قضاعه

این مدخل زیرشاخهٔ بحث حمیر است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب قضاعه

قضاعه را همراه با قبایل مضر و بنی ربیعه و یمنی‌ها یکی از ارکان چهارگانه اصلی اعراب جزیرة العرب گفته‌اند. در نسب این قوم که از آن به عنوان «شعب عظیم» و «جماجم عرب» یاد شده است، اختلاف شده است. ابن کلبی (م. ۲۰۴ هجری) و ابن اسحاق (م. ۱۵۰ هجری) و نیز جمعی از بزرگان نسابین و مورخین همچون: ابن عبد ربه، قلقشندی، نویری، سویدی، سمهودی و... بر این اعتقادند که قضاعه از حمیر و در شمار قحطانیان است و نسبش به قضاعة بن مالک بن عمرو بن مرّة بن زید بن مالک بن حمیر بن سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان می‌رسد. این اندیشه -که قلقشندی بر آن ادعای شهرت نموده است،- بواسطه روایات و اشعار متعددی از بزرگان عرب پشتیبانی و معاضدت می‌گردد که روایات عقبة بن عامر جهنی و عمرو بن مره جهنی قضاعی و نیز اشعار عمرو بن مره جهنی قضاعی، أفلح بن یعبوب تغلبی قضاعی، عامر بن عبیله بلوی قضاعی و... از آن جمله است.

در مقابل، جماعتی دیگر هم، قضاعه را از بنی معد خوانده، نسب او را قضاعة بن معد بن عدنان رسانده‌اند. این گروه هم در تأیید نظر خود، به اقوال و روایاتی از گذشتگان و نیز ذکر حوادث و اخبار جاهلی و اسلامی استناد جسته‌اند که جانبداری قضاعی‌ها از عدنانی‌ها و همراهی با آنان در رو در رویی با قبایل یمنی (قحطانی ها) در برخی جنگ‌های جاهلی همچون «یوم البیداء»، «یوم السلان» و «یوم خزازی» -که بر سیطره قحطانیان بر عدنانیان برای همیشه پایان داد- از آن جمله‌اند. اقوال بزرگانی چون ابن عباس، جبیر بن مطعم، مصعب بن زبیر و ابن عبدالبر همچنین، برخی احادیث رسول خدا(ص) و نیز اشعار شعرای بنامی همچون: عمرو بن جریر بن مغیث بلوی قضاعی، ملثم بن قرط بلوی قضاعی، زهیر بن جناب کلبی قضاعی و... که حاکی از اتصاف قضاعه به بنی معد است، نیز از دیگر مستنداتی است که این گروه، بدان دست یازیدند. ابن عبدالبر (م. ۴۶۳ هجری) پس از ذکر اختلاف شدید علما در نسب قضاعه، رأی اکثریت را بر عدنانی بودن وی عنوان کرده است. سهیلی(م. ۲۱۸ هجری) هم ضمن برشمردن این قول به عنوان نظر مشهور، بر این نظر است که اکثر نسابیون بر این اعتقادند که قضاعه از بنی معدند و این نظر زبیری‌ها و ابن هشام و ابن منظور است. اما همو در بخش دیگر خود، آنجا که در تشریح دلیل این اختلاف نظر، به ایراد سخن می‌پردازد، تلویحاً حکم به قحطانی بودن قضاعه می‌کند. او در این بخش، عنوان می‌دارد: «قول صحیح آن است که عکبری مادر قضاعه، نخست، همسر مالک بن حمیر بود. و چون مرگ، مالک به هنگام بارداری یا شیردهی قضاعه در ربود، عکبری با معد ازدواج کرد و قضاعه را در خانه او به دنیا آورد. این امر سبب شد تا قضاعه به معد منسوب شود».

قضاعه که نام اصلی‌اش عمرو بود را از آن رو که از قوم خود تقضّع و بریدگی حاصل کرد، بدین لقب (قضاعه) خوانده‌اند. نام مادرش را برخی «عکبری» و بعضی دیگر، «مغاله» و به نقلی «معانه» بنت جوشم بن جلهمة بن عمرو بن عوف از جرهم گفته‌اند. از قضاعه فرزندانی به اسامی الحافی(الحاف)، حاوی و ودیعه بر جای ماند که از بین آنها، نسل قضاعه تنها از طریق الحافی ادامه یافت. عمران، عمرو و اسلمپسران الحافی بودند که از مادری از قبیله بنی عکّ به نام عرمد بنت غافق بن شاهد بن عک تولد یافتند. این سه پسر را سرشاخه‌های اصلی قضاعه گفته‌اند که تمامی فروعات قبیله بزرگ قضاعه به آنها باز می‌گردد.

از مهمترین و مشهورترین فروعات و شاخه‌های انشعاب یافته از قضاعه می‌توان از بنی بهراء، بنی بلیّ، بنی جهینه، بنی عذرة بن زیداللات، بنی خشین بن نمیر، بنی‌کلب بن وبره، بنی کنانة بن بکر و بنی مهرة بن حیدان یاد کرد که هر یک از آنها خود به شعب و فروعات بی‌شمار دیگری از جمله: قاش بن دریم، شبیب بن دریم، بنو فران بن بلی، بنو هنی‏ء بن بلی، بنو غطفان بن قیس، بنو علّیص بن ضمضم، بنو کاهل بن عذره، بنی عامرالاکبر بن عوف -برادر مادری عامر بن صعصعه-، بنی تغلب بن حلوان، بنی اسد بن وبره، تنوخ، بنی آمری بن مهره، بنی برک بن وبره، بنی مشجعة بن ت یم، بنی غوث بن تیم، بنی ملکان بن جرم، بنی تزید بن حیدان (حلوان)، بنی ضنة(ضنی) بن سعد، بنی رزاح بن ربیعه، بنی تیم بن نمر، بنی نهد بن زید، بنی زمان بن حزیمه، بنی سلامان بن سعد، بنی تویل بن عدی، بنی قین بن جسر، بنی جرم بن ریان، بنی سلیح بن مراح بن حلوان، بنی عرینة بن ثور، بنی راسب بن خزرج، بنی عجلان بن حارثه (حارث)، بنی مر بن خشین و... و نیز خاندانهای بزرگی چون: آل بنی عدی بن ابوجابر بن زهیر، آل تلج بن عمرو بن مالک، آل بنی طارش بن فرعاة و.... تقسیم شده‌اند.

مساکن و منازل قضاعه

سرزمین اصلی و خاستگاه قبیلۀ قضاعه را سرزمین یمن و در منطقه شحر (منطقه ساحلی بین عمان و ابین) گفته‌اند. در پی حوادث به وقوع پیوسته در یمن، جمع کثیری از قضاعی‌ها ابتدا به نجران و سپس به حجاز و بعد به شام و عراق مهاجرت کردند. آنها پیش از اسلام، بین شام و حجاز تا عراق در ایله و جبال کرک تا عمق شام نفوذ یافتند و موفق به تشکیل حکومتی در این محدوده شدند. پس از ظهور اسلام و همزمان با آغاز فتوحات اسلامی، بسیاری از ایشان به مناطق مفتوحه از جمله عرصه شمالی‌تر شام، ایران، فلسطین، مصر، افریقا و سپس اندلس مهاجرت کردند.

بزرگترین قبیله قضاعی ساکن در یمن، «مهره» نام داشت که در منطقه الشحر و نواحی معروف آن جبروت، سیحوت، غیظه و مشقاصسکونت داشتند. از این‌رو از شحر در منابع قدیم با نام «بلاد مهره» نیز یاد می‌شده است. این اقلیم در کنار اقالیم «احقاف» و «عمان» و «حضرموت» اقالیم مشهور جنوب شبه جزیره عربستان تشکیل می‌داده‌اند. بر این اساس، محدوده جغرافیایی مهره سرزمینی به وسعت عمان تا عدن را شامل می‌شده است. به گونه ای که از جنوب به دریای عرب و از شمال به ریگزار احقاف (ربع الخالی) و از شرق به عمان و از غرب به حضرموت محدود می‌شد. امروزه مردم قبیله بنی مهره علاوه بر إقلیم مهره و جزیره سقطری در یمن، در دیگر دول خلیج فارس و بلاد شام و شمال افریقا نیز حضور دارند و معدودی از آنان نیز در امریکا زندگی به سر می‌کنند.

علاوه بر منطقه شحر، از مخلاف صعده و مناطق بنام آن بوصان و ساقین و نیز مخلاف خولان و شِهاب و نیز مواضعی به نام قان یا قوان، یَسنَم و جبل خُفاش هم به عنوان دیگر سرزمین‌های قوم قضاعه در یمن نام برده شده است. ضمن این که جمعی از قضاعه ای‌ها نیز در حضرموت و در داخل دره‌ای که در گذشته وادی قضاعه، و اکنون به نام وادی عمد شناخته می‌شود، در کنار جَعفیین زندگی می‌کردند. از جبل قمران در منطقة هینن حضرموت هم به عنوان دیگر مواضع بنی قضاعه و مسکن اصلی بنی قمران در این منطقه یاد شده است.

عمان، بحرین قدیم و منطقه نجد نیز دیگر سرزمین‌هایی بود که منزل و مأوای جمع زیادی از قضاعی‌ها قرار گرفت. از جمله ساکنان قضاعی عمان می‌توان از بنی شکیل، بنی جرم و خولان یاد کرد. خولانی‌ها و طوایف معروفشان: صحار، ازمع، رشوان، سعد، یحیی، هانی و رازح مناطقی از اقلیم عمان، خلیج فارس، جنوب غرب عراق و مناطق متعدد دیگر بلاد عربی را به خود اختصاص داده بودند. شهر صحار در عمان از جمله این مناطق بود که توسط بنی صحار تأسیس و به نامشان صحار نامگذاری شد. منطقه بحرین قدیم و برخی روستاها و نواحی بنام آن همچون ابوظبی، مناطق میانی عراق و شام همانند دومة الجندل و نیز منطقه نجد، یمامه و جوف هم از دیگر سرزمین‌هایی به شمار می‌رفتند که پذیرای جمع زیادی از مردم تیره‌های مختلف قضاعه بود.

منطقه حجاز در شبه جزیره عربستان هم از دیگر مساکن بنی قضاعه و طوایف متعددش برشمرده شده است. از مدینه و حومه آن، وادی مدان در ناحیه حرة الرجلاء، نجران و اطراف کوه رضوی به عنوان مساکن عمده برخی طوایف بنی قضاعه در حجاز نام برده شده است ضمن این که از طوایف بنی اسلم بن حارث، بنی بَجدل -از ساکنان شمال حجاز-، جمارسه -از بطون بنی کنانه عذره-، بنی عامر بن عذرة بن زید اللات، بنی کنانة بن عذرة بن سعد بن هذیم و بنی وبره نیز می‌توان به عنوان دیگر طوایف قضاعی ساکن در حجاز یاد کرد. از بنی جهینة بن زید هم به عنوان یکی دیگر از قضاعیان ساکن در حجاز، در برخی منابع ذکری به میان آمده است. مساکن این قبیله که از بزرگترین قبایل حجاز محسوب می‌شدند، بین ینبع و یثرب، در پهنه‌ای وسیع از صحرای حجاز، در کرانه شرقی دریای سرخ قرار داشت. آنها از سالیان دور، دریانوردی بین غرب حجاز و سواحل مصر-سودان در ساحل غربی دریای سرخ را انجام می‌دادند. از جمله سکونتگاه‌های بنی جهینة بن زید می‌توان به تیدد، وادی غوی، یحال، لظی، ادیم و صفراء، و از معروف‌ترین کوه‌های آنها می‌توان به اشعر، اجراد، برقه، رواوه، بواط، حصیر، آراة و قدس و... و از منابع آبشان به مثعر اشاره کرد.

در بیرون از شبه جزیره عربستان هم، عراق و منطقه جزیره از نخستین اماکنی بود که مقصد مهاجران قضاعی در پیش از اسلام قرار گرفته بود. در برخی اخبار از مالک بن زهیر بن عمرو قضاعی به عنوان نخستین فرد که در حیره منزل کرده بود، یاد شده است. نقل است که او پس از ورود به این منطقه، آن را حیّر و بوستان خود قرار داد و آن را بین قومش تقسیم کرد. بنی جرم (علاف) بن زبان، بنی برک -بطنی از وبره-، جمارسه -از شعب بنی کنانه عذره-، بنی حارثه و بنی علیم -از فروعات بنی جناب بن هبل و از شاخه‌های کنانة عذره-، بنی حکم‏ -از فروع بنی اسد بن وبره-، بنی حن، خشنیین -از منتسبین به طایفه خشین بن نمر بن وبره-، بنی رفیده، بنی حیدان، بنی بهراء و بنی بلی از بنی عمرو بن الحاف (الحافی) و فروعاتی از طایفه بنی نهد بن زید از جمله قبایل قضاعی بودند که نامشان در شمار ساکنین عراق به ثبت رسیده است. ضمن این که از بنی جهینة بن زید هم به عنوان یکی از قیایل قضاعی ساکن در کوفه نام برده شده و آمده است آنان در این شهر محله ای مختص به خود داشتند. بعضی از منابع، از جماعتی از بنی یزید بن حلوان در شمار ساکنان جزیره فراتیه، نامی به میان آورده‌اند. بنی عمرو بن مالک از بنی تزید و نیز بنی عشم از فرزندان حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعه، بنی عوف بن ربان و جرم بن ربان هم از دیگر قضاعی‌هایی بودند که در اطراف و اکناف بلاد جزیره فرود آمده بودند. آنان با مردم آبادی‌های آن سامان در هم آمیختند و با ازیاد سریع نسل خود، توانستند بر برخی طوایف آن منطقه غالب شوند. کوفه و بیابان اطراف آنکه به جهت اسکان بنی ضبع، کلب و ذئب و فهد و سرحان و نمر فرزندان وبرة بن تغلب معروف به «سباع» به «وادی السباع: وادی درندگان» نامگذاری شد، و نیز صوأر در شمال کوفه، بغداد، واسط، موصل، حَضر، سنجار و خانقین که در واقع ترکیبی از دو کلمه «خان القین؛ یعنی کاروانسرای بنی القین –از طوایف بزرگ قضاعه-» است، از شهرهای عراق و جزیره بودند که در منابع از آنها به عنوان یکی از مواطن اختصاصی قوم قضاعه و طوایفش نام برده شده است.

شهر کوفه از اصلی‌ترین اقامتگاه‌های قبیله قضاعه و طوایف آن پس از ظهور اسلام در عراق بود. پس از تأسیس کوفه در سال ۱۷ هجری و مهاجرت قبایل عرب به آن، سعد بن وقاص به دستور عمر بن خطاب، نظام اسباع را در کوفه تأسیس کرد. به این ترتیب که از نسبشناسان عرب دعوت کرد قبایل و تیرههایی را که به هم نزدیک بودند در یک گروه قرار دهند. او کل جمعیت عرب کوفه را به هفت قسمت تقسیم کرد. هر قسمت به نام سبع خوانده می‌‌شد و برای هر سبع، فرماندهی تعیین شد. در این تقسیم بندی، هر قبیله، محله ای را به خود اختصاص داد و در آن ساکن شدند. قضاعی‌های مهاجر کوفه هم که بخش قابل توجهی از جمعیت شهر را به خود اختصاص داده بودند، در کنار قبایل یمنی بجیله، غسان، خثعم، کنده، حضرموت و ازد، در یک سبع قرار گرفتند. این تقسیم‌بندی تا سال ۳۶ هجری که علی(ع) به کوفه آمد برقرار بود و در این زمان امام(ع) تغییراتی در ترکیب گروهها به وجود آوردند. بر اساس این گروه‌بندی جدید، قضاعه با زیر شاخه‌اش مهره و قبیله یمنی کنده به تنهایی در یک گروه قرار گرفت. در تقسیم‌بندی‌ها، هر قسمتی دارای امیری بود که امیر قضاعه و مهره و کنده را در آن زمان، حجر بن عدی کندی بر عهده داشت.

وادی القری و حِجر و جَناب مناطق بینابینی عراق و شام که در گذشته مسکن قوم ثمود بود هم به عنوان منازل طوایفی از قضاعه از جمله جهینه و عذره و بلی شناخته شده است. منازل بنی بلیّ، بین مدینه و وادی القری، و از انتهای سرزمین جهینه تا سرحدات سرزمین جذام در النبک در ساحل دریا، و از آنجا در حالی که عینونا در پشت سر آن قرار داشت، از جانب شرق تا مرز تبوک، سپس به کوه‌های شراة، و از آنجا به معان، و سپس به ایله، تا جایی موسوم به المغار -که محل سکونت لخم بود،- امتداد داشت. دو دره امج و غران را که در حره بنی‌سلیم واقع‌اند و منتهی به دریا می‌شوند، و نیز شغب و منطقه بدا بین تیما و مدینه، جزال، رحبه، سقیا، هجشان، مدین، فران، خبین، هدم و ذات السلاسل را از منزلگاه‌های بنی بلی گفته‌اند. ابن خلدون نیز در تحدید قلمرو سرزمینی این قوم، سرزمین آنها را در شمال جهینه دانسته که تا گذرگاه ایله در کرانه شرقی دریای سرخ امتداد داشته است.

بنی بهراء بن عمرو هم دیگر قبایل قضاعی بودند که منزلشان در شمال منازل بنی بلی، از ینبع تا گردنه ایله قرار داشت. آنها سپس با دریای سرخ مجاور شدند و از آنجا به آن سوی دریا رفته، بین حبشه و صعید مصر پراکنده شدند. آنها در این سرزمین به ازدیاد نسل پرداختند و به پشتوانه جمعیت زیاد توانستند بر نوبه تسلط یابند. بنو رفیده نیز، دیگر طایفه قضاعی است که از دومة الجندل و تبوک و اطراف الشام به عنوان منازل آنها یاد شده است. ضمن این که بنی اراشة بن عامر را نیز از ساکنان قضاعی بلقاء گفته‌اند.

علاوه بر مناطق یاد شده، عرصه شمالی‌تر شام، ایران، فلسطین، مصر، افریقا و سپس اندلس نیز پس از انجام فتوحات اسلامی، مساکن جدید قضاعه قرار گرفت. از ساکنان قضاعی ساکن در ایران می‌توان از بنی جشم نام برد. منطقه شامات و مناطق مختلف آن از جمله اردن، فلسطین و لبنان را باید از اصلی‌ترین پایگاهها و محل تجمع قضاعی‌ها در تمام دوران اسلامی و حتی پیش از آن دانست. آنان در شهرها و مناطق مختلف این سرزمین متفرق شدند که از مهمترین این مناطق می‌توان از أُتَیدَه، أدامی، مرج الصفر، شابک، بنات القین، قنسرین حواشی طول کرم در فلسطین و روستای مسکه –از منازل مسکه-، ارتفاغات جولان، دمشق و مِزه کلب -از دهات بزرگ دمشق-، حماه، معرّه منبج، حمص، وادی التیم در لبنان مرج بنی عامر -بین جبال الخلیل و جبال نابلس- در فلسطین، بئرالسبع، وادی عربه، حوران از مناطق عزازمه فلسطین مناطق ما بین غزه و جبال الشراة در اردن، بقعه (وادی حنین) در جنوب شرقی یافا، ناحیه رمله در فلسطین و روستای موسوم به حنین -که برگرفته از نام «هینن» شهر آباء و اجدادی این قوم در حضرموت بود-، منطقه طبریه در اردن، و نقاط شرقی اردن قدیم یاد کرد.

در این بین، قبیله بنی‌کلب بن وبره را باید بزرگترین قبیله قضاعی ساکن در شامات برشمرد. با انتشار قبائل نزار بن معد و خروج آنان از تهامه، کلبیانی که در کوه حضن و اطراف آن منزل کرده بودند، به «ربذه» و سرزمین‌های سفلای آن تا کوه «طَمِیه» در نجد اقامت گزیدند. تا این که قبایل کلب دچار جنگ‌های داخلی شدند. نزاع با قبایل دیگر، فقر منابع طبیعی و برقراری روابط تجاری با حکومت‌های شمالی، کلبیان را مجبور به هجرت به مناطق شمالی‌تر کرد از این‌رو به همراه برخی از قبایل قضاعه مثل بَهرا ء و بَلّی و... به سمت نواحی داخلی عراق و شام (سوریه و اردن امروزی) حرکت کردند و در کنار مردم قبیله کنده در منطقه دومة الجندل، تبوک و حومه شام ساکن شدند. بعدها، بیشتر آنها به شام ​​مهاجرت کردند و در سراسر فلسطین، اردن، سوریه، لبنان و بخش‌هایی از عراق پراکنده شدند. از جمله سرزمین‌های شناخته شده آنها در این مناطق می‌توان به دره بقاع، حوّارین در منطقه جبل الشیخ، کوه‌های قلمون، وادی التیم، غوطه دمشق و مناطق دیگر در ارتفاعات جولان اشاره کرد. برخی از این طوایف مانند قبائل عامر بن عوف به أطراف شام و ناحیة «تَیماء» رفتند و با سکونت در سرحد مرزهای شام با حکومت غَسانیان ارتباط برقرار نموده بودند. از جمعی از ایشان هم به عنوان ساکنان «مرج (دشت) فلسطین» که به نام آنها نامگذاری شده است، یاد شده است. تیره کنانه کلب و متحدانش نیز، به «دُومَةِ الجندل» و نواحی اطرافش رفتند و تا نزدیک کوههای قبیله طی و جاده تیماء منزل گزیدند.

بنی‌کلب در جاهلیت دارای محدوده سرزمینی بسیار وسیعی بودند؛ چندان که «بادیة السّمَاوه» -با آن وسعت بسیارش که بین عراق و شام قرار داشت و سرزمین اختصاصی این قبیله (بدون مشارکت دیگر قبایل) به شمار می‌رفت،- بخشی از این محدوده عظیم جغرافیایی بود. از این‌رو این قبیله از «أَرحاء العرب» -یعنی قبایلی که دارای چراگاه و مرتع بودند و الزامی برای کوچیدن به نقاط دیگر برای چرای احشام خود نداشتند،- شمرده می‌شدند. در میانه قرن ششم، کلبیان در مناطق مهم شمال غرب شبه جزیره ازجمله دُومةالجندل و تبوک، قدرت را به‌دست گرفته و صاحب سرزمین‌های حاصلخیز، آب‌های فراوان و حتی تجارت و صنعت بودند. تسلط کلب بر مناطق شمال غرب شبه جزیره تا ظهور اسلام ادامه داشت لکن پس از اسلام با فتح دومةالجندل اقتدار خود را از دست رفته دیدند و به همین دلیل به قسمتهای درونی صحرای شام کوچ کردند و در شهرهای دمشق، حلب، تدمر و بالاتر از آن تا مرزهای روم، جای گرفتند. بنابراین آنها مقارن با طلوع اسلام مالک سرزمین‌های وسیع در شام بودند و همپیمان حکومت اموی گردیدند لکن در قرن دوم هجری پس از ضعف بنی امیه به شمال آفریقا، خلیج قسطنطنیه و بلاد مصر کوچ کردند. عقدة الجوف، الشریه، قراقر و نیز سواحل خلیج قسطنطنیه را از مواطن و آبادی‌های کلبی‌ها گفته‌اند ضمن این که «المِزّه» از قرای ایشان بود و از این جهت به «مِزّةِ کلب» شهرت داشت. همچنین بسیاری از آنان در بِقاع لُبنان اقامت گزیدند و از این جهت، منطقه به نام آنها، «بِقاع کلب» شناخته می‌شد. نامگذاری رودی در لبنان به نام «نهر آل الکلب» هم، -که نام خود را از این قوم گرفته است،- حاکی از حضور جمع زیادی از مردم بنی‌کلب در حواشی این رودخانه دارد. گروهی از بنی عامر الأکبر هم، در «حُوّارین» نزدیک «القریتَین» و در «تدمر» و حوالی آن ساکن گردیدند. از دیگر شهرها و آبادی‌هایی که در آن بطون کلب اقامت داشتند می‌توان به سَلَمْیه، حمص، حماه، شَیزَر، مَـنْبِج و حومه حلب اشاره کرد. بقایایی از بنی‌کلب، هنوز هم در مناطقی از بلاد عرب حضور دارند که از جمله نوادگان آنان در فلسطین امروزی، می‌توان از طایفه سراحین در ناحیه بئرالسبع و طایفه هدیبات در جبل الخلیل نام برد. از دیگر منتسبین این قوم، گروه‌هایی از بنی‌کلب‌اند که هنوز هم در شمال اردن، الجوف عربستان سعودی، عراق، ترکیه و حماه و لاذقیه در سوریه ساکن هستند. در حال حاضر، جماعتی از کلبیین که «نصیری» خوانده می‌شوند، در مجاورت لاذقیه، سکونت دارند. از جمله مراکز تجمع آنان در این نواحی می‌توان به نام روستای الکلبیه اشاره داشت که نام خود را از قبیله بنی‌کلب به عاریه گرفته است.

از مناطق بالادستی اخمیم و مَنْفَلُوط در صعید، اسیوط، فسطاط، مناطق شرقی قلیوبیه، دَقَهْلیه و مرتاحیه،جزیره مصر، بلقاء مصر، شبه جزیره سیناء و حوف شرقی، خطّه وحاوحه، حلوان و حله، قنا و نیز صان، ابلیل و طرابیه در منطقه‌ای که امروزه در مصر به عنوان استان شرقیه شناخته می‌شود، به عنوان مساکن و مراکز حضور بنی قضاعه در بلاد مصر یاد شده است. از میان مهمترین طوایف قضاعی ساکن مصر، باید از بنی جهینه و بنی بلی یاد کرد که در سرتاسر مصر به‌ویژه در منفلوط و اسیوط پراکنده بودند. سرزمین بنی بلی از پل سوهای در غرب تا نزدیکی غرب قموله و از سمت شرق از گذرگاه قاو الخراب تا عیذاب امتداد داشت. بنی هُنَی، بنی هرم، بنی سواده، بنی خارفه، بنی رایس، بنی ناب و بنی شاد از جمله طوایف بنی بلی بودند که در این منطقه از مصر سکونت داشتند. بنی جهینة بن زید نیز در مصر علیا ساکن بودند. آنان همراه با «اهل الرایه» در اطراف عمرو و مسجد قضاعه، ساکن بودند. گروهی از آنها در منطقه اشمونین ساکن شدند تا اینکه قریش با کمک فاطمیان آنها را از این شهر بیرون کردند. خولان بن عمرو بن الحافی هم دیگر قییله معروف قضاعه بودند که از آنها به عنوان دارنده خطه ای در فسطاط یاد شده است و آمده است که آنان در روستاهای اهناس، بهنساء و القیس (همان القیس امروزی در مرکز بنی مزار از استان منیا که قبلاً بخشی از منطقه بهنسا بود) ساکن بودند. آنها صاحبان مصلای معروف خولان بودند. تعداد آنها در مصر زیاد بود و این فراوانی افراد آنها را می‌توان از حکاکی‌های اسامی آنان بر روی سنگ قبرها به ویژه در قرن سوم هجری و نیز ذکر مکرر اسامی ایشان بر روی پاپیروس‌های به جای مانده از سده‌های نخست اسلامی به خوبی دریافت.

مردم بنی مهره هم از دیگر قضاعیانی بودند که در مصر و برخی دیگر از مناطق شمال افریقا اسکان گزیدند. پس از انجام فتوحات در شمال افریقا، به تدریج رزمندگان مهره در اراضی سرزمین‌های مفتوحه سکونت اختیار کردند. بر اساس برخی روایات تاریخی، مهری‌ها پیش از برقراری نظام اسلامی در شمال افریقا، نخست در «الرایه» زمینی را همراه با دیگر قبایل حاضر در منطقه به طور مشترک مالک شدند و آن را محل استقرار اسبان و چهارپایان خود قرار دادند. سپس آنان در منطقه «جبل یشکر» که اردوگاه و مقر لشکریان مسلمان در شمال افریقا و نخستین پایتخت اسلامی مصر بود، سکنی گزیدند تا این که پس از پایان فتوحات اسلامی در مصر در سال ۶۴۱ میلادی و بعد از تأسیس شهر «فسطاط» توسط عمرو بن عاص و تبدیل آن به پایتختی جدید مصر، زمین‌هایی از سوی امارت تازه تأسیس این منطقه، برای لشکریان حاضر در مصر -از جمله مهری ها- جهت اسکان در این شهر، در نظر گرفته شد که هر یک از این زمین‌های اختصاصی به نام هر قبیله معروف و شناخته شده بود. از این‌رو محل اسکان مردم قبیله مهره، «خیطت المهره» (یا حی المهره به زبان انگلیسی) نامیده شد. در برخی مصادر نقل شده که قبایل غافق و مهره، مدتی بعد، با توسعه خطه و محدوده اسکان شهری خود، از شرق به صحرا و از ناحیه شمال به «الفضاء» رسیدند.

علاوه بر مصر از حبشه (سودان)، اریتره، نوبه و نیز مناطق شمالی افریقا از جمله تونس، لیبیو مغرب. نیز به عنوان منزلگاههای قضاعه در افریقا نام برده شده است. از مهمترین قبایل قضاعی ساکن در افریقا می‌توان از بنی جهینه بن زید یاد کرد که با طوایف بسیارش در مصر علیا، سودان، اریتره، اتیوپی و نوبه پراکنده بودند. بیشترین حضور این قوم در سودان گزارش شده است؛ چندان که تعداد قبایل و طوایف جهنّی حاضر در سودان را بیش از پنجاه قبیله گفته‌اند که در امتداد نیل آبی، کردفان و دارفور سکونت داشته‌اند. از جمله طوایف بنام جهنّی ساکن در این منطقه می‌توان از حلاویون نام برد. برخی از بنی جهینه به کرانه غربی دریای سرخ رفتند و بین مصر علیا و حبشه پراکنده شدند، جایی که از نظر تعداد از سایر ملت‌ها پیشی گرفتند. آنها بر بلاد نوبه غلبه یافتند، مردم آن را متفرق کردند و پادشاهی آن را سرنگون کردند. آنها علیه حبشه جنگیدند و خسارات سنگینی به آنها وارد کردند. بنی بلیّ و بنی بهراء بن عمرو هم از دیگر قبایل قضاعی بودند که بین حبشه و صعید مصر مسکن گزیده بودند. قضاعی‌های ساکن در اشمونین نیز از دیگر ساکنان این سرزمین بودند که بعد از اخراج شان از منطقه اشمونین مصر و پس از آنکه اسلافشان، پادشاهی مسیحی نوبی را که قوی‌ترین سد دفاعی در نیل علیا در برابر فتوحات اعراب و مسلمانان بود، برافکندند، نزد برادران خود در سودان مهاجرت کردند. برخی از جهینه‌ای‌ها هم به لیبی رفتند و سپس، مهاجرت‌هایی را از آنجا تا تونس داشته‌اند.

اندلس نیز از دیگر سرزمین‌های معروف بنی قضاعه به شمار می‌رفته است. این سرزمین پس از فتح در سال ۹۰ هجری پذیرای جمع زیادی از مردم قضاعه از قبایل و طوایف مختلف بود که از جمله این طوایف می‌توان از بنی خشین بن نمر، بنی بلی، بنی شکیل، بنی عُذرَه، بنی القین‏، بنی عصفور، بنی وبره، بنی نهد بن زید بنی فوارتش یاد کرد که در اقصی نقاط اندلس همچون ریه، اشبیلیه، شمال قرطبه، دلایه، جیان، سرقسطه، الثغر، بجانه، بیره و روستای الخشین و لَبلَهمنزل گزیده بودند.

بنی قضاعه در قرون متأخر

امروزه جمع زیادی از قبیله «بنی‌کلب» که به دروزی شهرت دارند، در منطقه ی رمله (بیابان شرقی فلسطین)، بیابان غربی اردن، جنوب غربی سوریه و بخش‌هایی از لبنان سکنی گزیده‌اند.البته تعداد زیادی از دروزی‌ها نیز به کشورهای اروپایی، آمریکا و استرالیا مهاجرت کرده‌اند. به طور کلی تخمین زده می‌شود که حدود یک میلیون دروزی در سراسر جهان زندگی می‌کنند؛ اما هسته ی اصلی این طایفه در مناطق مرزی مابین چهار کشور اردن، سوریه، لبنان و فلسطین اشغالی می‌باشد. این طایفه، حرکت‌های شیطنت‌آمیز و خباثت‌آلودی در عرصه تحولات منطقه انجام می‌دهند و تعداد زیادی از آنان دشمنی آشکاری با بقیه مسلمانان و به خصوص شیعیان دارند. در لبنان، دروزی‌ها، نقش بسیار مهمی در موازنه سیاسی و نظامی داخلی این کشور دارند و متاسفانه ردپای آنان در بسیاری از جنایات و فتنه‌های این کشور، دیده می‌شود. دو طایفه ی عمده در لبنان رهبری دروزی‌ها را بر عهده دارند که عبارتند از: طایفه جنبلاط و طایفه ارسلان. جمعیت دروزی‌های لبنان، بالغ بر ۳۰۰۰۰۰ نفر است و عمده این طوایف در منطقه ی «شوف» واقع در «جبل لبنان» زندگی می‌کنند. این منطقه در مجاورت مرز سوریه واقع شده است. در حال حاضر، رهبری اصلی دروزی‌ها بر عهده «ولید جنبلاط» است. وی که اصالتاً از نژاد کرد می‌باشد، رهبری اعراب دروزی لبنان را بر عهده گرفته است و از دشمنان سرسخت شیعیان لبنان، جنبش‌های شیعی امل و حزب الله می‌باشد.

جمع زیادی از بازماندگان قبیله بنی بلی هم هنوز در مناطقی همچون یمن، حجاز، مصر، سودان، فلسطین و اردن ساکنند که از جمله ایشان می‌توان از سهامه، وحشه، حروف و زباله -از عشایر بنی بلی در فلسطین- نام برد. این قبیله، امروزه به سه بخش عمده: بنی بلی حجاز، بنی بلی مصر و بنی بلی بئرالسبع تقسیم می‌شود. بنی بلی حجاز، در جنوب حویطات التهم منزل دارند و سکونتگاه‌های آنها به سمت شرق تا منطقه دار الحمرا امتداد دارد. این شاخه از بنی بلی، شعب متعددی دارد که: معاقله، رموط، فواضله، زباله، شامات، کوّبین، ربطه، وابصه، حروف، وحشه، عراضات و سهامه از جمله آن است. اما بنی بلی مصر، بنا بر نقل «مقریزی»، سکونتگاه‌های آنها در سوهای، در شمال قرار داشت و از جنوب تا غرب قموله امتداد داشت. طایفه‌های آنها عبارتند از: بنی هنی، بنی هرم، بنی سواده، بنی خرافه، بنی رایس، بنی ناب، بنی شادن، بنی عجیل بن ریب، بنی حماد، بنی فضاله و بنی حیار. تا سال ۱۸۸۳ میلادی، بنی بلی‌ها در سراسر قنا، جرجا، قلیوبیه و شرقیه در مصر پراکنده بودند.

اما بنی بلی‌های بئرالسبع، تعداد آنها کم است و از ۳۰۰ نفر تجاوز نمی‌کند و در ۷۰ خانه زندگی می‌کنند. این گروه در روستای «ام دبکل» ساکن هستند و به چهار گروه تقسیم می‌شوند: العرادات، القرینات، الهروف، الزباله و غرباء. «بلادی» نیز، خندف و شبابه را از قبایل معروف حجاز برشمرده، بنی بلی را از تیره‌های شبابه دانسته است. این طایفه، خود به دوازده شاخه تقسیم می‌شود. در سال ۱۹۲۶میلادی عربستان سعودی به هفت امارت تقسیم شد که یکی از آنها امارت «وجه» بود و تمام قبایل بنی بلی از جمله جواهره، قُرعان، وابِصه و عرادات تابع آن شدند. در همین زمان، رئیس قبیله بنی بلی در وجه، حامد بن سالم بن رفاده، معروف به «اعور» بر حکومت مرکزی عربستان شورید و در این شورش، افراد بسیاری از قبیله بنی بلی کشته شدند. پس از حامد، ریاست قبیلۀ بلی را ابراهیم بن سلیمان بن رفاده بر عهده گرفت. مردم بنی مهره نیز از دیگر شعب بزرگ قبیله بزرگ قضاعه‌اند که امروزه، علاوه بر إقلیم مهره و جزیره سقطری در یمن، در دیگر دول خلیج فارس و بلاد شام و شمال افریقا نیز حضور دارند و معدودی از آنان هم در امریکا زندگی می‌کنند.

تاریخ جاهلی قضاعه

با توجه به هجرت‌های گسترده بنی قضاعه به بلاد مختلف و متفرق شدن ایشان در پهنه ای وسیعی از جهان، بالتبع تاریخ جاهلی این قوم را نیز باید در گستره عظیمی از دنیای آن روز -که منطقه ای به بزرگی یمن، عمان، حجاز و بحرین و شام و جزیره را شامل می‌شده است- جستجو کرد. در میان این مناطق، جنوب عربستان –شامل یمن و عمان آن روز- و عراق و شام به عنوان اصلی‌ترین مراکز تجمع قضاعی‌ها، کانون توجه مورخین و وقایع نگاران قرار گرفته، گزارشات مبسوطی از آنان و وقایع و حوادث مرتبط با ایشان، به ثبت و ضبط رسیده است که اخبار جنگ‌های جاهلی این قوم از مهمترین آنها و در صدر این حوادث و رخدادهاست.

قضاعه در یمن از نظر سیاسی و اجتماعی، از گذشته‌های دور در شمار قبایل تأثیرگذار منطقه محسوب می‌شده است؛ چندان که نام برخی از طوایف این قبیله از جمله مهره در برخی نقوش برجای مانده از عهد قدیم در یمن به چشم می‌خورد. قدیمی‌ترین نقشی که در آن نامی از مهره به میان آمده است در یکی از کتیبه‌های المِعسَال در استان «البیضاء» [نقش۴] است که در آن به خیزش «أحرار یهبأر» علیه «العاذ یلط بن عم ذخر (العزیالوت)» -پادشاه حضرموت- و مشارکت قبیله مهره در آن در سال ۲۲۰ میلادی سخن رفته است. در یکی از نقوش «العقله» در «شبوة» فی حدود ۲۴۰میلادی هم، به مناسبت حضور «کبیر المَهْرَة» در جشن‌ها و گردهمایی‌های «تتویج» (موسوم به إل بین بن رب شمس) -از أحرار یهبأر در العقله- که در آن به تعیین وزراء و موظفین إداری پرداخته می‌شد(النقش RES. ۴۸۷۷)، از این قبیله یاد شده است. در نقش «عبدان الکبیر» که به عهد تبابعه در قرن چهارم میلادی بر می‌گردد و نیز در یکی از نقوش مربوط به جریان «الاسرة الیزنیة بنو لحیعة یرخم» به مناسبت همراهی مهری‌ها و سیبانی‌های حضرمی –که از یزنی‌ها به شمار می‌رفتند- در نبرد با عمال تبابعه در حدود قرن پنجم میلادی، و چیرگی آنان بر نیمه شرقی مملکت تبابعه، از آنان ذکری به میان آمده است. مهری‌ها در محدوده جغرافیایی خود، مجموعه دولت‌هایی را تشکیل دادند که تا بیش از هفت قرن ادامه یافت که امارت بنو تبلة بن شماسة مهری و بعد از او امارت ابی دجانه مهری بر الشحر در حوالی قرن پنجم هجری و سلطنت مهری‌ها فی قشن از جمله آن است. بر این دولت مهری سلاطینی از شاخه‌های مختلف این قبیله از جاهلیت تا دوره معاصر (سال ۱۹۶۲ میلادی) حکومت راندند که از شهر بن وائل مهری و دیگر بزرگان این قوم در دوران جاهلیت (قرن دوم میلادی) تا سلطان عیسی بن علی بن سالم آل عفرار ۱۳۸۷هـ/ ۱۹۶۷م را شامل می‌شده است. با این حال گفته شده که قبیله مَهره دارای یک حکومت با تشکیلات اداری و مالی منسجم نبودند که بتواند قدرت خود را همانند یک دولت اعمال کند. آنها درگیری‌هایی را با بنی معاویة بن کنده تجربه کرده بودند که از جمله این پیکارها، می‌توان به وقوع جنگی هولناک بین مهره و کنده اشاره کرد که در آن مردم مهره در پاسخ به خیانت معدی کرب –جد اشعث بن قیس کندی- به ناگاه بر او و قبیله‌اش یورش آوردند و پس از ظفر یافتن بر آنان، بینی و گوش‌های معدی کرب -رییس قبیله کنده- را بریدند و شکمش را دریدند و بدین ترتیب، او را به هلاکت رساندند.

زهیر بن جناب بن هبل کلبی را می‌توان مهمترین شخصیت قضاعی قبل از اسلام در یمن دانست که توانست قبایل قضاعه را زیر یک پرچم جمع کرده و بر کلب و قضاعه همزمان حکم براند. زهیر بن جناب را که بواسطه‌اندیشه درست و پیشگویی‌های دقیقش، او را «کاهن» می‌گفتند، در طول عمر دویست و پنجاه و به نقلی چهارصد و پنجاه ساله اش، بالغ بر دویست جنگ را تجربه کرده بود. از جمله این جنگ‌ها، نبرد کلبیان به فرماندهی زهیر بن جناب با قبیله غطفان بر سر ساختن مکانی مقدس -همانند کعبه- توسط غطفانی‌ها بود. این جنگ نفس گیر و طولانی، سرانجام با پیروزی کلبی‌ها و نابودی این مکان خاتمه یافت. از دیگر جنگ‌های او می‌توان به ستیز او با قبایل بکر و تغلب اشاره کرد. زهیر بن جناب با ورود ابرهه و سپاهیانش به نجد، به استقبال وی شتافت و با او دیدار نمود. ابرهه نیز، مقدم او را گرامی داشت و قبیله‌اش را بر دیگر قبایلی که به نزدش آمدند، برتری داد و زهیر را بر قبایل بکر و تغلب فرمانروایی داد. با سخت گرفتن زهیر در ستاندن خراج از این دو قبیله، در سالی که آنان از پرداختش عاجز بودند، بنی بکر و بنی تغلب علیه او شوریدند اما در مصاف با زهیر بن جناب و یارانش شکست خوردند. کلبیان همچنین به فرماندهی زهیر به مقابله با لشکر بزرگ بنی القین –دیگر طایفه بزرگ قضاعی-پرداختند و پس از مقاومت و پایداری بسیار به پیروزی رسیدند. افزون بر جنگ‌های یاد شده، قضاعیان در نبردهای جاهلی بسیار دیگری نیز مشارکت داشتند که نبرد بنی‌کلب و بنی ربّان با حمیر، ستیزه جویی قضاعه و تغلب با کنده در یوم «أواره»، نبردهای قضاعه با وائل بن حمیر، نبرد این قبیله با مردان بنی حارث بن کعب بن ازد و شکست از آنها در نجران، همچنین، همراهی با ربیعه و مضر در یوم البیداء، یوم السُّلان و یوم خزازی در یمن، یوم «فیف الریح»، و نیز یوم «کلاب الثانی» و مشارکت برخی طوایف قضاعی همچون بنی نهد و بنی جرم بن ربان با همپیمان خود بنی حارث بن سعد العشیره (از قبایل بزرگ مذحج) و غارتشان بر بنی تمیم از جمله آنهاست. ضمن این که مردم خَولان قضاعه نیز همچون دیگر قبایل بدوی در این دوره، در منازعه با دیگر اقوام عرب، چالش و ستیزی طولانی را با همدان تجربه کرده بودند. جنگ‌های جاهلی قضاعه با ارحب (مرة) بن دعام همدانی هم از دیگر جنگ‌های قضاعی‌ها با قبیله همدان برشمرده شده است. نبرد قبایل طی و قضاعه با بنی ربیعه به فرماندهی براق بن روحان که به پیروزی بنی ربیعه منتهی شد و نیز پیکارهای درون قبیلگی از جمله جنگ بنی بهراء بن الحاف با بنی قین بن جسر، از دیگر پیکارهای جاهلی ثبت شده مردم قضاعه در این تاریخ است.

یاری رساندن بنی قضاعه به برادر مادری خود قصی بن کلاب در به دست گرفتن امور مکه هم از دیگر اتفاقات مهم جاهلی است که قضاعیان یمن در آن دستی بر آتش داشتند. نقل است که قصی پس از مخالفت بنی خزاعه با زعامت او بر مکه، با قریش و بنی‌کنانه در این باره سخن گفت و از آنان یاری‌طلبید، آنها نیز پذیرفته و با او بیعت کردند. سپس قصی، نامه‌ای به برادران مادری‌اش به‌ویژه رزاح بن ربیعه عذری ‌نوشت و از آنان کمک خواست. آنها نیز با سواران خود از بنی عذره و دیگر طوایف قضاعه به یاری او شتافتند.

قضاعه را نخستین قبیله عربی گفته‌اند که در شام نزول کرد. رومیان آنها را بعد از ورود به آیین نصرانیت بر اعراب شام گماشتند و بدین ترتیب، آنان بر پهنه وسیعی از سرزمین‌های میان شام و حجاز تا عراق در ایله و جبال کرک تا مناطق داخلی شام به فرمانروایی دست یافتند. تنوخی‌ها نخستین فرمانروایان قضاعه در این منطقه بودند. سه پادشاه از آنان -یعنی نعمان بن عمرو و پسر عمرو بن نعمان و پس از او، پسرش حواری بن عمرو بن نعمان- به حکومت پرداختند. پس از حواری، بنی سلیح بر آنان غالب شدند و به ریاست خاندان بنی ضجعم بن معد به حکومت پرداختند. تیتوس -قیصر شام،- آنان را بر اعراب فرمانروایی داد تا آنکه زیادة بن هیولة بن عمرو به حکومت رسید. در این هنگام، طایقه غسان که از یمن به منطقه آمده بودند، بر ایشان غالب آمدند و به ریاست خاندان جفنه، پادشاهی عرب شام را به دست گرفتند.

کلبیان هم پس از مهاجرت به بلاد شام و عراق، به حکومتی در منطقه دست یافتند که گاه بین بنی سکون -از طوایف بزرگ کنده-دست به دست می‌شد. این فرمانروایی پس از ظهور اسلام هم، همچنان ادامه یافت؛ چندان که دَجلة بن قنافه کلبی -جدّ اعلای میسون (همسر معاویه)- را از کسانی گفته‌اند که در صدر اسلام در دومةالجندل و تبوک فرمانروایی داشت. از نوادگان عبید بن ابرص -شاخه‌ای از قبیله سلیم- نیز که از اشراف عرب بودند به عنوان پادشاهان موروثی ناحیه ای به نام «حصین» در صحرای سنجار در منطقه جزیره، یاد شده است. قبایل قضاعی ساکن در نجد و عراق نیز بسان قضاعیان یمن، نبردهای جاهلی بسیاری را تجربه کردند که از جمله مهمترین آنها می‌توان به «یوم سیف» و نبرد زیر مجموعه آن «یوم الکاهنین»، یوم عراعر، و نیز نبردهای بنی‌کلب با اقوام بنی فزاره، بنی عنبر بن جذام و بنی تغلب اشاره کرد. ستیزه‌های قضاعه با بنی عبدالله در «یوم نهاده» و دیگر جنگ‌ها، و نیز درگیری با بنی عجل و مشارکت برخی از قضاعیان در پیکار «یوم اباغ» هم، از دیگر ایام جاهلی بود که قضاعی‌های این مناطق در آن نقش آفرین بودند. از دیگر وقایع جاهلی این قوم در منطقه عراق و جزیره می‌توان از نبرد درون قبیلگی قضاعی‌ها با بنی قین –از طوایف نامدار قضاعه- به ریاست هلال القینی و نیز کشته شدن صالح بن لأم بن حصن و برادرش جبله -از سران قضاعه- در جنگ با قبیله بَلقَین، حضور بنی سلیح و بنی تزید بن حلوان و دیگر قبایل قضاعی در سپاه زبّاء –ملکه شام و جزیره-، همچنین درگیری آنان با پادشاه ایران یاد کرد. شرارت‌های این قوم و دیگر اعراب بدوی عراق، شاپور بن اردشیر ساسانی -پادشاه ایران- را بر آن داشت تا با لشکرکشی به حیره، مردم این سرزمین -که تنوخ بخشی از آنان بودند- را سرکوب و منطقه را از شرارت‌های آنان رهایی بخشد. شاپور ذوالاکتاف در ادامه فتوحات خود در عراق، با همراهی جمع زیادی از قضاعی‌ها، به بلاد جزیره نیز حمله برد و آنجا را فتح کرد. اندکی بعد، شاپور به خراسان سفر کرد. پس از رفتن شاپور به خراسان، ضیزن قضاعی بخشی از سرزمین جزیره را به تصرف خود در آورد. شاپور پس از بازگشت از خراسان، به سوی او تاخت و سرانجام با کمک نضیره -دختر ضیزن- بر قلعه او دست یافت و وی را به همراه جمع زیادی از قضاعی‌ها به هلاکت رساند. برخی «یوم بردان» و نبرد زیاد بن هیوله سلیحی با حجر بن عمرو کندی را از ایام بزرگ این قوم برشمردند که ابن اثیر (م. ۶۳۰ هجری) وقوع این حادثه را با توجه به محدوده اقلیمی و عدم تطابق دوره زمانی زیاد بن هیوله با حجر، رد کرده است.

از برجسته‌ترین تشکل‌های سیاسی در میان قبایل عرب جاهلی، باید از برقراری اتحاد و همپیمانی با قبایل دیگر یاد کرد، چه این اتحاد موقتی و برای یک رویدادی خاص باشد یا مستمر که شرایط خاص اقتضا می‌کرد. کثرت قبیله قضاعه و نیرومندی آنان در جاهلیت، دیگر قبایل را تشویق به همپیمانی با قضاعیان، چه بواسطه حلف و چه از طریق جوار، می‌کرد. چندان که اکثر شعب این قبیله با طوایف و قبایل متعددی پیمان داشتند که از جمله آن می‌توان از همپیمانی با ربیعه و مضر و همراهی با ایشان در یوم البیداء، یوم السلان و یوم خزازی، پیمان با بنی تغلب با کنده در یوم «أواره»، اتحاد با قبیله طی در نبرد با بنی ربیعه، حلف بنی‌کلب و بنی تمیم و نیز همپیمانی بنی بهراء با ایرانیان در نبرد ذی قار، غسان و بهراء و بنی‌کلب و بنی ذبیان یاد کرد. همراهی برخی طوایف قضاعی همچون بنی نهد و بنی جرم بن ربان با همپیمان خود بنی حارث بن سعد العشیره -از طوایف بزرگ مذحج- در یوم کلاب الثانی و غارتشان بر بنی‌تمیم، همچنین برخی پیمان‌های درون قبیلگی همانند حلف بنی عذره با برخی بطون سعد هذیم همچون بنی ضنه و بنی سلامان معروف به «صحار» هم از دیگر احلاف این قوم برشمرده شده‌اند. اخباریان آغاز این همپیمانی را از زمان جنگ قضاعه موسوم به «القریض» گفته‌اند. قضاعه و به‌ویژه طایفه بنی عذره همچنین، روابط دوستانه ای با قریش داشتند. این ارتباط که از زمان ازدواج فاطمه بنت سعد بن سهل -مادر قصی- با مردی از بنی عذره به نام ربیعة بن حرام حاصل شده بود، منجر به همکاری برادران مادری قصی و دیگر اقوام قضاعه با قریش در براندازی امارت خزاعیان در مکه گردید.

از دیگر مؤلفه‌های مهم اجتماعی، -نظیر ازدواج‌های جاهلی- که در واقع کارکردی مشابه پیمان‌های میان قبیلگی داشتند و پشتوانه ای برای استحکام روابط فیما بین قبائل، محسوب می‌شدند هم، می‌توان علاوه بر ازدواج‌های متعدد صورت گرفته بین طوایف قضاعه با قریش، از پیمان‌های زناشویی فراوان آنان با اقوام و طوایف مختلف از جمله غطفان، کنانه، بلقین، هوازن، طی، بنی تمیم، بنی اسد و... یاد کرد.

ادیان و آیین‌های جاهلی قضاعه

اعتقادات دینی قضاعی‌ها به حسب موقعیت جغرافیایی شان از سرزمین‌ها و اقوام اطراف شان متأثر بود؛ از این رو، طایفه‌های مستقر در جنوب، مرکز و شمال جزیرةالعرب، پیش از اسلام و اندکی پس از آن، به علت نزدیکی به محل بت پرستان، بت می‌پرستیدند و برخی طوایف دیگر به سبب همجواری، کارگری و تجارت با غَسانیان و رومیان، به دین نصرانیت وارد شده بودند. با این وصف، اخبار قضاعه بر این مطلب تأکید دارند که بت پرستی به مانند دیگر قبائل عرب در جاهلیت، دین غالب در میان بنی قضاعه بود. آنان در دُومةِ الجندل بتی داشتند به نام «وَدّ»، که از تعظیم و پاسبانی از آن فروگذار نمی‌کردند تا این که خالد بن ولید در سال هشتم هجری آن را به فرمان رسول خدا(ص) نابود کرد. این بت، به نقلی، پس از اجابت دعوت عمرو بن لحی به پرستش بتها از سوی عوف بن عذرة بن زید اللات، به وی سپرده شد و عوف، ودّ را به وادی القری برد و در دومة الجندل نصب کرد. عامر بن عوف بن عذره معروف به عامر الاجدر را نخستین نگهبان بت ودّ در دومة الجندل گفته‌اند. پس از او، تولیت این بت را طایفه بنی فراصة بن احوص -از تیره‌های بنی‌کلب- عهده دار گردیدند و تا ظهور اسلام همچنان بر این منصب باقی بودند. طوایف قضاعه، همچنان که از اسامی شان پیداست، بت‌هایی چون منات، لات، عُزّی، یغوثَ، رُضَی، فَلْس، عَـمْرَه، عَبْعب، أُقَیصِرَ و... را نیز بزرگ می‌شمردند. علاوه بر بت ودّ، قضاعه همراه با قبایل لخم و جذام و عامله و غطفان، بت «اقیصر» را در مشارف شام مورد پرستش و تقدیس خود قرار داده بودند. همچنین بت مشهور «یعوق» نیز از دیگر بت‌های معروف جاهلی بود که در «أَرحَب» نصب گردیده بود و در پرستش آن همدان با قوم خولان بن الحاف بن قضاعه مشارکت داشتند. آنان در ایام حج، مناسک خود را با تلبیه در کنار این بت آغاز می‌کردند و سپس راهی حج می‌شدند. باجِر را هم دیگر معبود قبیله قضاعه گفته‌اند. این بت هر چند صنم خاص قبیله ازد بود و لیکن همسایگان طایی و قضاعی آنها هم از پرستش آن دریغ نمی‌کردند. از عبعب یا به نقلی غبغب، ذوالخلصه و یغوث -که بتی بود سربی در تمثال یک زن- نیز به عنوان دیگر بت قضاعه نام برده شده است. علاوه بر آن، طوایف قضاعه -جز بنی وبره- به عبادت بت‌های سعیده و مناة نیز اشتغال داشتند.

در اواخر عصر جاهلی، آیین نصرانیت به مانند اکثر قبائل عرب ساکن در شام و عراق و مناطق اطراف آن، به قبیله قضاعه وارد شد. در شمار این قضاعیان که آیین نصرانی برگزیده بودند، تیره‌هایی از قبیله بنی‌کلب از جمله مردم طایفه بنی عدسه بودند که در حیره ساکن بودند. پسر دایی‌های آنها بنو مدره نیز از دیگر اقوام بنی‌کلب بودند که به آیین مسیحیت گرویده بودند. به گفته ابن کلبی (م. ۲۰۴ هجری)، پس از ظهور اسلام، تمامی طوایف کلب اسلام پذیرفته بودند جز طایفه بنی مدره که همچنان بر آیین مسیحیت باقی مانده بودند. ابن خلدون (م. ۸۰۸ هجری) هم از حضور جمعی از کلبیان مسیحی در ناحیه قسطنطنیه در دوران خود خبر داده است. در منابع، از بزرگانی از بنی‌کلب نام برده شده که بر آیین نصرانی بودند که فَرَافِصة بن أحوص -پدر زن عثمان بن عفان- از جمله آنان است. از دیگر افراد بنام این قوم که با ظهور اسلام، در جرگه مسلمین در آمدند می‌توان از مُدْرِک، نائله -همسر عثمان بن عفان- و امرؤ القیس بن عدی که در زمان خلافت عمر اسلام آورد و دخترانش را به عقد علْی(ع) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در آورد، نام برد. علاوه بر بنی‌کلب، جماعتی از مردم بنی سلیح و بنی بهراء را هم در شمار پذیرفتگان آیین نصرانی از م ردم قضاعه گفته‌اند. برخی منابع، از قنسرین به عنوان شهری که اکثر جمعیت آن از مسیحیان بنی سلیح بن حلوان تشکیل یافته بود، یاد کرده‌اند. شاخه‌هایی از بنی بلی را نیز که در شمال عربستان و نواحی نزدیک به رومیان می‌زیستند، را در سلک گرویدگان به آیین مسیحیت ذکر کرده‌اند. ضمن این که گروهی از آنان هم که در تیماء و نواحی اطراف مدینه ساکن بودند، به سبب هم‌جواری باقبایل یهودی بنی قینقاع، بنی قریظه، بنی ثعلبه و بنی نضیر به دین یهود درآمده بودند. بنا بر نقل برخی منابع، خاندانی از بنی بلی به نام حِشنه بن اُکارمه که در ناحیه شغب و بدا سکونت داشتند، بواسطه دشمنی با افراد قبیله خود به همسایگان یهودی خویش در تیماء پناهنده شده بودند و آیین یهود را پذیرفته بودند، و زمانی دراز، تا هنگام رانده شدن یهودیان از آنجا در آن سرزمین به سر برده بودند.

آیین حنیف نیز از دیگر ادیان الهی برشمرده شده که برخی از قضاعیان بر آن گردن نهاده بودند. عبدالطانحة بن ثعلب بن وبره، عبدالله قضاعی و عمیر بن جندب جهنی از جمله این احناف بودند که ذکری از آنان در کتب متقدم به میان آمده است. قضاعی‌ها نیز چونان بسیاری دیگر از قبایل عرب، در روزگار جاهلیت به انجام مناسک حج اهتمامی ویژه داشتند. آنان تلبیه خاصی به هنگام انجام مناسک حج داشتند و آن، «لبیک عن قضاعه لربها دفاعه، سمعا له و طاعه» بود. از خصیصه‌های بارزشان در امر دین، «آیین حِله» بود که همه آنها، جز طوایف بنی علاف و بنی جناب بن هبل -که در شمار حُمْسی‌ها یا قبایل اهل حرم قرار داشتند،- بدان اعتقاد داشتند. آنان شکار را در موسم حج حرام می‌دانستند، صله رحم به جا می‌آوردند، ثروتمندان همه اموال خود یا بیشتر آن را در موسم حج انفاق می‌کردند. نیازمندان از کره، روغن می‌گرفتند و به قدر نیاز، پشم و مو می‌چیدند. آنها فقط لباسی را که با آن مناسک حج به جای آورده بودند، می‌پوشیدند و جامه تازه به تن نمی‌کردند. آنان از درِ خانه و درگاه آن داخل نمی‌شدند و تا زمانی که در احرام بودند، زیر سایه نمی‌رفتند، حلّی‌ها، روغن استعمال می‌کردند، گوشت می‌خوردند و پس از انجام مناسک و ورودشان به مکه همه کفش و جامه خود را صدقه می‌دادند و برای پاک نگهداشتن کعبه، با جامه تازه‌ای که از اهل حمس کرایه می‌گرفتند، طواف می‌کردند. ایشان همچنین از پوشیدن کفش اجتناب می‌کردند و اگر جامه اهل حمس را به دست نمی‌آوردند برهنه طواف می‌کردند. هر مردی از اهل حله را مردی حرمی (اهل حرم) از اهل حمس بود که جامه‌اش را برای طواف، اجاره یا عاریه می‌گرفت وگرنه برهنه طواف می‌کرد یا هنگام بازگشت به خانه کعبه جامه‌ای کرایه می‌کرد،. ایشان، زمانی که آهنگ حج می‌کردند، جز گوشت، حق خرید و فروش چیز دیگری نداشتند تا به منازل خود بازگردند.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت