما رسول عبارت است از کسی که حامل رسالت خاصی باشد، مشتمل بر اتمام حجتی که به دنبال مخالفت با آن عذاب و هلاکت و امثال آن باشد، هم چنان که فرمود: ﴿لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ و از کلام خدای تعالی در فرق میان رسالت و نبوت بیش از مفهوم این دو لفظ چیزی استفاده نمی‌شود، و لازمه این معنا همان مطلبی است که ما بدان اشاره نموده گفتیم: رسول شرافت و ساطت بین خدا و بندگان را دارد، و نبی شرافت علم به خدا و معارف خدایی را دارد. طباطبائی، سید محمد حسین، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج۲، ذیل آیه ۲۱۳ سوره مبارکه بقره.
  113. همان.
  114. ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، کتاب الحجة، باب الفرق بین الرسول و النبی و المحدثعلیهم السلام، ج۱، صص۱۷۶، ح۱و۲.
  115. ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، کتاب الحجة، باب الفرق بین الرسول و النبی و المحدث علیهم السلام، ج۱، صص۱۷۷-۱۷۶، ح۳و۴.
  116. جوادی آملی عبدالله، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۱۱، با اندکی تصرّف.
  117. ضیاء آبادی، سید محمد، حبل متین در شناخت ارکان دین، ج۱، ص۸
  118. محمدی ری‌شهری، محمد، «تفسیر قرآن ناطق»، ص۴۵.
  119. بحرینی، سید مجتبی، جامعه در حرم، ص۴۸.
  120. جوادی آملی عبدالله، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۱۳ و ۱۱۲.
  121. نقوی، سید محمد تقی، شرح زیارت جامعه، ج۱، ص۲۵.
  122. محمدی ری‌شهری، محمد، «تفسیر قرآن ناطق»، ص۵۰.
  123. استرآبادی رضی الدین، «شرح الرضیّ علی الکافیه» (لابن الحاجب)، ج۴، ص۴۲۵
  124. ر.ک: مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، «تاج العروس»، ج۲۰ ص۴۳۵؛ قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، «تفسیرکنز الدقائق»، ج ۱، ص۲۳۷.
  125. سوره ق:۵۰، آیه۱۶.
  126. شرح الرضی علی الکافیه (لابن الحاجب) ج۴ ص۴۲۵.
  127. حسینی میلانی، سید علی، با پیشوایان هدایتگر، ج۱، ص۹۷.
  128. زمخشری ابوالقاسم محمود بن عمر، «المفصل فی صنعه الاعراب»، ص۴۱۳؛ زمخشری ابوالقاسم محمود بن عمر، «الکشاف»، ج۱ ص۸۹، قمي مشهدي، محمد بن محمدرضا، «غرائب القرآن و رغائب الفرقان»، ج۱ ص۱۷۹؛ قمي مشهدي، محمد بن محمدرضا، «تفسیر کنزالدقائق و بحر الغرائب» ج۱ ص۲۳۷؛ جوامع الجامع ج۱ ص۲۷
  129. آن کتاب که هیچ شکّی در حق بودنش نیست هدایت برای تقواپیشگان است»، سوره بقره:۲، آیه۲.
  130. ر.ک: ابن منظور محمد بن مکرم، «لسان العرب»، ج۱۵ ص۴۵۰؛ مرتضی زبیدی محمد بن محمد، «تاج العروس»، ج۲۰ ص۳۸۶.
  131. جوادی آملی عبدالله، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۱۲. لازم به ذکر است که مؤلّف محترم - دامت برکاته - در آغاز فراز فوق، دیدگاه ابن حاجب - مبنی بر اشتراک «یا» بین منادای قریب و بعید - را ذکر فرموده، سپس مطلب فوق را در ادامۀ همان مبنا بیان نموده‌اند که با توجّه به توضیحات گذشته و تصریح خود ایشان، مطلب فوق تناسبی با دیدگاه ابن حاجب ندارد و بر اساس نظریۀ زمخشری است. چنانچه ما بیان نمودیم.
  132. جوادی آملی عبدالله، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۰۹، با اندکی تصرّف.
  133. «پس هر کس با تو درباره او (عیسای مسیح علیه السّلام) پس از آنکه تو را علم آمده محاجّه و ستیز کند، بگو: بیایید ما پسرانمان را و شما پسرانتان را و ما زنانمان را و شما زنانتان را و ما خودمان را و شما خودتان را (کسانی را که مانند جان ماست) فرا خوانیم، آنگاه به یکدیگر نفرین کنیم، پس لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم»، سوره آل‌عمران:۳، آیه ۶۱.
  134. «جز این نیست که خداوند (به اراده تکوینی خاص) می‌خواهد از شما اهل بیت (پیامبر)علیهم السلام هر گونه پلیدی (در عقاید و اخلاق و اعمال) را بزداید و شما را به همه ابعاد پاکی پاکیزه گرداند.»، سوره احزاب:۳۳، آیه ۳۳.
  135. "قَالَ حَدَّثَنَا فُرَاتُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْكُوفِيُّ [قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ‏الْحَكَمِ الْحِبَرِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُثْمَانَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو مَرْيَمَ قَالَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَوْفٍ‏] عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ قَالَ‏ أَتَيْتُ أُمَّ سَلَمَةَ زَوْجَةَ [زَوْجَ‏] النَّبِيِّ صلى الله عليه وآله وسلم لِأُسَلِّمَ عَلَيْهَا فَقُلْتُ: أَمَا [لها] رَأَيْتَ هَذِهِ الْآيَةَ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ‏ «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً» قَالَتْ: [كُنْتُ‏] أَنَا [وَ أَنَا] وَ رَسُولُ اللَّهِصلى الله عليه وآله وسلم عَلَى مَنَامَةٍ لَنَا تَحْتَنَا كِسَاءٌ خَيْبَرِيٌّ فَجَاءَتْ فَاطِمَةُ وَ مَعَهَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ [حَسَنٌ وَ حُسَيْنٌ‏] وَ فَخَّارٌ فِيهِ حَرِيرَةٌ فَقَالَ: أَيْنَ ابْنُ عَمِّكِ قَالَتْ فِي الْبَيْتِ قَالَ فَاذْهَبِي فَادْعِيهِ قَالَتْ فَدَعَتْهُ فَأَخَذَ الْكِسَاءَ مِنْ تَحْتِنَا فَعَطَفَهُ فَأَخَذَ جَمِيعَهُ بِيَدِهِ فَقَالَ: [اللَّهُمَ‏] هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِيراً وَ أَنَا جَالِسَةٌ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِصلى الله عليه وآله وسلم فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي فَأَنَا؟ قَالَصلى الله عليه وآله وسلم: إِنَّكِ‏ عَلَى‏ خَيْر..."، کوفی، فرات بن ابراهیم، «تفسیر فرات الکوفی»، ص۳۳۲، ذیل آیه ۳۳، سوره احزاب.
  136. "تَسْألینِي عَنْ أَحَبِّ النَّاسِ كَانَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِصلى الله عليه وآله وسلم وَ زَوْجِ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ. لَقَدْ رَأَيْتُ عَلِيّاً وَ حَسَناً وَ حُسَيْناً وَ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی الله علیه بثوبٍ عَلَيْهِمْ ثمّ َقَالَ: «اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتی و حامّتی فأذهِب عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِيراً». قالت: فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهصلى الله عليه وآله وسلم!ِ أَنَا مِنْ أَهْلِكَ؟ قَالَصلى الله عليه وآله وسلم: تَنَحَّيْ وَ إِنَّكِ عَلَى خَيْر"، حاکم حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل»، ج۲، ص۶۲.
  137. محمدی ری‌شهری، محمد، اهل البیت فی الکتاب و السنّة، ص۳۳ - ۲۷.
  138. همان، ۵۵ - ۴۳.
  139. ر.ک: حاکم حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل»، ج۲، ص۹۲-۱۰.
  140. ر.ک: شوشتری، نورالله بن شریف الدین، «احقاق الحقّ و ازهاق الباطل»، ج۲، ص۵۰۱-۴۵۳.
  141. ابن طاووس، علی بن موسی، «الطرائف»، ترجمه الهامی، داوود، ص۲علیه السلام۶؛ محمدی ری‌شهری، محمد، اهل البیت فی الکتاب و السنّة، ص۶ - ۶۵.
  142. خاتمی، سیداحمد، در آستان امامان معصوم، ص۴۳ - ۴۱.
  143. «(این چراغ پرفروغ) در خانه‌هایی قرار دارد که خداوند اذن فرموده دیوارهای آن را بالا برند (تا از دستبرد شیاطین و هوسبازان در امان باشد) خانه‌هایی که نام خدا در آنها برده می‌شود ، و صبح و شام در آنها تسبیح او می‌گویند ...» سوره نور:۲۴، آیه ۳۶.
  144. "قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِصلى الله عليه وآله وسلم هَذِهِ الْآيَةَ: «فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ»‏ إِلَى قَوْلِهِ‏ «وَ الْأَبْصارُ»، فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِصلى الله عليه وآله وسلم أَيُّ بُيُوتٍ هَذِهِ؟ قَالَصلى الله عليه وآله وسلم: بُيُوتُ الْأَنْبِيَاءِ. فَقَامَ إِلَيْهِ أَبُوبَكْرٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِصلى الله عليه وآله وسلم هَذَا الْبَيْتُ مِنْهَا لِبَيْتِ عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ؟ قَالَصلى الله عليه وآله وسلم: نَعَمْ‏ مِنْ‏ أَفَاضِلِهَا." حاکم حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل»، ج۱، ص۵۳۴.
  145. سوره نور:۲۴، آیات ۳۷ - ۳۶.
  146. ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، ج۶، ص۲۵۷ – ۲۵۶، ح ۱.
  147. «خدا جز این اراده نکرده است که پلیدی را از شما اهل‌بیت ببرد و آن‌طور که خود می‌داند پاکتان سازد.»، سوره احزاب:۳۳، آیه ۳۳.
  148. «پس هر کس با تو درباره او (عیسای مسیح علیه السّلام) پس از آنکه تو را علم آمده محاجّه و ستیز کند، بگو: بیایید ما پسرانمان را و شما پسرانتان را و ما زنانمان را و شما زنانتان را و ما خودمان را و شما خودتان را (کسانی را که مانند جان ماست) فرا خوانیم، آنگاه به یکدیگر نفرین کنیم، پس لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم»، سوره آل‌عمران:۳، آیه ۶۱.
  149. صفار، محمد بن حسن، «بصائر الدرجات»، ج۱، ص ۴۱۵-۴۱۲؛ ابن بابویه، محمدبن علی، « الامالی» ص۴۱۵؛ ابن بابویه، محمد بن علی، «عیون اخبار الرضاعلیه السلام»، ج۲، ص۶۲؛ ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، «شرح نهج‌البلاغه»، ج۶، ص۳۷۵.
  150. زمردیان، احمد، مقام ولایت در شرح زیارت جامعه کبیره، ص۲۶ - ۲۳ با تصرّف و تلخیص.
  151. بحرینی، سید مجتبی، جامعه در حرم، ص۴۹.
  152. «يا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ»، سوره احزاب:۳۳، آیه ۳۲.
  153. شرح زیارت جامعه کبیره، ص۷۸-۷۷.
  154. «آل محمّد کلُّ تقیّ»، حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل»، ج۱، ص۲۸۴، ذیل آیه ۳۴ سوره انفال.
  155. «إنّ ولیّ محمّدصلى الله عليه وآله وسلم مَن أطاع اللهَ و إن بَعُدت لحمةُ و إنّ عدوّ محمّدصلى الله عليه وآله وسلم من عَصَی اللهَ و إن قرُبت قَرابتهُ.»، «نهج‌البلاغه»، حکمت ۹۶.
  156. عن ابی‌عبیده عن ابی‌جعفرعلیه السلام، قال: «مَن أحبّنا فهو منّا أهل البیت» قلتُ: جُعِلتُ فِداک! منکم؟ قالعلیه السلام : «منّا و الله أما سَمِعتَ قولَ إبراهیم: فَمَن تَبِعَنی فإنّه منّی»، عیاشی، محمدبن مسعود، «تفسیر عیّاشی»، ج۲، ص۲۳۱، ح۳۲.
  157. «سلمانُ منّا أهل البیت»، ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، «مناقب آل ابی طالبعلیهم السلام»، ج۱، فصل فی استجابة دعواته، ص۸۵.
  158. «یا أباذر! إنکَ منا أهلَ البیت». ورّام بن ابی‌فراس، مسعود بن عیسی، «تنبیه الخواطر»، معروف به (مجموعة ورّام)، ج۲، ص۵۱.
  159. «رَحِمَ اللهُ الفُضَیلَ منَ یَسار هو منّا أهل البیت.». کشی، محمد بن عمر، «رجال کشی»، النص، ص۲۱۴. ر.ک: خاتمی، سیداحمد، در آستان امامان معصوم، ج۱، ص۴۴-۴۳، (به نقل از کتاب اهل البیت فی الکتاب و السنّة.)
  160. برخی از گروه‌هایی که اهل‌بیتعلیهم السلام در این روایات ازخود طرد کرده‌اند عبارتند از: آنان که ذلّت‌ پذیر بوده، مواضع ذلیلانه برمی‌گزینند. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، «تحف العقول»، ج۱، ص۵۸؛ آنان که حرمت بزرگان و پیشگامان در دین را نگه داشته به کوچکترها رحم نکنند. کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، ج۲، ص۱۶۵، ح۲؛ آنان که با همسایه بدرفتاری می‌کنند. ابن بابویه، محمد بن علی، «عیون أخبار الرضاعلیه السلام»، ج۲، ص۲۴؛ آنان که اهل فریبند. مجلسی، محمد باقر، «بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار ائمة الاطهارعلیهم السلام»، ج۱۰، باب: ۲۰، ص۳۶۷؛ ابن بابویه، محمد بن علی، «عیون اخبار الرضاعلیه السلام»، ج۲، ص۲۹ و ۵۰؛ آنان که اهل خیانت در امانتند؛ چه امانت‌های مالی و چه غیرمالی (مانند: مسؤولیت‌ها، مجالس خصوصی و... که در روایات، «امانت» معرّفی شده است. کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، ج۵، باب: اداء الامانة، ص۱۳۳، ح۷؛ آنان که اهل حسابرسی از خود و رفتار خویش نبوده، مراقب خود نباشند. کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، ج۲، باب: محاسبة العمل، ص۴۵۳؛ آنان که اعتدال بین دنیا و آخرت را رعایت نکرده، دنیا را فدای آخرت، یا آخرت را فدای دنیا نمایند. ابن بابویه، محمد بن علی، «من لا یحضره الفقیه»، ج۳، باب: المعایش و المکاسب و...، ص۱۵۶؛ آنان که در عمل مطیع اهل بیتعلیهم السلام نبوده، آن‌گونه که آنان می‌خواهند نباشند. حر عاملی، محمد بن حسن، «وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه»، ج۱۵، باب: وجوب الورع، ص۲۴۷؛ آنان که در محلّی که زندگی می‌کنند زبانزد پاکی و تقوا و ورع نباشند. کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، ج۲، باب الورع، ص۷۸، ح۱۰.
  161. ر.ک: خاتمی، سیداحمد، در آستان امامان معصوم، ج۱، ص۴۸-۴۵، (به نقل از کتاب اهل البیت فی الکتاب و السنّة).