بنی حارثة بن حارث

بنی حارثة بن حارث از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: بنی حارثة بن حارث در قرآن - پرسش مرتبط ندارد

نسب قوم

بنی حارثة بن حارث در شمار قبایل قحطانی و از فروع و شاخه‌های قبیله اوس‌اند که نسب از بنی حارثة بن حارث بن خزرج الأصغر بن عمرو النبیت بن مالک بن اوس می‌برند. حارثة بن حارث بن خزرج فرزندانی به نامهای جشم، مجدعه و حوثره داشت که این فرزندان و ذراری آنها، در طی گذشت سالها و قرون، طایفه‌ای را بنیان نهادند که به نام سرشاخه شان، «بنی حارثة بن حارث بن خزرج» شناخته می‌شود. بنی حارثه هم، بسان بسیاری دیگر از فبایل و طوایف عرب، از انشعابات و فروع عدیده‌ای تقسیم یافتند که علاوه بر فروع بزرگی چون: بنی جشم بن حارثه و بنی مجدعة بن حارثه از مهمترین زیر شاخه‌های آن می‌توان از بنی نابی بن مجدعه و خاندان معروف آن، آل ساف بن قیس بن عامر بن نابی یاد کرد.

مساکن و منازل بنی حارثه

مردمان بنی حارثه نیز بمانند دیگر طوایف اوس و خزرج، اصالتی یمنی دشتند. در پی کوچ بزرگ قبایل ازدی از مأرب به شهرها و عرصه‌های شمالی‌تر در پیش از تخریب سیل عظیم عرم به رهبری رییس خود -عمرو بن عامر مزیقیاء- و پراکندگی آنان در بلاد مختلف، ثعلبة بن عمرو بن عامر و همراهانش، به مدینه که آن زمان «یثرب» خوانده می‌شد، عزیمت کردند و نوه هایش اوس و خزرج پسران حارثة بن ثعلبه در این دیار، ماندگار شدند. آنان این حضور را با کنار زدن یهودیان مدینه تقویت کردند و علاوه بر اطراف شهر، به شهر یثرب نیز وارد شدند. در این میان، بنی حارثه‌ای‌ها، نخست، همراه با بنی اعمام خود عبد الأشهل بن جشم، مشترکاً در منزل عبدالأشهل سکونت داشتند. سمهودی (م. ۹۱۱ هجری) به نقل از «مطری» جمال الدین محمد بن احمد مطری، (متوفای ۷۴۱ هجری) عالم به علوم فقه، حدیث و تاریخ و مؤلف آثاری چون: «التعریف بما أنست الهجرة من معالم دارالهجره») موقعیت این مکان را پیش از منازل بنی ظفر در اطراف حره شرقی دانسته است. سمهودی پس از بیان این مطلب می‌نویسد: آنچه به نظر من می‌رسد این است که مساکن آنها نزدیک به منازل بنی‌ظفر در جانب شامی آن بوده و تا حره «دَشَم» و اطراف آن، امتداد داشته است. بنی حارثه در سرزمین بنی عبدالأشهل قلعه‌ای به نام «المُسَیِّر» بنا نهاده بودند، که بعدها، بعد از خروج شان از این سرزمین، و رفتن شان به محلی در جانب غربی مزار حمزه سیدالشهداء(ع)، که امروز به نام «یثرب» معروف است، به ملکیت بنی عبدالأشهلی‌ها در آمد. سمهودی سپس به تبیین منزل دومی برای بنی حارثه پرداخته، از دل گزارشات تاریخی مؤیداتی را برای آن ذکر می‌کند. وی می‌نویسد: آنچه در شرح حال واقعه خندق آمده است، نشان می‌دهد که منازل بنی حارثه، نزدیک منطقه‌ای موسوم به «شیخین» -مکانی بین مدینه و کوه احد- در کنار گذر شرقی حره به کوه احد قرار داشته است. سمهودی سپس می‌افزاید: آنچه من از سخنان واقدی، ابن زباله و دیگران دریافتم این است که منازلی که بنی حارثه در آن مستقر شدند و تا ظهور اسلام در آن همچنان سکونت داشتند، در جانب شامی منزلگاه بنی عبدالاشهل در حره شرقی قرار داشته است. این مطلب با آنچه که طبرانی در شرح حال واقعه خندق نقل کرده، و آورده که پیامبر(ص) در این جنگ، مکان حفر خندق را برای یارانش از دشت شیخین -محله بنی حارثه- تا مذاد قسمت بندی کردند، مطابقت دارد. همچنین این مطلب با سخنی که مطری در کتابش بدان اشاره کرده و آورده که پیامبر(ص) در جنگ احد، از طریق جاده شرقی مذکور به آنجا رفت و شب را شیخین گذراند، تأیید می‌شود. همچنین در کتاب «المعارف» ابن قتیبه، به نقل از ابن اسحاق آمده است: هنگامی که قریش برای جنگ با رسول خدا(ص) حرکت کردند، پیامبر(ص) و مسلمانان بیرون رفتند تا اینکه در منازل بنی حارثه ساکن شدند و بقیه روز و شب خود را در آنجا سپری کردند. سپس آمده که ایشان روز بعد از آنجا به قصد احد خارج شدند. این گزارش حاکی از آن است که خانه‌های بنی حارثه نزدیک شیخین و در همسایگی آن بوده است. بنا بر نقل ابن زباله، بنی حارثه در منزل دوم خود در نزدیکی مسجد بنی حارثه، قلعه‌ای به نام «الریان» ساختند. این قلعه به بنی مجدعة بن حارثه تعلق داشت.

سمهودی در ادامه به علت خروج بنی حارثه از دیار بنی عبدالاشهل (منزلگاه نخست بنی حارثه) و اقامت در منطقه شیخین پرداخته، دلیل آن را جنگ میان آنها و بین بنی عبدالاشهل و بنی ظفر معرفی کرده، می‌نویسد: در این نبرد، بنی حارثه بر بنی عبدالاشهل و بنی ظفر فائق آمد و سماک بن رافع –مهتر بنی عبدالأشهل- به‌دست مسعود بن کعب -پدر محیصه حارثی- کشته شد. بنی حارثه پس از این پیروزی، بنی عبد الأشهلی‌ها را از محل اقامت خود بیرون راندند. بنی عبدالأشهلی‌ها به سرزمین بنی‌سلیم رفتند و حضیر بن سماک –رییس جدید طایفه- از بنی‌سلیم یاری‌طلبید و پس از اجابت خواسته اش، همراه با آنان، بار دیگر وارد پیکار با بنی حارثه شد. آنان، جمعی از مردم بنی حارثه را کشتند و قلعه آنها –المسیّر- را به محاصره خود در آوردند. بنی عمرو بن عوف و بنی خطمه –قوم و خویشان دو طرف دعوا- به وساطت پرداختند و پیشنهاد کردند: یا آنها را آزاد کنید، یا خون بهای رییس تان (سماک بن رافع) را بگیرید، یا با آنها صلح کنید. آنها هم، رأی به تبعید بنی حارثه دادند. بنی حارثه به خیبر رفتند و نزدیک به یک سال در آنجا ماندگار شدند. تا این که دل حضیر به حالشان به رحم آمد و خواستار صلح با آنها شد. پس سفیرانی بین دو طرف رد و بدل شد و سرانجام بین دو طرف صلح برقرار شد. اما بنی حارثه از بازگشت به دیار بنی عبدالاشهل و اسکان مجدد در کنار ایشان خودداری کردند و در منزل معروف کنونی –یعنی شیخین- ساکن شدند.

از قلعه‌های معروف بنی حارثه همان‌گونه که در شعر نهیک بن سیاف آمده: می‌‌توان به قلعه‌های «صرار» و «الریان» اشاره کرد که در مکانی نزدیک احد در شمال مدینه قرار داشت. علاوه بر این قلعه‌ها، «نیار» هم، اسم قلعه‌ای در مدینه بود که از آن به عنوان یکی از بیوت بنی مجدعة بن حارثه نام برده شده است. پس از ظهور اسلام و در پی فتوحات اسلامی و فتح سرزمین‌های جدید، جمعی از مردم بنی حارثة بن حارث به این مناطق کوچ کردند که از جمله آن می‌توان از شام و عراق و شهرهای معروف شان دمشق، کوفه و بغداد نام برد. ضمن این که در برخی منابع، از برخی شهرهای ایران نظیر: قزوین و نیز قلعه رَباح، طلیطله و قرطبه اندلس به عنوان محل اسکان برخی شخصیت‌های بنی حارثة بن حارث یاد شده است.

تاریخ جاهلی بنی حارثة بن حارث

از معدود اخبار جاهلی این قوم -علاوه بر مطالبی که پیشتر در بحث مساکن و منازل بنی حارثه بدان پرداختیم - می‌توان از جنگ‌های آنان و بین خزرج و نیز تخلّف آنان از کمک رسانی به سایر طوایف اوس در جریان جنگ بُعاث اشاره کرد. ضمن این که برخی درگیری‌ها و جنگ‌های میان قبیلگی از جمله جنگ‌های آنان با بنی ظفر که در پی انتقام جویی‌های قیس بن حطیم بن عدی –رییس بنی ظفر- از قاتلان پدر و جد خویش و در نتیجه قتل قاتل بنی حارثه‌ای پدر خود انجام گرفت را نیز باید از دیگر اخبار ثبت شده از دوران جاهلی بنی حارثة بن حارث بن خزرج برشمرد. بنی حارثه نیز بسان غالب طوایف قبیله اوس و خزرج، در ایام جاهلیت، بت می‌پرستیدند؛ آنان بت‌های زیادی را به خدایی گرفته بودند که از قدیمی‌ترین آنها بت «منات» بود. این بت در منطقه حجاز و تهامه و در ساحل دریای سرخ میان مکه و مدینه در هفت میلی مدینه در محلی به نام «مشلّل» نصب شده بود و معبود شعب گوناگون ازدی اعم از اوس و خزرج، خزاعه، غسان (نه غسانیان مسیحی) و ازد شنوءه به شمار می‌رفت. ازدیان این بت را که الهه قضا و قدر بود و حاجات آنان و به ویژه بارش باران را برآورده می‌کرد، بزرگ می‌داشتند و برایش قربانی کرده، هدایایشان را نثارشان می‌کردند. مردم قبایل اوس و خزرج پس از انجام مناسک حج، مکه را به قصد منطقه مُشَلَّل در ساحل دریای سرخ ترک می‌کردند. آنها پس از ذکر تلبیه منات، طواف و قربانی، سرهای خود را نزد این بت تراشیده، از احرام بیرون می‌آمدند. آنان نزد این بت به تهلیل (هلهله و فریاد کشیدن) می‌پرداختند و آن را اتمام حج خود می‌پنداشتند. بنا بر نقل برخی گزارشها، طوایف مختلف اوس و خزرج -از جمله بنی حارثة بن حارث- در خانه‌های خود در یثرب نیز بتهایی داشتند و به طور معمول خانه و خاندانی در این شهر نبود که از بت تهی باشد. منابع به بتهای فراوانی میان تیره‌های اوسی از جمله بنی حارثه اشاره کرده اند. با این حال، معاشرت‌های گسترده ایشان با یهودیان مدینه، پذیرش آیین یهود را از سوی جمعی از ایشان موجب شده بود که از چهره‌های شاخص و معروف آنان می‌توان از ابوسنینه یا ابن سنینه و کنانة بن صوریا نام برد.

تعاملات بنی حارثة بن حارث با پیامبر اکرم(ص)

مردم بنی حارثة بن حارث بن خزرج از پیشتازان قبیله اوس در اسلام بودند. حضور جمعی از ایشان در پیمان عقبه دوم و نیز مشارکت گسترده آنان در غزوه جنگ بدر –نخستین جنگ بزرگ بین مسلمانان و کفار قریش- گواه ما بر این ادعاست. پیمان عقبه دوم که در سال سیزدهم بعثت با حضور هفتاد و سه تن از مردم تیره‌های مختلف دو قبیله اوس و خزرج، از جمله مردانی از طایفه بنی حارثة بن حارث در مکانی به نام عقبه صورت گرفت، نومسلمانان یثرب، با پیامبر(ص) پیمان بستند که: در راحتی و سختی از پیامبر(ص) اطاعت کنند؛ در زمان تنگدستی و ثروت انفاق کنند؛ امر به معروف و نهی از منکر کنند؛ حق بگویند و از سرزنش دیگران نهراسند؛ به هنگام هجرت رسول خدا(ص) به یثرب از وی همچون دفاع از خود، زنان و فرزندانشان پشتیبانی و دفاع نمایند که در این صورت پاداش آنان بهشت می‌باشد. همچنین، مسلمانان یثرب یادآور شدند که بواسطه این بیعت، پیمان‌هایشان با یهود را قطع خواهند کرد به شرطی که پیامبر(ص) پس از پیروزی، آنها را رها نکند و به سوی قوم خود باز نگردد. این بیعت را به سبب تعهد یثربیان بر دفاع از پیامبر(ص)، «بیعة الحرب» گفته‌اند. در این پیمان که به سبب وقوع در مکان عقبه آخر، «عقبة الآخره» نیز گفته شده و شرکت کنندگان در آن‌را «عقبیون» خوانده‌اند، -همان‌گونه که گفته شد- جمعی از مردان بنی حارثة بن حارث نیز حضور داشتند که از جمله ایشان می‌توان از ظهیر بن رافع، نهیر بن هیثم و حلیف آنها ابو برده هانی بن نیار بن عمرو قضاعی یاد کرد.

ثبت و ضبط نام برخی از بنی حارثه‌ای‌ها در شمار رزمندگان جنگ بدر هم، دلیلی دیگر بر اثبات پیشتازی این قوم در پذیرش اسلام است که از جمله مشارکت کنندگان بنی حارثه در این نبرد می‌توان از: محمد بن مسلمه انصاری، سلمة بن اسلم بن حریش انصاری، عبدالله بن سهل بن زید، ظهیر بن رافع بن عدی، مسعود بن عبد سعد بن عامر، مرارة بن ربیع (ربعی) انصاری، ابوعبس عبدالرحمن بن جبر بن عمرو انصاری، عازب بن حارث بن عدی -پدر براء بن عازب- و از حلفای ایشان می‌توان از ابوبرده هانی بن نیار قضاعی نام برد. جنگ احد نیز، از دیگر غزوات بزرگ دوران نبی مکرم اسلام(ص) بود که شاهد حضور جمع زیادی از بنی حارثه در خود بود. در این جنگ -که به سال سوم هجرت اتفاق افتاد - سپاه اسلام با راهنمایی ابوحثمه عبدالله (عامر) بن ساعدة بن عدی به سوی احد حرکت کرد. نقل است که رسول خدا(ص) هنگام رفتن به سوی «احد» گفتند: «کیست که ما را از راه نزدیکتری به «احد» برساند تا با قریش رو به رو نشویم؟» ابوحثمه گفت: «من به چنین راهی آشنا هستم». سپس جلو آمد و آن حضرت را از طرف مزارع «بنی حارثه» به سوی «احد» راهنمایی کرد. در این راه، از زمینی گذشتند که متعلّق به مردی منافق، به نام مربع بن قیظی حارثی بود که از دو چشم نابینا شده بود. این مرد، همین که دانست رسول خدا(ص) با سپاه مسلمانان از میان زمین‌های او می‌گذرند، پیش آمد و مشتی خاک برداشت و به روی آنها پاشیده و گفت: «اگر تو پیغمبر خدا هستی، من اجازه نمی‌دهم از وسط زمین من بگذری». سپس مشت دیگری از خاک برداشت و گفت: «ای محمّد، به خدا اگر می‌دانستم این خاکها به صورت شخصی غیر از تو نمی‌ریزد آن را به صورتت می‌زدم!» اصحاب جلو رفتند تا او را به خاطر این جسارت بکشند، ولی رسول خدا(ص) مانع شدند و فرمودند: این مرد همانگونه که از دیدگان نابیناست، دلش نیز کور است. با این حال، یکی از مسلمانان، که پیش از دیگران خود را به او رسانده بود، پیش از آنکه رسول خدا(ص) از آزار او جلوگیری کند، با کمانی که در دست داشت، سرش را شکست. پیامبر(ص) به راه خود ادامه دادند تا این که به منطقه شیخین –از منازل بنی حارثة بن حارث- رسیدند. ایشان پس از غروب، در این منطقه از یاران خود سان دید و عده‌ای از نوجوانان سپاه را که اسید بن ظهیر، براء بن عازب و غرابة بن اوس –از طایفه بنی حارثه- از جمله آنان بودند، از جمع جنگآوران کنار گذاشت؛ اما به برخی دیگر از این نوجوانان مشتاق، از جمله رافع بن خدیج –دیگر نوجوان طایفه بنی حارثة بن حارث- در عین خردسالی، به دلایلی، اجازه همراهی با سپاه را دادند. از جمع بسیار مردم این قوم که در غزوه احد شرکت داشتند می‌توان از اُسید بن ساعدة بن عامر انصاری و برادرش ابوحثمه عبدالله (عامر) بن ساعدة بن عدی، یزید بن اسید بن ساعده، اسید بن ظهیر بن رافع، براء بن عازب بن حارث، بشیر بن انس بن امیه، تمیم بن معبد بن عبدسعد و پدرش معبد، حویصة بن مسعود بن کعب انصاری، رافع بن خدیج بن رافع، سلمة بن اسلم بن حریش، سوید بن نعمان بن مالک، ظهیر بن رافع بن عدی و برادرش مظهر بن رافع، عبدالله بن مربع بن قیظی بن عمرو، عقبة بن قیظی بن قیس و پدر و برادرش عبدالله، اوس بن قیظی و فرزندانش عبدالله و کباثه، محمد بن مسلمة بن خالد، مسعود بن عبد سعد بن عامر، نعمان بن مالک انصاری، ابراهیم بن عباد بن نهیک و یزید بن نویرة بن حارث یاد کرد. همچنین از دیگر وقایع مهم این جنگ که در آن نامی از رجال بنی حارثه به میان آمده است می‌توان از شهادت قیس بن حرث بن عدی و پایداری محمد بن مسلمه در کنار معدودی از یاران پیامبر(ص)، پس از حمله غافلگیر کننده قریش از طرف گردنه احد یاد کرد. نقل است که او پس از این حمله، به رغم فرار عدۀ بسیاری از اصحاب از صحنۀ نبرد، و تنگ شدن عرصه بر رسول خدا(ص) در جنگ احد، به همراه تعداد اندکی از یاران پیامبر(ص)، در میدان ثبات قدم ورزید و از رسول خدا(ص) دفاع نمود.

علاوه بر بدر و احد، جنگ‌های خندق و خیبر و دیگر جنگ‌های دوران پیامبر(ص) و نیز وقایع بزرگی چون واقعه بئر معونه و بیعت رضوان هم عرصه حضور مردانی از بنی حارثة بن حارث بود. در واقعه بئر معونه -که به سال چهارم هجری اتفاق افتاده بود- ابوبراء بن مالک، -رئیس قبیله بنی‌عامر - همراه با هدایایی نزد پیامبر(ص) در مدینه رفت. رسول خدا(ص) پذیرش هدایا را به اسلام آوردن ابوبَراء مشروط کرد، اما وی، بدون رد یا قبول اسلام از ایشان خواست چند تن از مسلمانان را با هدف گسترش اسلام نزد قبیله بنی‌عامر در نجد بفرستد. وی چون ابراز نگرانی پیامبر(ص) را از پذیرش این پیشنهاد مشاهده کرد، امنیت مبلغان مسلمان را تضمین کرد. پس از بازگشت ابوبراء، رسول خدا(ص) ۴۰ تن از مبلغان -از جمله مالک و سفیان پسران ثابت از بنی حارثة بن حارث - را به فرماندهی مُنذر بن عمرو انصاری در صفر سال چهارم هجری و چهار ماه پس از غزوه اُحد، همراه نامه‌ای خطاب به عامر بن طفیل -از بزرگان قبیله بنی‌عامر- به نجد اعزام کرد. برخی منابع از حضور اسد بن معونه برادرزاده براء یا لبید بن ربیعه عامری به نمایندگی از سوی براء نزد پیامبر(ص) اشاره دارند. مبلغان پیامبر(ص) با راهنمایی یکی از مردان بنی‌سُلیم به نام «مطلب» به چاه معونه رسیدند. در آن جا، دو تن از مسلمانان به نام عمرو بن امیه ضمری و منذر بن محمد انصاری برای چرانیدن ستوران از همراهان خود جدا شدند و یک تن نیز به نام حرام بن ملحان، نامه رسول خدا(ص) را نزد عامر بن طُفیل برد. باقیمانده افراد نیز در غاری مشرف بر چاه مستقر شدند. عامر، بدون خواندن نامه در رقابت با ابو براء، حامل نامه پیامبر(ص) را به شهادت رساند و برای از میان بردن مبلغان از قبیله‌اش یاری خواست؛ اما آنها به سبب تضمین ابوبراء از یاری او خودداری کردند. از این رو، عامر با یاری خواستن از تیره‌هایی از قبیله بنی‌سلیم چون رِعْل، عُصَیه و ذَکوان که پس از کشته شدن طعیمة بن عدی -که مادرش از بنی‌سلیم بود - در بدر، کینه مسلمانان را در دل داشتند، مبلغان مسلمان را – که مالک و سفیان پسران ثابت از جمله آنان بودند- غافلگیرانه به شهادت رساندند.-

بنی حارثه در خیبر نیز حضور پرشوری داشتند. بدین سبب، رسول خدا(ص) پس از پایان این جنگ سهمی از غنایم آن را به بنی حارثه اختصاص دادند. محمد بن مسلمه انصاری و برادرش محمود بن مسلمه را از جمله بنی حارثه ای‌های حاضر در این غزوه گفته‌اند. برخی منابع، بنا بر روایتی غیر واقع، از محمد بن مسلمه به عنوان قاتل مرحب یهودی در خیبر یاد کرده اند. ابوحثمه عبدالله (عامر) بن ساعدة بن عدی را هم از دیگر افراد حاضر در جنگ خیبر دانسته‌اند و آورده‌اند که وی پس از پایان این جنگ، سهمی از غنایم خیبر دریافت کرده است. در این جنگ، بنی حارثة بن کعب شهدایی را تقدیم کردند که محمود بن مسلمه -برادر محمد بن مسلمه- از آن جمله است. محمود بن مسلمه در جریان فتح یکی از قلاع خیبر به نام ناعم، بر اثر اصابت سنگ آسیابی که بر او افکندند، مجروح شد و پس از انتقال به منطقه رجیع پس از سه روز تحمل جراحات، به شهادت رسید. مسعود بن [عبد] سعد بن عامر شهید خیبر و عبدالله بن سهل شهید خیبر را هم از دیگر شهدای بنی حارثه در این واقعه عنوان کرده‌اند. همچنین، گفته شده که رسول خدا(ص) چون رو به اهل خیبر آوردند، محیّصة بن مسعود بن کعب را به فدک فرستادند تا آنها را به اسلام دعوت کند. محیصه خود را به آنجا رساند و دو روز در آنجا اقامت کرد. در این هنگام، با انتشار خبر سقوط خیبر به‌دست مسلمانان، یهودیان فدک، افرادی از یهودیان را با محیصه همراه کردند و به دیدار با پیامبر(ص) فرستادند. آنان پس از گفتگو با حضرت، سرانجام با این شرط که نیمی از خاک فدک از آن یهود و نیمی دیگر به پیامبر(ص) تعلق داشته باشد، با ایشان صلح کردند. فتح مکه (سال هشتم هجرت) هم از دیگر غزوات مهم رسول خدا(ص) بود که بنی حارثه ای‌ها در آن حضور تأثیرگذاری داشتند. در این واقعه، ابوبردة بن نیار، از احلاف این قوم، پرچمدار بنی حارثه در جریان فتح مکه بود.

علاوه بر غزوات سرایای دوران حیات پیامبر اکرم(ص) نیز شاهد حضور جمعی از بنی حارثة بن حارث بود که از جمله این سرایا می‌توان به سریه قتل کعب بن اشرف، سریه ذی القصه و سریه قرطاء اشاره کرد که به فرماندهی یکی از رجال بنی حارثه به نام محمد بن مسلمه انجام پذیرفت. درباره علت وقوع سریه قتل کعب بن اشرف یهودی در سال سوم هجری و چگونگی آن، در منابع چنین نقل شده که: کعب از بزرگان یهود مدینه بود. وی در پی پیروزی مسلمانان در جنگ بدر و کشته شدن جمعی از بزرگان قریش در این واقعه، به مکه رفت و مردم را علیه رسول خدا(ص) تحریض کرد و اشعاری در رثای کشته شدگان این جنگ سرود و به تمجید از آنان پرداخت. پس آن گاه، به مدینه بازگشت و درباره عاتکه بنت اسید بن عیص و دیگر زنان مسلمان اشعار عاشقانه سرود. این اعمال، آزردگی خاطر پیامبرالگو:ص ل را فراهم آورد؛ از این رو در جمع یارانش فرمودند: «چه کسی شر کعب بن اشرف را از من دفع می‌کند؟» محمد بن مسلمه و ابوعبس عبدالرحمن بن جبر از بنی حارثه و جمعی دیگر از انصاری‌ها پا به میدان نهادند و با این بهانه که از پیامبر(ص) اعراض کرده‌اند و تنگدستند و در ازای دریافت چیزی از کعب بن اشرف، حاضرند سلاح‌های خود را گرو بگذارند، خود را به کعب بن اشرف نزدیک کردند. کعب پذیرفت و آنان در شبی مهتابی نزد کعب آمدند و او را آواز دادند. چون کعب از قلعه بیرون آمد، محمد بن مسلمه و یارانش به ناگاه بر او یورش آوردند و وی را به هلاکت رساندند.

سریه‌ قرطاء در سال پنجم هجری نیز، از دیگر سرایای دوران نبی خاتم(ص) بود که به فرماندهی محمد بن مسلمه انجام گرفت. در محرم سال پنجم هجری، رسول‌خدا(ص)، محمد بن مسلمه را به همراه سی نفر که عباد بن بشر و سلمة بن سلامه بن وقش و حارث بن خزیمه از جمله آنها بودند، به سوی قرطاء از طوایف «بنی‌بکر بن کلاب» و از ساکنان بکرات از نواحی ضریّه -که هفت شب تا مدینه فاصله داشت- فرستاد. آنان جهت رعایت اصل غافلگیری، به دستور پیامبر(ص)، شب‌ها راه می‌رفتند و روزها پنهان می‌شدند تا این که به شَّرَبّةُ (از نواحی منطقه نجد) رسیدند. در این منطقه، آنان به گروهی برخوردند که مشغول کوچ از آن سرزمین بودند. محمد بن مَسلَمَه یکی از یاران خود جهت کسب اطلاع از حسب و نسب این افراد، به سوی آنان فرستاد. فرستاده محمد بن مَسلَمَه نیز به سوی آن گروه رفته و پس از پرس و جو و کسب اطلاعات، نزد محمد بازگشت و گفت: «آنان گروهی از قبیله محارب‌اند». قبیله محارب در نزدیکی محمد بن مسلمه و یارانش پباده شدند و بارهای خود را گشودند و چهارپایان خود را برای چرا در صحرا رها کردند. محمد بن مسلمه به آنان تعرض نکرد تا این که آنان بار و بنه خود را جمع کردند و شروع به حرکت کردند. در این هنگام محمد و یارانش به آنان حمله کردند و یکی از آنان را کشتند. باقی افراد قبیله که حمله یاران محمد را مشاهده کردند، رو به فرار نهادند. محمد بن مسلمه نیز، به غنائم به دست آمده از بنی‌محارب، که تعدادی گوسفند و شتر بود اکتفا کرد و از تعقیب محاربی‌ها خودداری کرد. سپاه اسلام به راه خود ادامه داد تا به طایفه بنی‌بکر رسیدند. در این هنگام، محمد بن مسلمه، عبّاد بن بشر را جهت کسب اطلاعات نزد بنی‌بکر فرستاد. عبّاد بن بشر خود را به بنی‌بکر رساند و در میان آنان اقامت گزید. وی پس از گردآوری اطلاعات لازم، در فرصت مناسب، خود را نزد محمد بن مسلمه رساند و به او وضعیت و استقرار بنی‌بکر را اطلاع داد. محمد بن مسلمه نیز پس از دریافت این اخبار، به سرعت بر بنی بکر حمله کرده، ده نفر از آنان را کشته و تعداد قابل توجهی شتر و گوسفند -که برخی منابع، تعدادشان را یکصد و پنجاه شتر و سه هزار گوسفند بر شمرده‌اند - از آنان به غنیمت گرفت و به سوی مدینه بازگشت.

سریه محمد بن مسلمه به ذی القصه هم از دیگر رخدادهای مهم دوران حیات نبوی(ص) بود که برخی از رجال بنی حارثه در آن به نقش‌آفرینی پرداختند. رسول خدا(ص) در ربیع الاخر سال ششم هجری، محمد بن مسلمه را با ده نفر به جانب «بَنی‌ثَعلَبة» و «بَنی‌عَوال» در «ذِی‌القَصّه» -که در ۲۴ میلی مدینه و ربذه قرار داشت - گسیل کرد. محمد و یارانش شبانه بدان جا رسیدند. دشمن که از ورود آنان اطلاع یافته بود، در کمین نشست و هنگامی که محمد بن مسیلمه و یارانش به خواب رفتند، آنان را در محاصره خود گرفتند. افراد بَنی‌ ثَعلَبة و بَنی عَوال که تعداد آنان به صد نفر می‌رسید، با استفاده از تاریکی شب، به ناگاه بر مسلمانان یورش آوردند و به تیر اندازی سوی آنان پرداختند. یاران محمد هم به دفاع از خود پرداختند و تا ساعتی از شب، دو طرف به تیراندازی به یکدیگر مشغول شدند. پس از آن، دشمنان با نیزه به مسلمانان حمله کردند و همه آنان را به شهادت رساندند. محمد بن مسلمه نیز سخت مجروح شد و به زمین افتاد. دشمنان بر بالین وی حاضر شدند و بر قوزک پایش ضربتی زدند و چون از جای نجنبید، او را مرده پنداشتند و لباس هایش را به غنیمت، کندند و رفتند. پس از این واقعه، مردی بر کشتگان مسلمانان عبور کرد و با دیدن شهدای مسلمانان، صدا به «اِنَّا لِلَّهِ وَ اِنَّا اِلَیْهِ راجعون» بلند کرد. محمد بن مسلمه صدای او را شنید و دانست که او مسلمان است؛ از این رو تکانی به خود داد تا به آن مرد بفهماند که زنده است. آن مرد نیز به کمک محمد بن مسلمه شتافت و او را با خود به مدینه برد.

علاوه بر مناصب نظامی در برخی سرایا -که پیش‌تر بدان پرداختیم- عهده داری کتابت برخی از مکتوبات حضرت توسط محمد بن مسلمه انصاری، و نیز انتصاب محمد بن مسلمه به سمت فرماندهی سواران در عمرة القضاء (ذی‌قعده سال هفتم هجری) از سوی پیامبر(ص) و اعزام آنان به سمت مکه، و نیز عهده داری جانشینی حضرت در مدینه در زمان برخی غزوات توسط محمد بن مسلمه، از دیگر مواردی است که از آنها می‌توان به عنوان خدمات کارگزاری بنی حارثة بن حارث در دوران حیات نبی اکرم(ص) یاد کرد. نقل است که محمد در برخی غزوات از جمله قرقرة الکدر جانشینی رسول خدا(ص) را در مدینه بر عهده داشته است. همچنین برخی منابع از جانشینی او در غزوه تبوک در مدینه خبر داده اند که این خبر، با توجه به روایات بسیاری که در باب جانشینی امام علی(ع) در این جنگ به جای پیامبر(ص) در مدینه وجود دارد، بی‌تردید نادرست است. ابوحثمه عامر (عبدالله) بن ساعده هم از دیگر بنی حارثه‌ای‌هایی است که از او در منابع به عنوان خارص و تخمین زننده محصولات خیبر از سوی رسول خدا(ص) نام برده شده است.

در پایان این بخش، تذکر این مطلب نیز ضروری است که علاوه بر مردان بنی حارث بن خزرج، بسیاری از زنان این طایفه نیز از پیشگامان اسلام در مدینه به شمار می‌آمدند. نقل است که پس از هجرت نبی اکرم(ص) به مدینه، جمع زیادی از زنان این قوم در کنار مردان خود، پس از قبول اسلام، با آن حضرت بیعت کردند که از جمله آنان می‌توان از: لیلی بنت نهیک بن سیاف، ثبیته بنت ربیع بن عمرو، جمیله بنت صیفی بن عمرو، امیمه بنت عقبه، ام عامر بنت سلیم، جمیله بنت سنان، عمیره بنت ابی حثمه، ام سهیل بنت ابی حثمه، امیمه بنت ابی حثمه، عمیره بنت [عبد] سعد، وقصاء بنت مسعود بن [عبد] سعد، نوار بنت قیس بن حارث، ام عبدالله بنت عازب، ام عبس بنت مسلمة بن سلمه -خواهر محمد و محمود بن سلمه-، هند بنت محمود بن مسلمه، ام منظور بنت محمود بن مسلمه، ام عمرو بنت محمود بن مسلمه، ام ربیع بنت اسلم خواهر مسلمه بن اسلم بن حریش، سهیمه بنت اسلم بن حریش، لبابه بنت اسلم بن حریش، ام عبدالله سلمی بنت اسلم بن حریش، سلامة بنت مسعود بن کعب، لبنی بنت قیظی بن قیس، لیلی بنت رافع بن عمرو -مادر ابوعبس بن جبر، اسماء بنت مرشدة(مرشد) بن جبر، عمیره بنت مرشده، امامه بنت خدیج بن رافع -خواهر رافع بن خدیج-، عمیره بنت ظهیر بن رافعو ام ضحاک بنت مسعود از بیعت کنندگان با رسول خدا(ص) و از زنان حاضر در غزوه خیبر، یاد کرد.

بنی حارثة بن حارث و شأن نزول آیات

از دیگر مواضعی که از بنی حارثة بن حارث در دوران حیات نبی گرامی اسلام(ص) نامی به میان آمده است، ذکر نام آنها در شأن نزول برخی از آیات قرآن کریم است. قرطبی و بسیاری دیگر از مفسرین و مورخین با استناد به گزارشاتی، نزول آیات ۱۲ و ۱۳ سوره احزاب را در شأن منافقین مدینه از جمله اوس بن قیظی دانسته‌اند. بر پایه این روایات، در بحبوحه مجاهدت‌های مستمر پیامبر اکرم(ص) و یارانش در مقابله با تهاجم قریب الوقوع دشمن و کوشش‌های بی‌وقفه مسلمین برای حفر خندق، برخی از منافقان به کارشکنی پرداخته، اوس بن قیظی –یکی از همین منافقان- در حضور مردان قوم خود گفت: ای پیامبر؛ خانه‌های ما بی‌حفاظ است اجازه بده سوی محله خویش -که بیرون مدینه است- برویم. سخنان او و همراهانش موجب نزول آیات شریفه ۱۲ و ۱۳ سوره احزاب: ﴿وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا * وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا﴾.</ref> گردید. در این آیه، هدف اصلی اوس بن قیظی از این گفته، فرار از جبهه عنوان شده است. علاوه بر این آیه، برخی از منابع، شان نزول آیه ۱۰۵ آل عمران را هم درباره اوس بن قیظی گفته‌اند. رسول خدا(ص) پس از ورود به مدینه، در راستای رفع مشکلات اجتماعی مردم مدینه و تحکیم جامعه ایمانی به اقداماتی در این شهر دست زدند که در رأس آن زدودن اختلاف دیرینه بین قبایل اوس و خزرج و ایجاد الفت و اتحاد بین این دو قبیله بود. حضرت عهدنامه‌ای میان آنان برقرار فرمود و از هر تیره خواست تا دیه خونهایی را که بر عهده دارند، بپردازند. از آنجا که دیر زمانی از آخرین جنگ بزرگ میان اوس و خزرج (بعاث) در یثرب نگذشته بود، طبیعی بود که اثرات سوء آن در دوره اسلامی هم نمود پیدا کند و برخوردهای خُردی را میان اوس و خزرج موجب شود، اما این برخوردها معمولًا با دخالت پیامبر(ص) به سرعت برطرف می‌شد. اوضاع مدنی شهر یثرب در بدو ورود نبی اکرم(ص) به این شهر به گونه‌ای بود که در زمان کوتاهی که پیامبر(ص) در ابتدای هجرت در قُبا مهمان اوسیان بود، بسیاری از خزرجیان از بیم اوسیان و ترس از انتقام ستانی آنان از درگیریهای گذشته، امکان زیارت آن حضرت را نداشته باشند؛ اما با اقدامات مؤثر و هدفمند رسول خدا(ص)، این وضعیت چنان با شتاب تغییر کرد که برخی یهودیان از همنشینی‌های اوسیان با خزرجیان شگفت زده می‌شدند و برای صدمه زدن به پیامبر(ص)، تلاش می‌کردند تا اختلافات آنها را مجدداً احیا کنند. در یکی از این فتنه انگیزی‌ها، فردی یهودی به نام شأس بن قیس موفق شد با بازگویی خاطرات جنگ بعاث و یادآوری کینه‌های پیشین، جمعی از جوانان دو قبیله که اوس بن قیظی از بنی حارثه از جمله آنان بود را علیه هم تحریض کند. چندان که تعدادی از جوانان اوس و خزرج با هم وعده کردند در یکی از سنگلاخهای حومه یثرب با هم مبارزه کنند؛ اما پس از حضور سریع پیامبر(ص) و شنیدن سخنان آن حضرت، گریه کنان یکدیگر را در آغوش گرفتند. برخی شأن نزول آیات ۱۰۰- ۱۰۵ آل عمران را به همین مناسبت دانسته اند. ضمن این که آیه ۱۲۲ سوره آل عمران: ﴿إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ﴾. را هم برخی مفسران درباره بنی حارثة بن حارث و سخنان اوس بن قیظی و بنی سلمة بن جشم تفسیر کرده اند.

مرارة بن ربیع انصاری هم از دیگر افراد طایفه بنی حارثة بن حارث و یکی از سه نفری بود که در جنگ تبوک از فرمان رسول خدا(ص) تخلف کرد. بدین سبب آیه شریفه ۱۱۸ توبه: ﴿وَعَلَى ٱلثَّلَـٰثَةِ ٱلَّذِينَ خُلِّفُوا۟ حَتَّىٰٓ إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ ٱلْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنفُسُهُمْ وَظَنُّوٓا۟ أَن لَّا مَلْجَأَ مِنَ ٱللَّهِ إِلَّآ إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ﴾. در شأن شان نازل شد. افزون بر منافقین، مؤمنین این قوم هم شأن نزول برخی آیات قرار گرفتند که از چهره‌های شاخص آنان می‌توان از علبة بن زید (یزید) بن صیفی یاد کرد که آیه شریفه ۹۲ سوره توبه در شأن آنها نازل شده است. نقل است که چون رسول خدا(ص)، آهنگ تبوک فرمود وی از کسانی بود که نزد آن حضرت آمدند و از ایشان تقاضا کردند تا مرکوبی برای ایشان فراهم آوردند. پیامبر(ص) فرمود: مرکوبی نمی‌یابم که شما را بر آن سوار کنم. آنان در حالی که از اندوه می‌گریستند، بازگشتند. به همین جهت، خداوند آیه ۹۲ سوره توبه: ﴿وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ إِذَا مَآ أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَآ أَجِدُ مَآ أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوا۟ وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا۟ مَا يُنفِقُونَ﴾. را در شأن آنها نازل فرمود. از این رو، منابع از علبة بن زید (یزید) حارثی به عنوان یکی از بکائین یاد کردند.

بنی حارثة بن حارث و تعامل با خلفای ثلاث

از نخستین گزارشات ثبت شده از این قوم در این دوره زمانی می‌توان به نبرد آنان با متنبئین و به ویژه پیکار یمامه در سال ۱۲ هجری با مسیلمه کذّاب اشاره کرد. در این جنگ، جمع زیادی از انصار کشته شدند که برخی منابع تعداد این شهدا را تا هفتاد تن و بعضی نیز این تعداد را تا ۱۱۶ نفر نیز برشمرده اند. بنی حارثة بن حارث هم به عنوان یکی از طوایف انصاری در این میدان حضور داشت و شهدایی را که عبدالرحمن بن قیظی بن قیس بن لوذان از جمله ایشان بود، تقدیم این راه کرد.

اما مهمترین جلوهای حضور بنی حارثة بن حارث در دوران خلافت خلفای ثلاث را باید در حضور ایشان در فتوحات اسلامی -به‌ویژه فتوحات ایران- جست. هر چند از مشارکت بنی حارثه در فتوحات شام جز خبر مشارکت قیظی بن قیس بن لوذان در یوم اجنادین (سال ۱۳ و به نقلی ۱۵هجری) و کشته شدن او در این نبرد اطلاعی به دست نیامده است، اما از حضور ایشان در فتوحات ایران که شاید بتوان گسترده‌ترین آن را در جنگ جسر در سال ۱۴ هجری دانست، گزارشات متعددی در دست است. در این نبرد، جمع زیادی از بنی حارثه‌ای‌ها که سلمة بن اسلم بن حریش انصاری، عبدالله بن مربع بن قیظی و برادرش عبدالرحمن بن مربع بن قیظی، عقبة بن قیظی بن قیس و برادرانش عبدالله بن قیظی و عباد بن قیظی از جمله آنها بودند، همراه با فرمانده خود ابوعبیده جراح کشته شدند. ضمن این که مشارکت براء بن عازب در فتح شوشتر در سال ۱۷ هجری و همراهی او با ابوموسی اشعری نیز، از دیگر اخباری است که به حضور بنی حارثه‌ای‌ها در فتوحات ایران اشاره دارد. براء بن عازب در این کارزار، فرماندهی جناح راست لشکر ابوموسی را بر عهده داشت. پس از عزل عمار از امارت کوفه و جانشین شدن مغیرة بن شعبه، مغیره، جریر بن عبدالله را در سال ۲۲ هجری همراه با سپاهی عازم فتح همدان کرد. جریر همدان را فتح کرد و پس از فتح این شهر، براء بن عازب را که از همراهان او در این فتح بود، به قزوین فرستاد. براء سرزمین‌های بین راه خود تا قزوین را فتح کرد تا این که به قزوین رسید. مردم قزوین از دیلمیان یاری‌طلبیدند و آنان نیز وعده یاری دادند. براء بن عازب با سپاهش در رسید اما دیلمیان بر فراز کوه ایستاده نظاره گر ماجرا بودند. مردم قزوین که از یاری آنان مأیوس شدند با براء به همان شرایطی که او با مردم ابهر صلح کرده بود، مصالحه کردند. براء بن عازب پس از گشودن قزوین، عازم نبرد با مردم دیلم و گیلان شد. براء را همچنین بنا بر نقلی، فاتح ری در سال ۲۴ هجری دانسته اند.

علاوه بر میادین نظامی، جمعی از بنی حارثه ای‌ها هم در عرصه‌های مختلف کارگزاری به معاضدت و همراهی با خلفا برخاستند که ابوعبس بن جبر بن عمرو از جمله آنان و عامل عمر و عثمان در جمع‌آوری زکات برخی مناطق بود. اما بی‌گمان، چهره برجسته و ممتاز بنی حارثة بن حارث در این امر، محمد بن مسلمه انصاری است. محمد بن مسلمه از معتمدان دستگاه خلافت خلفا و از کسانی بود که جهت اخذ بیعت از امیرالمؤمنین(ع)، به همراه عمر بن خطاب به خانۀ حضرت زهرا(س) حمله برد. او در این حمله، شمشیر زبیر بن عوام را که به دفاع از حریم نبوی(ص) و علوی(ع) برخاسته بود، شکست. محمد بن مسلمه از همراهان عمر بن خطاب در الجابیه و فرمانده پیشقراولان سپاهش در این سفر بود. وی را همچنین جانشین عمر در اوقات غیابش در مدینه گفته‌اند. محمد بن مسلمه در دوران خلافت عمر بن خطاب، بر صدقات جُهینه گماشته شد. اعتماد و اطمینان عمر به محمد بن مسلمه به حدی بود که وی را مأمور رسیدگی به اموال کارگزاران و تقسیم اموال آنها(شطر اموال) کرده بود. وی را همچنین «صاحب العمال» عمر بن خطاب گفته‌اند و آورده‌اند که هر گاه از کارگزاری نزد عمر شکایت می‌شد، عمر او را جهت بررسی صحت و سقم خبر به آنجا می‌فرستاد. بر اساس یکی از این گزارشات، چنین نقل شده که به عمر بن خطاب خبر رسید سعد بن ابی‌وقاص در کوفه قصری ساخته و برای آن دربی قرار داده است. او پس از دریافت این خبر، به محمد مأموریت داد تا به کوفه برود و درب خانۀ سعد را به آتش بکشد و بی‌درنگ بازگردد. محمد بن مسلمه نیز به کوفه رفت و درب خانۀ سعد را به آتش کشید و بازگشت. محمد بن مسلمه در دوران خلافت عثمان نیز، از معتمدان دربار عثمان بود و در نزد وی از وجاهت و جایگاه خاصی برخوردار بود؛ چندان که نقل است: در پی حمله حبشی‌ها به سواحل دریای شام و کشته و اسیر کردن جمعی از مسلمانان، عثمان با مشورت نزدیکان خود، نامه‌ای ب ه پادشاه حبشه نوشت و علت این حمله را از او جویا شد. او این نامه را به سفیر خود، محمد بن مسلمه سپرد و او را با ده تن از معاریف مسلمانان به حبشه فرستاد. محمد این نامه را بر پادشاه حبشه خواند. اما او به شدت این حمله را تکذیب کرد و در حال، خاطیان را توبیخ، و اسرا و اموال ضبط شده را به محمد تسلیم کرد و او را با احترام بازگرداند. جریان اعتراضات مردمی علیه خلافت عثمان هم، از دیگر مواضعی بود که محمد بن مسلمه به عنوان معتمد عثمان به ایفای نقش پرداخت. نقل است که در پی بالا گرفتن اعتراضات مردمی علیه عثمان، وی با مشورت برخی صاحبنطران، افرادی از معتمدان خود را به ولایات مختلف فرستاد تا از اخبار آن ولایات و صحت و سقم شکایات مردم، کسب اطلاع کنند. او بدین منظور، محمد بن مسلمه را به حضور‌طلبید و او را راهی کوفه کرد. محمد و دیگر فرستادگان به محل‌های مأموریت خود رفتند و چندی بعد بازگشتند و گفتند: چیز ناروایی ندیدند و تمام همّ و غمّ مردم آن است که امیرانشان عدالت ورزند و به کارشان بپردازند. محمد بن مسلمه همچنین در پی گسترش اعتراضات مردمی و فراهم آمدن گروههایی از مردم معترض عراق و مصر در ذی خشب، در مواجهه با این بحران، به کمک عثمان شتافت و –ظاهراً به درخواست عثمان- همراه با امام علی(ع)، جهت پادرمیانی نزد معترضان رفتند و ضمن گفتگو با ایشان، آنان را راضی به بازگشت نمودند. در این واقعه، محمد با عبدالرحمن بن عدیس بلوی، سودان بن حمران مرادی، عمرو بن حمق خزاعی و ابن نباع –سران معترضان- در ذی خشب دیدار کرد و ضمن بیم دادنشان از فتنه، ضمانت کرد که عثمان از اموری که آنها را به خشم آورده، دست بر دارد. بدین ترتیب معترضان پس از دریافت این ضمانت، به دیار خود بازگشتند. پس از بازگشت معترضان، محمد بن مسلمه نزد عثمان رفت و ضمن هشدار به او درباره در خطر بودن جانش، از او تعهد گرفت که از امور گذشته‌اش دست بر دارد. اما طولی نکشید که معترضان، در میانه راه، به یکی از غلامان عثمان که سوار بر شتری از شتران عثمان از بیراهه سوی مصر می‌رفت، برخوردند. آنان در بازرسی از او، نامه‌ای یافتند که در آن خطاب به عبدالله بن سعد بن ابی سرح -والی عثمان در مصر- از او خواسته شده بود تا با مخالفان به محض ورود، به شدت برخورد کند. بر اساس این نامه، به عبدالله بن ابی سرح دستور داده شده بود تا به محض دریافت نامه، سران معترض مصر را گردن بزند و دست و پای برخی دیگر را خلاف هم قطع کند. شاکیان با دیدن آن فرمان، بی‌درنگ به مدینه بازگشتندو بار دیگر در ذی خشب اجتماع کردند. عثمان کس نزد محمد فرستاد تا بار دیگر آنها را متقاعد به بازگشت کند. اما وی امتناع کرد و گفت: به آنها تعهد داده ام که از کارهای گذشته ات دست بداری اما از هیچ یک دست بر نداشتهای. معترضان وارد مدینه شدند و سران معترضان با محمد دیدار و تعهد او را در گذشته یادآور شدند و خاطرنشان کردند که به واسطه تعهد او، آنها راهی دیار خود شدند. پس از تأیید این سخنان از سوی محمد بن مسلمه، آنها نامه عثمان را که در آن به حبس و قتل معترضان مصری دستور داده بود، نشانش دادند و از او خواستند تا آنها را نزد عثمان ببرد. آنان یادآور شدند که ایشان پیش از او با امام علی(ع) نیز در این رابطه سخن گفته‌اند و وعده گرفته‌اند که وقت نماز ظهر این دیدار انجام شود. محمد بن مسلمه و امام علی(ع)، در موعد مقرر، نزد عثمان رفتند و از او خواستند تا با معترضان دیدار کند. در این دیدار و پیش از ورود معترضان، امام علی(ع)، نامه عثمان را که خطاب به والی خود علیه معترضان نوشته بود، بر عثمان قرائت کرد؛ اما عثمان نوشتن آن را انکار کرد. حضرت از او خواست تا معترضان مصری را به مجلس بطلبد و عذر خویش را خود به سمع و نظرشان برساند. عثمان نیز پذیرفت. مصریان وارد شدند و از اعتراض خود و تعهد محمد بن مسلمه و بازگشت خود به دیارشان گفتند و از یافتن نامه عثمان در تعذیب خود، همراه با غلام او سخن به میان آوردند. اما عثمان، نوشتن این نامه را سخت تکذیب کرد و نویسنده نامه را مروان معرفی کرد. معترضان نیز بی‌اطلاعی او از اعمال عمال خود را تقبیح کردند و چنین فردی را مستحق خلافت ندانستند و خواستار استعفای او از این مقام شدند. اما عثمان، حاضر به کناره‌گیری از مقامش نشد. چون سر و صدا بلند شد، امام علی(ع) و محمد بن مسلمه از جای برخاستند و به منازل خود رفتند تا این که کار بالا گرفت و عثمان کشته شد.

بنی حارثة بن حارث و امام علی(ع)

اخبار ما از حضور بنی حارث در وقایع و حوادث ایام حکومت امیرالمؤمنین(ع) معدود و جز اندکی از این اخبار، ما بقی بیشتر، محدود و معطوف به حضور برخی چهره‌های مشهور و بارز آنها در جنگ‌های دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) از جمله صفین و نهروان است. اخباری هم از عدم بیعت برخی از چهره‌ها و شخصیت‌های بزرگ انصار و بنی حارثة بن حارث بن خزرج در دست است که محمد بن مسلمه و رافع بن خدیج از جمله ایشان‌اند. بنا بر نقل طبری و دیگران: پس از قتل عثمان، انصاری‌ها بالاتفاق با علی(ع) بیعت کردند مگر تعداد اندکی از ایشان نظیر: حسان بن ثابت، کعب بن مالک، مسلمة بن مخلد، ابوسعید خدری، محمد بن مسلمه، نعمان بن بشیر، رافع بن خدیج و.... که بواسطه تمایلات عثمانی از بیعت با ایشان سرباز زدند.

امیرالمؤمنین(ع) نیز در بیعت آنان با خود سخت نگرفت و آنها را به این کار مجبور نکرد. گفته شده که بعد از امتناع سعد بن وقاص و عبدالله بن عمر و محمد بن مسلمه انصاری از بیعت با امیرالمؤمنین(ع)، حضرت از عمار خواست تا نزد آنان برود و آنها را به بیعت با خویش بخواند. عمار نیز جداگانه نزد ایشان رفت و با آنان در این باب سخن گفت. محمد بن مسلمه ضمن خوشآمد گویی به عمار، گفت: «اگر سخنان پیامبر(ص) نزد من نبود، هر آینه با علی بیعت می‌کردم». عمار گفت «کدام سخن؟» محمد گفت: «از رسول خدا(ص) شنیدم که می‌فرمود: وقتی دیدی مسلمانان با همدیگر می‌جنگند از آنان کناره بگیر». عمار گفت: «رسول خدا در جای دیگر نیز گفته است: خون شما و اموال شما بر یکدیگر حرام است. ای محمد؛ می‌گویی با کسانی که تجاوز کردند، مقابله نکنیم؟» محمد گفت: «این سخن که گفتم تو را کفایت می‌کند». عمار برخاست و نزد امیرالمؤمنین(ع)رفت و گزارش احوال کرد. امام(ع) فرمود: «گناه من درباره محمد بن مسلمه این است که برادرش مرحب یهودی را در خیبر کشتم». گویا این دعوت به بیعت، به کرات از سوی امیرالمؤمنین(ع) انجام گرفته است؛ چندان که نقل است حضرت، در ابتدای خلافت خود و در پی امتناع برخی شخصیت‌های مهاجر و انصار از بیعت با ایشان، افرادی را برای اخذ بیعت نزد این گروه -که محمد بن مسلمه از جمله آنان بود - فرستاد؛ اما او با سخنانی مشابه پاسخ‌هایی که او به عمار داده بود، از این امر خودداری کرد. در موضعی دیگر و در پی بیعت شکنی ناکثین، زمانی که امیرالمؤمنین(ع) مردم را برای حرکت به سوی عراق فرا خوانده بودند، جمعی از ایشان از جمله سعد بن ابی‌وقاص، عبدالله بن عمر بن خطاب و محمد بن مسلمه از پذیرش این دعوت سر برتافتند و حاضر به همراهی با ایشان در این جنگ نشدند. این سه نفر، به حضور امام علی(ع) رفتند. امام(ع)به آنان فرمودند: «سخنانی از جانب شما به من رسیده است که آن سخنان را در شأن شما نمی‌بینم و برای شما نمی‌پسندم». سعد و عبدالله سخنانی را که به اطلاع امام(ع) رسیده بود تصدیق کردند و کناره‌گیری خود را از حضور در سپاه امام(ع) و همراهی با ایشان اعلام کردند. محمد بن مسلمه نیز به امیرمؤمنان(ع) گفت: «به راستی که رسول خدا(ص) مرا امر نمود که با شمشیرم با مشرکان بجنگم و آنان را به قتل برسانم و هنگامی که مسلمانان به جنگ با یکدیگر برخاستند و کشته شدند، شمشیرم را به سنگ بزنم تا بشکند و من دیروز شمشیر خود را شکستم».محمد بعد از قتل عثمان با این بهانه که رسول خدا(ص) مرا به عدم ورود به فتنه فرمان داده است، شمشیری چوبی به‌دست گرفت و در شمار قاعدین و معتزلین در آمد. او به همین دلیل، از شرکت در جنگ‌های جمل و صفین که آن را فتنه می‌پنداشت، خودداری کرد.

بر خلاف محمد بن مسلمه، غالب مردم بنی حارثة بن حارث ضمن بیعت با امیرالمؤمنین(ع)، در جنگ‌های دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) از جمله صفین و نهروان حضوری چشمگیر یافتند که از جمله ایشان می‌توان از اصحابی چون: براء بن عازب بن حارث و برادرش عبید بن عازب یاد کرد که در همراهی با امیرالمؤمنین(ع) در جنگ‌های جمل و صفین و نهروان شرکت جستند. عبید در شمار ده مرد انصاری بود که عمر بن خطاب آنان را همراه با عمار بن یاسر به کوفه فرستاد. براء بن عازب در جنگ نهروان، از فرستادگان امیرالمؤمنین(ع) نزد خوارج بود. امام(ع)، او را جهت فرا خواندن خوارج نهروان به طاعت و ترک سرکشی نزد آنان فرستاد. براء نزد خوارج رفت و پس از سه روز دعوت بی‌ثمر، نزد حضرت بازگشت. از رافع بن خدیج بن رافع هم به عنوان یکی از همراهان بنی حارثه‌ای امام علی(ع) در صفین یاد شده است. ضمن این که از یزید بن نویره انصاری هم به عنوان یکی از شرکت کنندگان بنی حارثه در نبرد نهروان، و از معدود شهدای این جنگ و به نقلی نخستین شهید آن یاد شده است.

بنی حارثة بن حارث و دولت بنی امیه

از معدود اخبار نقش‌آفرینی مردم این طایفه در حوادث و رخدادهای این دوره می‌توان به حضور گروهی از ایشان در واقعه حره در سال ۶۳ هجری در مخالفت با یزید بن معاویه و رژیم اموی اشاره کرد. نقل است که هنگامی که خبر شهادت حسین بن علی(ع) به مدینه رسید، مردم این شهر در جای‌جای شهر بر او به نوحه‌سرایی و شیون و زاری پرداختند و بنی هاشم در خانه‌های خود بر او سخت ‌گریستند. این فریادها به آرامی به اعتراض مبدّل شد و گروهی از مردم از پرداخت درآمد زمین‌هایی که، معاویه به زور با پرداخت یک صدم قیمتش از آنان گرفته بود، خودداری کردند. والی مدینه، عثمان بن محمد بن ابی سفیان، برای آرام کردن مردم، هیأتی از بزرگان انصار و قریش را در اوایل سال ۶۳ هجری به نزد یزید فرستاد. اینان به‌رغم هدایایی که از یزید دریافت داشتند، پس از بازگشت، رفتار زشت یزید را بیان کردند و گفتند: «از پیش کسی آمده‌ایم که دین ندارد، شراب می‌نوشد و طنبور می‌زند و کنیزکان پیش وی می‌نوازند، سگ‌بازی می‌‌کند و با مردم پست می‌نشیند، شاهد باشید ما او را خلع کرده‌ایم». از طرف دیگر، اخبار فعالیت‌های عبداللّه بن زبیر، که مردم را به بیعت خود فرا می‌خواند و هر روز بر قدرتش افزوده می‌شد، به مردم مدینه رسید. در این هنگام شور و هیجان در مردم مدینه افتاد و از یزید بیزاری جستند و او را ناسزا گفتند و وی را از خلافت خلع کردند و عثمان والی یزید و بنی امیه را از شهر اخراج کردند. مردم شهر تا دم مرگ با عبداللّه بن حنظله (غسیل الملائکه) بیعت کردند. هنگامی که یزید از اوضاع مدینه منوّره باخبر شد، دوازده هزار سپاهی را به فرماندهی مسلم بن عقبه مری و معاونت حصین بن نمیر سکونی و همکاری کندی‌های ساکن حمص‌، به مدینه فرستاد. چون مردم شهر از آمدن مسلم باخبر شدند به جنبش درآمدند و خندق شهر را ترمیم کردند و همراه با فرماندهان خود، (عبداللّه بن حنظله و عبد الرحمن بن زهیر زهری، عبداللّه بن مطیع و معقل بن سنان اشجعی) به حفاظت از شهر پرداختند. سپاه شام مدینه را محاصره کرد، امّا به فتح آن موفّق نشد. مروان بن حکم، مردی از طایفه بنی حارثة بن حارث را فریفت و آن مرد، راهی را برای وی گشود و سواران سپاه شام با عبور از خندق، در بیست و هشتم ذی حجه سال ۶۳ هجری به مدینه حمله کردند. عبداللّه بن مطیع و قریشی‌ها فرار کردند، ولی عبداللّه بن حنظله و انصار مقاومت کردند. عبداللّه جنگید تا کشته شد و مردم شهر فرار کردند. مسلم بن عقبه پس از فتح شهر، سه روز مدینه را بر سپاه خود مباح کرد و شامیان به غارت اموال و تجاوز به زنان پرداختند و بسیاری از مردم شهر را کشتند. در این واقعه هفتصد نفر از قریش و انصار و ده هزار نفر از بقیه مردم کشته شدند و آنان که جان سالم به در بردند به عنوان برده با یزید بیعت کردند.- به پاس خدمت بنی حارثه ای‌ها به شامی‌ها در باز کردن راه برای آنان، اتباع بنی حارثه از هر گونه تعرض شامیان مصون شدند. با این حال، منازل برخی از شخصیت‌های بنی حارثه نظیر محمد بن مسلمه مورد هجمه شامیان قرار گرفت. وی در دفاع از خانه و کاشانه خود شمشیر به دست گرفت و جمعی از متعرضان را کشت. از شمار کشته شدگان بنی حارثه‌ای‌ها در این واقعه می‌توان از افراد بنامی چون: عبدالله بن عبدالرحمن بن سهل، کنانة بن سهل بن عبدالله، عبدالله بن اویس، سهل بن ابی امامه حلیف، جعفر بن ثعلبة بن محیصه، ساعدة بن اسید بن ساعده و یزید بن محمد بن مسلمه نام برد. از معدود کارگزاران بنی حارثه‌ای امویان می‌توان از سهل بن ابی حثمه انصاری خارص و تخمین زننده محصولات مدینه در دوره امارت مروان بن حکم در مدینه نام برد. ضمن این که از یزید بن براء بن عازب یا سوید بن براء -امیر عمان- هم می‌توان به عنوان کارگزار احتمالی امویان در این دوره نام برد.

مشاهیر بنی حارثة بن حارث

از اعلام و رجال بسیار برخاسته از بنی حارثة بن حارث بن خزرج -علاوه بر اسامی آنانی که در متن به نامشان پرداخته شد - می‌توان به نام اصحابی چون: ابوامامه ایاس بن ثعلبه حارثی، نهیک بن اساف بن عدی، عباد بن نهیک بن اساف، ابومعقل بن نهیک بن اساف و زید بن مربع و از شمار تابعین بسیار آن هم می‌توان به اسامی: ابوعفیر محمد بن سهل بن ابوحثمه، حرام بن سعد بن محیصه انصاری، عبایة بن رفاعة بن رافع بن خدیج، محمد بن فضل بن عبیدالله، محمد بن یحیی بن سهل بن ابوحثمه، عبدالمجید بن ابی عبس، محمد، ابراهیم، عبدالله، عبدالرحمن، عبدالحمید، رفاعه، و عبیدالله فرزندان رافع بن خدیج، یزید، سوید، ربیع، عبید، لوط، ابراهیم و یحیی فرزندان براء بن عازب و نیز ربیع بن لوط بن براء بن عازب و از موالیان آنها از بشیر بن یسار -از تابعین و از فقهای این قوم- اشاره کرد. ضمن این که از راویان و محدثان معروف این طایفه هم می‌توان -علاوه بر اسامی مذکور- از محمد بن سهل بن ابی حثمه، عیسی بن سهل بن رافع بن خدیج، یحیی بن عبدالحمید بن رافع بن خدیج، سعید بن معروف بن رافع بن خدیج، عبیدالله بن عبدالرحمن بن رافع بن خدیج، محمد بن فضل بن عبیدالله بن رافع بن خدیج، هریر بن عبدالرحمن بن رافع بن خدیج، رفاعة بن هریر بن عبدالرحمن بن رافع بن خدیج و عبیدالله بن هریر بن عبدالرحمن بن رافع بن خدیج و از محدثان و راویان بنی حارثه باید از محمد بن أحمد بن حزم بن تمام -مفتی و راوی ساکن طلیطله یا قلعه رباح-، و قاسم بن موسی بن أحمد -محدث قرطبه- نام برد. ضمن این که ابونملة (ابو نمیلة) بن جبر –از سران جاهلی این قوم-، عبدالله بن ابی معقل از اشراف این قوم که توسط مصعب بن زبیر به غزای زرنج در سیستان فرستاده شد، مسکین بن عبدالله بن ابی معقل، ابوالقاسم عبدالکریم رافعی قزوینی شافعی -صاحب تصانیف مشهور در لغت و....- نیز، از دیگر چهره‌های بنام و شاخصی بودند که به این قوم منسوب‌اند. از زنان بنام و نام‌آور بنی حارثة بن حارث بن خزرج هم –علاوه بر آنچه که در متن به اسامی شان پرداخته شد- باید از افرادی نظیر: ام ابی امامه مادر ابی امامة ثعلبة بن حارث -از صحابیات پیامبر(ص)- یاد کرد.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت