انسان‌شناسی در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث انسان‌شناسی است. انسان‌شناسی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: انسان‌شناسی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - انسان‌شناسی در فلسفه دین و کلام جدید - انسان‌شناسی در عرفان اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

حقیقت انسانی و قابلیت‌های بالقوه او

مقالهٔ اصلی: انسان در عرفان اسلامی

در آغاز سیر نفسانی که می‌خواهیم به حقایق عالم پی ببریم، مهم‌ترین مطلب، دانستن ذات و آگاهی به کلمات کتاب وجودی خودمان است؛ یعنی بدانیم کیستیم، سپس به درستی به تهذیب بپردازیم. بهترین راه این است که از خویشتن شروع کنیم و خودمان را بشناسیم و در ذات خود سفر علمی کنیم؛ زیرا راه وصول به عوالم دیگر، شناخت نفس است و کسی که به خود آگاهی ندارد، در زندگی بی‌هدف است و از نظام هستی بهره‌ای نمی‌برد. تا وقتی انسان نفس خویش را نشناسد، چگونه می‌تواند چیزی دیگر را بشناسد؟

به راستی اگر او از خویشتن غافل باشد، معرفت طبیعیات چه سودی برایش خواهد داشت؟! انسان پس از آن‌که به معرفت نفس رسید، می‌اندیشد که «چه را باید بجوید» و «چه فعلی را باید انجام دهد» تا به سعادت ابدی دست یابد.

«معرفت نفس» قلب و قطبِ جمیع مباحث حکمی و محور تمام مسائل علوم عقلی و نقلی و باب هر خیر و سعادتی و مدخل هر معرفتی است و «خودفراموشی» نوعی گرفتاری و بلاست: ﴿لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ﴾. به هر حال اول و آخر، رجوع به نفس است و باید کتابمان را بفهمیم و ورق بزنیم و با مطالعه ذات خود ارتقا و اعتلا یابیم.

شایسته نیست انسان به دنبال کتاب‌های دیگر و علوم طبیعی، مثل بررسی زندگی حیوانات برود و کتاب وجود خودش را فراموش کند؛ البته منظور این نیست که فضل و دانش خوب نیست و نباید تحقیق کرد؛ نمی‌خواهیم علوم طبیعی را از آن جهت که علم هستند، نکوهش کنیم، بلکه سخن این است که خود را فراموش نکنیم. تا وقتی که این بزرگ‌ترین کتاب الهی، یعنی انسان، را ورق نزنیم و نفهمیم و به مطالعه کلمات و آیات نورانی آن به سر نبریم، نمی‌توانیم به جایگاه حقیقی او پی ببریم و آگاهی‌مان از وی، در حدّ غاذی و نامی و متحرک بالاراده می‌ماند و در زندگی حیوانی باقی خواهیم ماند.

حال باید بپرسیم چه گوهر گران‌بهایی در کتاب وجودی انسان به ودیعت گذاشته‌اند که شناخت آن تا این حد باارزش و ضروری است و نشناختن آن، مایه گمراهی و هلاکت است؟ چه نیرویی در انسان هست که می‌تواند با آن بر همه هستی چیره شود؟ چه نعمت بی‌حد و حصری به آدمی ارزانی شده که خداوند متعال در قرآن ما را به خطاب «تعالوا» دعوت فرموده و مقصد انسان را لقاء الله می‌داند؟

بر اساس قرآن این گنج گرانبها، امانتی الهی است: ﴿إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا﴾. انسان‌ها به این دلیل «ظلوم» و «جهول»‌اند که از منزلت خود بهره نمی‌برند و ارزش امانت و گوهری که آنها را به مقام لقاء الله می‌رساند، نمی‌دانند و شوق به کمال ندارند؛ اینها نفوسی هستند که آفتی به آنها رسیده و در دام دنیا افتاده‌اند و هوا و هوس آنها را شکار کرده و گرفتاری‌ها برایشان پیش آمده است.

حال که به اهمیت معرفت حقیقت و گوهر انسانی پی بردیم، مطالبی را درباره‌اش بیان می‌کنیم؛ ولی نخست باید بدانیم که حقیقت او از اسرار ناگشوده است و جز خدای متعال کسی به طور کامل از آن آگاهی ندارد؛ چنان‌که معنای این سخن حق تعالی: ﴿وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي﴾، این است که انسان قادر به درک حقیقت روح نیست. ادامه آیه نیز قرینه‌ای بر این معنا است: ﴿وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا﴾.

آری، شناختِ کامل نفس ناطقه ناممکن است و قرائت صحیفه نفس همانند قرائت مصحف کریم دارای مراتبی است. نیز آن را بطنی است و برای بطنش بطنی تا هفت بطن، بلکه تا هفتاد بطن؛ زیرا برخلاف دیگر موجودات طبیعی و نفسی و عقلی که هر کدام دارای مقامی معلومند، نفس انسانی مقامی معلوم در هویت و مرتبه‌ای معیّن در وجود ندارد و دارای مقامات و درجات متفاوتی است و برای آن در هر مقام و عالمی صورت دیگری است.

این نکته شایان توجه است که «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»؛ «هرکس خود را بشناسد، خدای خود را شناخته است»؛ زیرا خداوند سبحان انسان را از نظر ذات و صفات و افعال به وِزان و صورت خودش آفریده است؛ انسان مظهر حق‌تعالی است و در حقیقت معرفت نفس نردبانی برای معرفت رب جلّ و علاست. شناخت نفس مانند شناخت ربّ، دوگونه است: «شناخت فکری» و «شناخت شهودی و ذوقی». شناخت فکری، دیدن از دور است؛ ﴿أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ﴾ و شناخت شهودی و ذوقی، همان وجدان و کشف است. اگر معرفت و وصول، حاصل هم برهان و هم شهود باشد، کمال است و حکمت متعالیه.

نام‌های مختلف برای حقیقت انسانی

حقیقتی که عرفان با آن سروکار دارد و در پی تزکیه آن است و می‌خواهد مانع از تباهی‌اش شود، حقیقتی واحد است که با توجه به احوالات آن و نظرگاه ما، به نام‌های مختلفی خوانده می‌شود؛ مبادا نام‌های مختلف، این گمان را ایجاد کند که انسان چند نفس جدای از هم دارد. هنگامی که به نفس الهام شود، «نفس ملهمه» نامیده می‌شود؛ گاهی به سبب سرکشی و گمراهی، به آن «نفس اماره»، «قلب قاسیه» و «قلب متکبّر» می‌گویند؛ زمانی نیز به اعتبار ﴿وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي﴾، «روح» خطابش می‌کنند و از «تزکیه روح» دم می‌زنند و در جایی نیز صحبت از «تصفیه نفس» یا «صیقل‌دادن دل و زدودن تیرگی‌هایش» است؛ اطلاق «نفس لوامه» یا «نفس سرزنشگر» به نفس، برای هنگامی است که صاحب خویش را پس از آلوده شدن به کاری زشت، ملامت و سرزنش می‌کند.

بنابراین انسان یک حقیقت ممتد از خلق تا امر و یک هویت ممتد از فرش تا عرش و مافوق آن است که به لحاظ اعتبارات و مراتب و مقامات مختلف نام‌گذاری می‌شود؛ برای مثال در جایی طبیعت، خیال، عقل، قلب و سرّ را مراتب حقیقت انسانی می‌دانند و بدان‌ها او را نام می‌گذارند؛ در جایی دیگر او را «نفس ناطقه انسانی» می‌نامند و ظاهر و باطن و روح و سرّ را مراتب آن معرفی می‌کنند. او در هر مرتبه‌ای احکامی خاص دارد. برای او «وحدت در کثرت» و «کثرت در وحدت» صادق است و کثرتْ شئون و مظاهر و اطوار وجودی اوست.

یکی از متداول‌ترین نام‌های حقیقت انسانی، قلب است. همان‌گونه که قلب به یکی از اعضای انسان گفته می‌شود، بر لطیفه ربانی که به این قلب جسمانی تعلق دارد نیز اطلاق می‌شود. قلب طبق قرآن کریم و روایات، همان نفس و حقیقت انسان است و آنچه فلاسفه «نفس مجرد» می‌خوانند، در عرفان به «قلب» معروف است.

دلیل نامگذاری به «قلب» این است که حقیقت انسانی همانند قلب پیوسته در دگرگونی و تقلیب است و ثابت نمی‌باشد. جمیع قوای روحانی و جسمانی، از قلب منشعب می‌شود و از این جهت، قلب یک لحظه آرام و قرار ندارد و پیوسته در تقلّب، تحوّل و قبض و بسط به سر می‌برد؛ مظهر او نیز که عضو گوشتی در بدن انسان است، هر لحظه قبض و بسط دارد و هیچ‌گاه آرام و قرار ندارد؛ از این‌رو قلب، مظهر کامل ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ است. احوال قلب انسان‌ها مانند هم نیست و تفاوت بسیاری با هم دارند.

از خصوصیات قلب این است که قابل برای تجلی است و فیضِ دائمیِ پروردگار را دریافت می‌کند و محل واردات است و علوم و معارف به تفصیل در آن سامان می‌یابند. قلب صاف و بی‌زنگار، آینه صفات و اسمای خداوند یا حتی آینه ذات است؛ ولی بر اثر اشتغال به امور دنیوی و هواهای نفسانی دچار زنگارِ حجاب می‌شود و این زنگار، مانع تجلی حق‌تعالی بر قلب است.

در مقام قلب همین بس که جبرئیل قرآن را به قلب پیغمبر نازل کرد و الهامات و خواب‌های شیرین و وحی مربوط به قلب هستند؛ چه وحی تشریعی که مخصوص پیغمبر است و چه وحی الهامی که به غیر پیغمبر می‌رسد، چه در خواب و چه در بیداری، همه مربوط به قلب انسانند. دلِ مستعد وحی الهامی می‌گیرد؛ حقایق را می‌بیند؛ سیر می‌کند؛ حقایق آیات و روایات را درمی‌یابد؛ چقدر عجیب است که خداوند در حدیثی قدسی می‌فرماید: «لَمْ يَسَعْنِي سَمَائِي وَ لَا أَرْضِي وَ وَسِعَنِي قَلْبُ عَبْدِي الْمُؤْمِنِ»؛ یعنی قلب بنده مؤمن مرا در خود جای می‌دهد؛ اما آسمان و زمین این گنجایش را ندارند. از کلمه «وسعنی» درمی‌یابیم که اشاره به «احاطه انسان بر وجود صمدی» نیست، بلکه آنچه قلب در ارتقای سلوکی‌اش به وسیله حضور و مراقبت در طهارت می‌یابد، یُدرِک و لا یوصف است. به همین دلیل از اتصال و ارتباط به «وسعنی» تعبیر شد.

حقیقت انسان، حقیقتی واحد، ممتد و ذومراتب

هر بدنی نفس واحدی دارد؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: ﴿مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ﴾؛ نفسی که شئون، اطوار، اسماء و مظاهر دارد و در عین دنوّ، عالی است و در عین علوّ، دانی؛ او برزخ بین طبیعی و الهی است؛ بسیاری از مسائلش این‌سویی و بسیاری از مسائلش آن‌سویی است. پس انسان هم این‌سویی و هم آن‌سویی و دارای مراتب گوناگون است؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: ﴿وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا﴾؛ و این‌گونه است که انسان متّصف به اضداد می‌شود، در حالی که یک شخص است؛ همین انسان ظاهر و باطن است و دیگر اسمای متقابله دارد. انسان و اگر خواهی بگو نفس، مراتبی دارد. در مرتبه‌ای طبع، در مرتبه‌ای خیال و در مرتبه‌ای عقل است. خیال مرتبه تشبیه و تصویرگری نفس است و عقل مرتبه تنزیه نفس. بنابراین وی روحی است که متمثّل می‌شود و مجردی است که متجسّد می‌گردد؛ بدون اینکه از مقام عالی خود تنزّل پیدا کند، در عین دنو، عالی است و در عین علو، دانی است.

پس انسان دارای مراتب و نشآت است؛ به حسب نشئه طبیعی از نفسش خبر می‌دهد که در خانه و در بازار و در این مکان و در این زمان است و به سبب عالم مثالی‌اش از خود خبر می‌دهد که با مُثُل انبیا و اولیا و صلحا و دیگر ارواح و مُثُل‌های برزخی محشور است و به حسب عالم عقلی‌اش از خود خبر می‌دهد که در دیار مرسلات و ملکوت زمین و آسمان‌ها سیر می‌کند و کلمات تامّات را می‌خواند و دارای مکاشفات عقلی فوق مثال است و بر وی دهشتِ رعشه‌آور و جذبه قدسیِ بدون مثال طاری و عارض می‌شود و به حسب اصل الهی‌اش از خود به این سخن خبر می‌دهد که «لِي مَعَ اللَّهِ وَقْتٌ لَا يَسَعُنِي فِيهِ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ»؛ یعنی مرا با خدای وقتی است که در آن، فرشته مقرّب و پیامبر مرسل نمی‌گنجد.

انسان کامل را باید یک هویت دارای مراتب وجودی از فرش تا فوق عرش دانست که فوق عرش، مقام تجرد و اتحاد وجودی او با صادر اول است. او یک انسان طبیعی و مثالی و عقلی و الهی است و علاوه بر معارج چنینی، وحدت شخصی وی نیز محفوظ است.

روح چیزی جدای از نفس نیست، بلکه جوهر نفس به اعتبار ربوبیتش برای بدن «روح» نامیده می‌شود و در عالم شهادت، «بدن» تجسّد و تجسّم روح و مظهر آن و مظهر کمالات و قوای آن است. به عبارتی دیگر، انسان یک حقیقت ممتد از فرش تا عرش است که مرتبه نازله او بدن اوست. حقیقت انسانی در مرتبه بدن، گوهری جسمانی است که به اوصاف جسم، چون شکل و صورت و کیفیت و کمّیت متصف است و در مرتبه روح، گوهری نورانی است که از محدودیت‌های طبیعت منزّه است و آن را مراتب تجرد برزخی و عقلانی و فوق تجرد عقلانی است و حدّ یقفی ندارد و در هر مرتبه حکمی خاص دارد.

النَّفسُ فِی وَحدَتِها کُلُّ القُوَی

از ویژگی‌های نفس فِي وَحْدَتِهَا کُلُّ القُوَى است. این حقیقت و واقعیتی که در خود داریم، مدرِک و محرِّک است و می‌یابد، می‌بوید، می‌شنود، می‌گوید و ادراکات و تصرّفات و حالات گوناگون دارد. نمی‌توان گفت نفس در کجای انسان است؛ او در چشم هست و در گوش هست و در دست و پا و... حاضر است؛ خاصیتش منحصر به یک خاصیت معیّن نیست و حد محدودی ندارد؛ از این‌رو در همه جای بدن هست و تمام خاصیات و کارهای اعضای دیگر توسط او اداره می‌شود.

نفس همه اعمالِ قوای خویش را در مقام جمع و نزول دفعی (انزال) به یک حقیقت اسناد می‌دهد و می‌گوید: «من» دیدم، «من» شنیدم، «من» تعقّل کردم و «من» خیال نمودم؛ چراکه در مقام جمع، ایجاد همه از یک مبدأ به نام نفس است؛ ولی در مقام تفصیل، دیدن را به چشم، شنیدن را به گوش، تعقّل را به عقل و تخیّل را به قوه خیال اسناد می‌دهد و هر دو حق است و وحدت در کثرت و کثرت در وحدت است.

نفس می‌گوید: ای مدرک! ادراکت به قوّه من است و ای محرّک! حرکتت به حول من است؛ برای شما حول و قوّه‌ای نیست جز به واسطه من! پس نفس ناطقه، همان عاقله و مفکّره و متخیّله و حافظه و مصوّره و جاذبه و دافعه و هاضمه و سامعه و باصره و مستنشقه و مدرکه امور است. اختلاف این قوا و اختلاف اسماء چیزی نیست که زائد بر نفس ناطقه باشد.

باید میان ایجاد و اسناد فرق گذاشت؛ چراکه ایجاد امور از گوهری به نام نفس و روح است، اما به قوا و اعضا اسناد داده می‌شوند. شریف‌ترین تعبیر این است که بگوییم: النَّفْسُ فِي وَحْدَتِهَا كُلُّ الْقُوَى؛ نفس در عین وحدت کلّ قواست. آری! نفس به تنهایی تمام قواست و پنج حسّ ظاهری و قوای باطنی، فروع اویند و همه از یک اصل روییده‌اند؛ یعنی همه قوا خودش است و خودش با همه قواست، و همه قوا که جمع شوند، مساوی با نفس است. بنابراین انسان یک حقیقت و شخصیت است؛ با وجود کثرات، واحد است؛ وحدت عین کثرت است و کثرت عین وحدت؛ وحدت قاهر است و کثرت مقهور.

آنچه نفس و روح نامیدیم، امام صادق(ع) به اعتباری «قلب» می‌نامند و این‌گونه رابطه آن را با اعضا و قوای بدن توضیح می‌دهند: «بدان که منزلت قلب برای بدن، همانند منزلت امام واجب الاطاعه برای مردم است. آیا نمی‌بینی که همه اندام بدن، کارگزاران قلب و ترجمان پیام‌رسان اویند؟! دو چشم و دوگوش و بینی و دهان و دو دست و دو پا و عورت؛ هنگامی که قلب قصد نگریستن کند، آدمی چشمانش را می‌گشاید؛ چون قصد شنیدن کند، گوش‌هایش کار شنوایی را انجام می‌دهد؛ چون قلب، قصد بوییدن کند، آدمی با بینی می‌بوید و آن بوی خوش را به قلب می‌رساند؛ چون قصد سخن کند، با زبان می‌گوید؛ چون قصد کاری کند، با دو دستش انجام می‌دهد؛ چون آهنگ راه‌رفتن کند، پاهای او به حرکت درمی‌آیند و چون به شهوت گراید، عورت به کارش آید. پس همه اینها از سوی قلب تحریک می‌شوند. همین‌گونه [که اعضای بدن در همه کارها از قلب پیروی می‌کنند] شایسته است مردم از امام خود پیروی کنند».

حقیقت انسانی و قوس صعود و نزول

مقالهٔ اصلی: قوس صعود و نزول

از موضوعات مطرح درباره انسان در علم عرفان، قوس صعود و نزول است؛ یعنی انسان ابتدا در قرب به سر می‌برده و تا رسیدن به دنیا قوس نزول را پیموده است. حال باید پیش یا پس از مرگ، قوس صعود را به سوی قرب الهی بپیماید؛ درواقع حقیقت انسانی از خداست ﴿إِنَّا لِلَّهِ﴾ و به سوی او بازخواهد گشت ﴿وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾.

از پیامبر(ص) روایت شده که «أَنَّ لِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى سَبْعِينَ أَلْفَ حِجَابٍ مِنْ نُورٍ وَ ظُلْمَةٍ»؛ هنگامی که روح انسانی را از قرب جوار رب العالمین به وحشت‌سرای قالب عنصری می‌آوردند، پس از عبور از چندین هزار عالم مختلف، هفتادهزار حجاب نورانی و ظلمانی برایش حاصل شد؛ اگرچه در نهایت هر یک واسطه تحصیل کمالی می‌شوند، لکن در ابتدا حجاب مشاهده جمال حق هستند. حالْ او که از اعلاعلیین قرب به اسفل السافلین چاه طبیعت آمده، هر چه می‌اندیشد، از آن خلوت‌سرای قرب هیچ به یاد نمی‌آورد؛ اول در عالم انس بود و به این جهت او را «انسان» نامیدند: ﴿هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا﴾؛ سپس فراموش‌کار شد و او را «ناس» خواندند: ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ﴾؛ اکنون شاید از فراموشی بازگردد و روزگار انس را یاد کند که خداوند فرمود: ﴿وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ﴾، ﴿لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ﴾، ﴿لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ﴾؛ اما هر که بازنگردد، در درکات کفر می‌ماند و مصداق ﴿وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ﴾ می‌شود.

نطفه انسانی آخرین مرحله سلسله نزولیِ وجودیِ ممکنات است و در عین حال، اولین مرتبه و مرحله صعودی و عروجی کمالات انسانی است و می‌تواند تا جایی صعود کند که «خلیفة الله» گردد که مقام فعلیت انسان است. همه موجودات در نیم دایره نزولی پایین آمدند؛ اما نمی‌توانند نیم‌دایره عروجی را به پایان برسانند؛ شاید یک درجه یا چند درجه طی کنند؛ ولی انسان کامل و حضرت ختمی مرتبت(ص) نیم‌دایره عروجی را به اتمام می‌رساند و دو سرخط حلقه هستی را به هم متصل می‌کند و دَوَران کامل دارد و در حدود و قیود توقف نمی‌کند؛ وارث او، حضرت وصی(ع) نیز می‌تواند آن را تمام کند و بدان مقام راه یابد.

مایه تحیّر است که انسان از این قطره و نطفه و مایع، کون جامع و انسان کامل بشود، تا جایی که در ماده کائنات تصرف کند و کوه را بشکافد و دریا را مسخّر کند؛ سبحان‌الله که نطفه چنین صورتی شود که شقّ القمر کند، شقّ البحر، شقّ الجبل، ردّ الشمس کند و از فرش تا فوق عرش و تا صادر اول را طی کند. خداوند برای چنین عروج و صعودی به انسان، بُعدی ملکوتی و روحانی بخشیده است که در مطالب پیش‌رو بیشتر با آن آشنا می‌شویم.

دو بعد متضاد حقیقت انسانی و قابلیت نزول و صعود آن

حقیقت انسانی دو بُعد ملکوتی و ناسوتی دارد و به علت این دو بُعد متضاد، دارای مراتبی است؛ هم می‌تواند تا بی‌نهایت صعود کند و به لقاءالله برسد و هم بالعکس؛ هرچه بیشتر از خدا دور شود و نزول کند، می‌تواند فضیلت‌ها (تقوا) یا رذیلت‌ها (فجور) را کسب کند: ﴿وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾؛ با «برگزیدن فضیلت‌ها» به خداوند نزدیک شود و به رستگاری برسد یا با «اکتساب رذیلت‌ها» به زندگانی حیوانی بپردازد و زیان‌کار شود: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا﴾.

فضیلت‌ها یا رذیلت‌ها بسته به انتخاب آدمی، رفته‌رفته نیرو می‌گیرند و تبلور می‌یابند؛ بدین‌سان انسان یا متخلّق به اخلاق الهی می‌گردد و خداوند به او ندا می‌دهد که ﴿يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً﴾؛ یا رذیلت‌ها آن‌قدر خطرساز می‌شوند که آدمی به اخلاق چهارپایان و درندگان متخلق می‌شود: ﴿إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ﴾.

نفس ناطقه که خود موجودی روحانی است، با قرار گرفتن در عالم ماده، از نوری‌بودن خویش فاصله گرفته است و هر چه بیشتر از ماده فاصله بگیرد و تعلق او به مادیات کمتر شود و تجرد بیشتری حاصل کند انبساط روحی و وفتح و انکشاف عقلی و فکری‌اش بیشتر خواهد شد؛ زیرا نفس ناطقه انسانی آن‌قدر لطیف است که به هر چه روی آورد، به صورت آن درمی‌آید؛ او خوپذیر است؛ همین که این‌سویی شد، خاکی می‌شود و وقتی هم که آن‌سویی شد، عرشی می‌شود؛ منتها استقامت و دوام می‌خواهد تا انسان رنگ و انس بگیرد و آن‌سویی و عرشی و همنشین با ملکوت شود.

بنابراین تفاوت بین افراد انسان در نفس انسان نیست، بلکه به حسب ظهور خواص انسانیت در افراد انسان است. اگر شرافت و قابلیت نفس حفظ گردد و به آن میدان داده شود، میدانش خیلی وسیع است و مقام معلومی ندارد؛ برای او مقامات و عروج هست و می‌تواند به فوق تجرد نیز برسد.

پس انسان باید مواظب باشد تا شرافت نفس را به دنائت و خِسّت و پستی نکشاند و این گوهرِ شریف را ذلیل و خوار نکند. مبادا خواسته‌های حیوانی و شهوانی و امور مادی او را خاکی و مادی کند و به زباله‌دان‌ها بکشاند. به خاطر چنین قابلیت صعود یا نزولی است که خداوند گاهی انسان را جانشین خود و شریف‌ترین آفریده می‌شمارد: ﴿إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً﴾ و گاه نیز او را می‌نکوهد: ﴿وَالْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾.

اگر بُعد ملکوتی نفس انسان را در نظر بگیریم، نفخه الهی است که در سیر صعود، به مقام قلب سلیم، نفس مطمئنه و راضیه و مرضیه می‌رسد و تا آنجا بالا می‌رود که به مرتبه ﴿قاب قوسین أو أدنی﴾ مشرّف می‌شود و خداوند به او «شرح صدر»، «بصیرت»، «آرامش» و «حکمت» می‌بخشد و هدایتش می‌کند.

اگر بُعد ناسوتی نفس انسان را در نظر بگیریم، امّاره‌ای است که در مرتبه حیوانیت مانده، بلکه حیوان اشرف از اوست؛ ﴿إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا﴾؛ چراکه حیوان و نبات و جماد گرفتار شیطان نمی‌شوند؛ اما انسانِ ناقص (در مقابل انسان کامل) با وسوسه‌های شیطان گمراه می‌گردد و تا آنجا سقوط می‌کند که مصداق سجّینی‌ها می‌شود؛ در حجاب‌های نفسانی چنان در ارض سابعه می‌افتد که ﴿ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ﴾؛ او چون اینجا اعمی بود، آنجا هم اعمی است؛ ﴿وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى﴾؛ بر اساس تعابیر قرآنی، حقیقت این‌گونه افراد را می‌توان به نام‌های مختلفی خواند؛ از جمله نفس الهام‌گرفته از شیطان، نفس بی‌اعتنا به سخن حق، نفس لجوج، نفس شیطانی، نفس مکّاره و حیله‌گر، نفس مهرشده و غافل، نفس مضطرب و نفس گرفتارِ سختی و تنگنا.

حال که با دو بعد متضاد حقیقت انسانی آشنا شدیم، باید بدانیم که آنها را عقل و نفس نیز می‌نامند؛ بدین شرح که حقیقت انسان به علت تعلق به دیار مرسلات و مفارقات، عقل و به علت تعلق به بدن و قوای حیوانیِ آن، نفس نام دارد. میان نفس و عقل همیشه نزاع است. نفس دارای قوای هفت‌گانه ادراکی شامل حواس خمسه، وهم و خیال است. اگر این قوای هفت‌گانه و قوه عامله تحت تدبیر و تصرف سلطان عقل و قوه عاقله باشند، همراه با قوای عقل تبدیل به هشت در بهشت خواهند شد، وگرنه آن قوا رها خواهند بود و به هفت در جهنم مبدل می‌شود و همه شرها و وسوسه‌ها از آن برمی‌خیزد و مایه تیرگی روح و جان و دوری از خداوند می‌گردد و خود شخص جهنم خود خواهد بود؛ برای مثال اگر چشم تحت تصرف عقل کار نکند، دری از جهنم است و قوای دیگر نیز به همین صورت است؛ از این‌رو سالک باید این دشمن پلید را با تولای خداوند و ریاضت رام و اسیر عقلش گرداند و به طاعات و عبادات بکشاند و جهاد اکبر را پیشه خود قرار دهد. جهاد و مبارزه با نفس، جهاد اکبر نامیده می‌شود؛ زیرا مبارزه با نفس و تهذیب آن، امری بسیار دشوار است و انسان باید از هفت‌خان بگذرد و اگر فضل و رحمت الهی در کار نباشد، احدی نمی‌تواند باطن را تطهیر و تعمیر کند: ﴿وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ﴾. همین که آدمی می‌گوید «آمدم»، سنگ حوادث و عوارض برای او پیش می‌آورند و به سادگی طهارت را به هرکسی نمی‌دهند؛ باید کتل‌هایی پیمود و ظرفیت پیدا کرد تا حقایق ماورای طبیعت، خود را نشان دهند؛ ﴿وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا﴾؛ چنین نیست که بدون ابتلا، به هر بی‌سروپایی بدهند و هرکس بتواند جلیس و همنشین خداوند شود و خلسه‌های ملکوتی برایش پیش آید. آری! خلوت‌ها و شب‌نشینی‌ها و همنشینی‌ها را به هر بی‌سروپایی نمی‌دهند و جهاد با نفس نیاز است.

اوصاف حیوانی و شیطانی از تعلّق به بدن پدید می‌آیند، وگرنه نفس با قطع‌نظر از تعلق به بدن، عقل است و صفات عقلی مَلَکی (در مقابل حیوانی) است و به اقتضای سرشت خود، ناظر به کمال و دیار مناسب خود است که «الْعَقْلُ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ». پس جهاد با نفس به لحاظ تعلّق نفس به بدن است که «أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْهِ».

نفس در این سرا تعلّق به بدن دارد و الیف این نشئه و مأنوس با اوهام شده و با طبیعت خو گرفته است؛ از این‌رو مادیات و وساوس نفسانی عقل را در اختیار خود دارند؛ ولی عقل باید از این همه موانع عبور کند و اختیار همه را به دست بگیرد؛ او ناچار است برای رهایی خویش، با این دشمن هم‌خانه (قوای حیوانی) بجنگد تا آنها را مهار سازد و مطمئنه و آرمیده و آسوده‌خاطر به تکامل و اعتلای خود روی آورد؛ وگرنه با مشغله هرگز مشعلی به دست نمی‌آید. نفسی که هرج‌ومرج دارد و مضطربه است و هر لحظه دستخوش قوه‌ای از قوای سرکش است، نمی‌تواند به جایی برسد. الفت نفس با محسوسات و اوهام باعث می‌شود دریافت‌هایی مشوّب و خاکی داشته باشد و دریافت‌های او با آرا و عادات و رسوم مرزوبومش مخلوط باشد. خواسته‌ها و قال‌وقیل‌های قوا باید آرام شوند و مطیع عقل شوند تا بتواند به راه افتد.

نفس از بُعد عامله مشغول و در پی امور دنیوی و حب شهوات و طلب حیات ظاهری است و از تکامل و امور اخروی نصیبی ندارد؛ اما نفسی که در پی تکامل است، از امور دنیوی عبور کرده و امور اخروی را طلب می‌کند و سیری عروجی دارد و در این امر با قوه عاقله منوّر به نور شرع پیش می‌رود و ظاهر را دستاویز باطن قرار می‌دهد. گروه اول، حسنه نمی‌خواستند، بلکه فقط دنیا را طلب می‌کردند؛ ولی گروه عاقلان، در دنیا کوشش می‌کنند و حسنه را برای دنیا و آخرت می‌خواهند. حدیث جناب رسول الله(ص): «أَبِيتُ عِنْدَ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِي» در این مقام به کار می‌آید که در خواب و بیداری و همه حالات سخن از ﴿إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾ دارد. همه این برکات به خاطر قوه عاقله است که نمی‌گذارد این امور دستاویز امور دنیوی گردد، بلکه همه امور دنیوی را بسترساز و وسیله‌ای برای معارج اخروی قرار می‌دهد. عقل همه این مواهب را از شرع انور دارد که ﴿إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ﴾ و غیر از این راهی دیگر نیست.

در اینکه انسان افضل است یا فرشته، بحث‌های مختلفی هست. خداوند درباره انسان می‌فرماید: ﴿وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا﴾؛ انسانی که در جهاد اکبر باشد و با خواسته‌های نفسانی -که ضد و دشمن هم‌خانه‌اند بجنگد- و صاحب نفس مطمئنه شود، بر فرشتگان -که ضد و دشمنی ندارند- افضل است؛ چراکه قرآن کریم می‌فرماید: ﴿فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا﴾ و در منطق اهل الله مرتبه انسانی فوق مرتبه ملک است؛ با این شرح که اگر آدمی می‌خورد و می‌خوابد و شهوت به کار می‌برد، بهیمه و چهارپاست و اگر علاوه بر این سه امر ضرر و آسیب و آزار به خلق خدا می‌رساند، سبع و درنده است و اگر می‌خورد و می‌خوابد و شهوت به کار می‌برد و حیله و مکر و تزویر و خلاف و دروغ و از این‌گونه امور با بندگان خدا دارد، شیطان است و اگر می‌خورد و می‌خوابد و شهوت به کار می‌برد، ولی صفات سبعی و شیطانی ندارد؛ یعنی مردم و خلق خدا از او آسوده‌اند، ملک است و اگر علاوه بر مقام ملکی، به سوی معارف و ادراک حقایق عوالم وجود و سیر در آنها و سیر الی الله و فی الله گرایش دارد، انسان است. پس انسان به جهت نوع از همه ملائکه افضل نیست؛ چراکه در بین افراد نوع انسان کسانی هستند که مصداق آیه شریفه ﴿ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ﴾ می‌باشند و قدر خود را نشناخته و احسن تقویم را خراب و تباه کرده‌اند؛ اما کسانی نیز هستند که قدر خود را دانستند و با کتاب خدا خویش را حفظ کردند و آن را در خود اجرا نمودند؛ به مرحله عالی رسیدند و مایه مباهات آفرینش شدند و خلیفه خدا گشتند؛ به خاطر ایشان به فرشتگان ﴿اسْجُدُوا لِآدَمَ﴾امر شد. آنها چون قدر خود را دانستند، مسجود ملائکه شدند. بنابراین اگر انسان شرافت خود را حفظ نکند و از قابلیت‌های خود بهره نبرد، از حریم انسانی به در می‌رود و ملائکه از او اشرف خواهند بود؛ اما خلیفه خدا، انسان کامل، پیروان انسان کامل و کسانی که تأسّی به حضرت خاتم(ص) نموده‌اند، اشرف از ملائکه‌اند؛ چراکه پیامبر(ص) فرمود: «كُلُّ تَقِيٍّ وَ نَقِيٍّ آلِي» که مراد از «آل»، آلِ نسبی نیست؛ چون حتی سلمان هم به شرافت اهل بیت(ع) می‌رسد و در حق او «سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ» گفته می‌شود.

حقیقت انسان، حقیقتی باقی و برقرار

تعبیر زیبای علمای ما درباره موت، یعنی اِنْقِطَاعُ الإِنْسَانِ عَنْ غَيْرِهِ تعبیری شیرین است. ارتباط‌های انسان و انتسابات اعتباری و ملکیت‌ها، از قبیل لباس و ملک و عناوین، با آمدن موت قطع می‌شود؛ چون غیر انسانند و آنچه می‌ماند، خود انسان است؛ یعنی همانی که به دست متوفی می‌افتد؛ از این‌رو تعبیر «فوت» برای «موت» صحیح نیست. تعبیر الهی از موت باید «وفات» باشد؛ زیرا «فوت» تباهی و زایل شدن است؛ اما خداوند در آیه شریفه می‌فرماید: ﴿اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا﴾ و «توفی» به معنای أَخْذُ الشَّيْءِ بِتَمَامِهِ است و معنای آیه این است که خداوند انسان را تمام و کمال اخذ می‌کند. انسان به دست متوفی می‌افتد و «اتصال» به جناب حق پیدا می‌کند. این اتصال جسمانی نیست و عبارت دیگری از تقرب به حق و اتصاف به صفات ربوبی است.

مراد از «فنای عرفانی» انعدام ذات عبد نیست، بلکه مراد انعدام جنبه بشریّت و انانیّت و نفسانیّت در جهت ربوبی است و فنا از اضافات و انتسابات مد نظر است. خداوند در سوره مؤمنون فرمود: ﴿فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ﴾؛ یعنی همه نسبت‌ها برداشته می‌شود؛ هر آنچه نسبت با غیر است، از بین می‌رود و فقط یک نسبت باقی می‌ماند و همان نسبت با حق است. انسان نسبت به بقیه اضافه‌ها و انتساب‌ها ملکیت واقعی ندارد؛ آنها جدای از او هستند؛ این انتسابات را اعتبار کرده‌اند تا زندگی این نشئه بگذرد، وگرنه همه آنها از انسان بریده و جدا هستند. جناب حق‌تعالی خطاب به حضرت موسی(ع) فرمود: «أَنَا بِدَّكَ اللَّازِمُ»؛ من نسبتی حقیقی با تو دارم و نمی‌توان این نسبت را برداشت. همه قائم به او هستند و از شئون او به شمار می‌روند.

همان‌طور که اشاره شد، «موت» به معنای انقطاع انسان از غیر خودش است؛ در واقع تنها حقیقتی می‌ماند که غیر خودش نیست و فقط خودش است؛ این حقیقت غیر قابل برداشت است. پس موت، انقطاع از غیر خود است و شخص به متوفیِ خویش مراجعه می‌کند: ﴿اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا﴾؛ ممکن است این معنا همین امروز حاصل شود و موت اختیاری و فنای فی الله رخ دهد.

پس انسان، ابدی و همیشه زنده است و با مرگ نابود نمی‌شود؛ هر آن‌گونه که خود را در دنیا ساخته، هست و دیگر بودِ او «الی»، «حتی» و «متی» ندارد؛ زیرا مرگ عدم و فنا نیست و بر اوصاف می‌آید، نه بر ذوات. نفس ناطقه مظهر آفریننده‌اش است که ﴿هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ﴾ و فنا عارض وی نمی‌شود. موت در حقیقت چیزی جز جداییِ صفت وصل و جداییِ بین جسم و روح نیست. موتْ، انقطاع انسان از دیگران در ارتقایش به میراننده وی، یعنی باری تعالی است؛ جداشدن، نفس ناطقه را از بدن طبیعی می‌رهاند؛ یعنی پس از این جدایی، حقیقتی هست که باقی و برقرار می‌ماند و آن، جوهرِ مجرّدِ قائم به ذات خود و وجودی ابدی است. هنگامی که انسان در این نشئه اُولی متحقّق و متکوّن شد و پا به عرصه نشو و نما نهاد، دیگر هست و حدی ندارد.

به بیانی دیگر، نفس از مقوله جوهر است و مقارنت وی با بدن از مقوله مضاف است و اضافه، ضعیف‌ترین اعراض است؛ پس آن جوهر به بطلان این عرض باطل نمی‌گردد، بلکه بر اثر مقارنت با بدن سست می‌شود و با جدایی از بدن قوت می‌گیرد. هنگامی که بدن مُرد و ویران شد، گوهر نفس از جنس بدن رهایی می‌یابد. اگر به علم و حکمت و عمل صالح کامل شده باشد، به انوار الهیه و انوار فرشتگان و ملأ اعلی کشیده می‌شود؛ بر وی سکینه و آرامش افاضه می‌گردد و به طمأنینه متحقق می‌شود و از ملأ اعلی به وی ندا می‌دهند: ﴿يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ * رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً * فَادْخُلِي فِي عِبَادِي * وَادْخُلِي جَنَّتِي﴾..

تجلی سلوکی

مقالهٔ اصلی: تجلی

«تجلی» از جلوت در مقابل خلوت و به معنای ظاهر شدن، جلوه‌گری، درخشنده‌گشتن، و ظهورِ بعد از خفاست. وقتی کسی پشت پرده نشسته باشد، یک مرتبه پرده را بردارد و حاضران دفعتاً او را مشاهده کنند، می‌گویند: «جلوه کرد یا تجلی نمود». در جلوه انسان خصوصیات جلوه کننده را به درستی متوجه نمی‌شود و نمی‌تواند خصوصیات چشم و ابرو و رنگ چهره و کیفیات لباس را معلوم کند. انسان وقتی در دقایقِ حکمتِ عالم باریک شود، می‌بیند که اینها خالقی حکیم دارد؛ ولی این مشاهدات تنها جلوه‌ای از جلوات حق هستند؛ یعنی انسان او را به تمام خصوصیات ادراک نکرده است.

عارف هر چه بیشتر روزه بگیرد، بیشتر سکوت کند، بهتر خلوت کند و بیشتر کشیک نفس خود را بکشد و خلاصه هر چه بیشتر مراقب افکار و آرا و خیالاتش باشد و قلم و قدمش را بیشتر بپاید، عالم ملکوت نزدش بیشتر تجلی می‌کند؛ هر چه از این طرف همت بیشترو اراده قوی‌تر و ریاضت شریف‌تر و خالص‌تر باشد، از آن طرف هم تجلیات و غواشی بیشتر خواهد بود. به هر کس نمی‌دهند؛ باید در این مسیر قوی شد تا آنها به دست آید؛ مانند طفل که در ابتدا مزاجی ضعیف دارد و صرف اینکه کباب برگ غذای خوبی است یا میوه‌ها مفیدند، نمی‌توان آن غذا و میوه را به او خوراند، بلکه باید شیر بخورد تا قوی شود و بعداً اندک‌اندک غذاهای قوی به وی خوراند. پس تا قوی شدن نفس و گسترده گردیدن و قابلیت پیدا کردن، باید صبر کرد. هرگاه عارف خوب در ریاضت فرو برود و مواظب نفسش باشد، زبان خود را بپاید و عقل زبانش را بگرداند، نیاتش را بپاید، خاموش باشد و وقار و سکینه داشته باشد و بالاخره الهی و عندالهی بشود و در مقام ﴿فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ﴾ قرار بگیرد، تجلیات بیشتر می‌شود و این جلوه‌گر شدنِ حقایق ملکوتی بر قلب عارف را «تجلی سلوکی» می‌نامیم.

اکنون که با تجلی سلوکی آشنا شدیم، باید بدانیم که تجلی سلوکی دو نوع است: تجلی با مثال (کشف مثالی) و تجلی بی‌مثال (جذبه ذاتی)؛ با این توضیح که وقتی انصراف از این نشئه به ملکوت پیش آمد، ادراکاتی رخ می‌دهد و نفس ناطقه حقایقی آن‌سویی را دریافت می‌کند؛ گاه ادراکات به صورت تمثّل است و حقیقتی برای مشاهد متمثل می‌شود و گاه بدون تمثّل و صورت و شکل و شبح. این بی‌تمثّل‌ها خیلی قوی‌تر از باتمثّل‌هاست. البته اشخاص مختلفند؛ در ابتدای امر به یک شکل و در اواسط و انتها به شکلی دیگر است؛ در انسانِ ضعیف به گونه‌ای است و در انسانِ قوی و کارآزموده و به راه‌افتاده به گونه‌ای دیگر. ادراکات بی‌تمثّل و جذبه‌های معنوی که می‌آید، خیلی سخت هستند؛ یعنی مقاومت کردن در مقابلشان قدرتِ بسیاری می‌خواهد؛ اما تمثلات و ادراکات دارای صورت به آن پایه سنگین نیستند.

از روایات استفاده می‌شود که حال رسول الله(ص) در هنگام وحیِ بی‌تمثّل سنگین‌تر از حال او در هنگام وحیِ باتمثّل بود؛ می‌شنید که چه می‌فرمایند؛ اما کسی را نمی‌دید. او معصوم است و می‌داند چطور مطالب را تنزل دهد تا برای مردم فهمیدنی باشد. دریافت پیام الهی و نزول آن بر عالم سفلی نیازمند شرایطی است؛ چراکه درک پیام الهی برای انسان‌ها سنگین است. پیامبر واسطه‌ای میان عالم بالا و پایین است تا پیام‌هایی که از خداوند می‌رسد و زمین ظرفیت پذیرش مستقیم آنها را ندارد، برای بشر عادی فهمیدنی کند. وحی آن‌گاه که بی‌مثال بود، سنگین و وقتی با نزول مَلَک همراه بود، سبک بود؛ زیرا در وحیِ با مَلَک، مَلَک را در ذات خود می‌دید و با او مأنوس می‌شد؛ از این‌رو با وی سخن می‌گفت و سبک بود؛ ولی آنهایی که بدون نزول فرشته بود و مثال و مَلَک نداشت، سنگین بود.

زمانی که جذبه‌های بی‌صورت دست دهد، انسان سخت در تشویش و اضطراب می‌افتد، به خلاف حالتی که با حصول تمثّل است. علت این است که در تمثّل، با صورتِ مألوف و مأنوسِ عالم شهادت محشور می‌شود؛ دیگر اینکه عالم شهادت نشئه افتراق است و عالم غیب عالم انفراد؛ لاجرم عالم شهادت چون تکثّر دارد، ضعیف است و وحدت و سلطه با عالم غیب خواهد بود که جمع است؛ از این‌روی هر چه توجه روح انسان به عالم جمع و وحدت بیشتر شود، سرگشتگی و حیرت و دهشت او فزونی می‌یابد؛ چراکه با قوی‌تر روبه‌رو می‌گردد.

پس تفاوت تجلی بامثال و بی‌مثال در این است که تجلی بامثال آرامش‌بخش و ملایم است و انسان را مثل باد بهاری و نسیم شبانگاه می‌نوازد و آن‌چنان به سالک بسط می‌دهد که دنیای پهناور ظاهری در نزدش به منزله سوراخ سوزن می‌شود و دل او می‌خواهد از این نشئه بیرون رود و آن‌سویی گردد و به سوی حق سیر کند و مصداق ﴿فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ﴾ شود؛ اما تجلی بی‌مثال بسیار سنگین است و مایه اضطراب و انقلاب می‌گردد و همانند تندباد و گردبادی است که انسان را درمی‌نوردد و همچون پر کاهی او را در فضای غیر متناهی می‌گرداند. عارف در این تجلی هیچ اختیاری ندارد؛ همواره در دگرگونی و اضطراب ذاتی به سر می‌برد و اثر آن، دگرگونی‌ها و حالات عجیب و مختلف دارد؛ مثلاً از جایش به سرعت برمی‌خیزد و می‌افتد و گاهی ناخودآگاه به اطراف پرتاب می‌شود؛ چون عوالم الهی بسیار سنگین است و انسان با اینکه باعظمت است، طاقت غیرمتناهی ندارد و دچار صعقه و بی‌هوشی می‌شود: ﴿خَرَّ مُوسَى صَعِقًا﴾. کسانی که به راه افتاده‌اند، در ابتدا فقط به طور خفیف از تجلی بی‌تمثّل بهره‌مند می‌شوند و تجلیات ذاتی سنگین ندارند.

علامه حسن‌زاده در ضمن خاطره‌ای، درباره تمثّلات بی‌مثال می‌گویند که حضرت استادم علامه آقاسید محمدحسین طباطبائی از من پرسیدند: «آیا تمثّل بی‌صورت، یعنی کشف بی‌مثال هم به شما دست می‌دهد و روی می‌آورد؟» عرض کردم: «آنچه مشاهده می‌کنم همه بامثالند و گاهی عظمت نظام هستی آن‌چنان مرا می‌گیرد و مضطربم می‌نماید که اگر خودم را از آن حال انصراف ندهم، جانم از بدنم مفارقت می‌کند»؛ آن جناب فرمود: «همین معنی کشف بلاصورت و مثال است؛ اینکه خودت را انصراف می‌دهی، کاری خوب و محبوب و مطلوب است تا کم‌کم به عالم ماورای ماده و فوق آن انس بگیری».

تجسم اعمال

مقالهٔ اصلی: تجسم اعمال در عرفان اسلامی

از دیگر مباحث خودشناسی و معرفت نفس، موضوع تجسم اعمال است که در مبحث معاد نیز مطرح می‌شود. عنوان «تجسم اعمال» در آیات و روایات نیست؛ اما عصاره و خلاصه‌ای است که از مفاد آیات و روایات برداشت می‌شود و از آن با عناوین تجسم اعمال، تمثّل اعمال، تصوّر اعمال، تجسّد اعمال، تقرّر اعمال و تجسم اعراض تعبیر کرده‌اند.

بر مبنای تجسم اعمال، هر کسی با نیات، اعمال و اقوالش سازنده خود است و یک خردل، یک سر مو از نیّت و فعل و گفتار آدم از او دست برنمی‌دارند؛ همه رنگ می‌گذارند و انسان معجونی از افعال، احوال، نیات و سعی خود می‌شود که ﴿لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى * وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى﴾. دو مَلَک نکیر و منکر و نیز دو ملک مبشّر و بشیر، تجسم و تمثّل افعال انسان‌اند. با گفتن‌ها و شنیدن‌ها و فکرهایمان و با خصلت‌ها و ملکات و صفاتمان در تمام شئون و اطوار زندگی خودمان را می‌سازیم! پس باید ببینیم که چگونه خویش را می‌سازیم؛ در چه راهی قدم می‌گذاریم و چه کاری انجام می‌دهیم؛ چراکه به سوی هر چه روانیم آنیم و ملکات ما موادّ صورت‌های برزخی هستند. ملکات بذرهایی هستند که عامِل، آنها را در مزرعه نفس کاشته است؛ لذا صور و ابدانِ برزخی از آنها می‌روید و از متن نفس نشئت می‌گیرند؛ اگر بذرهای این بدن‌ها، یعنی ملکات آنها حسنه و از اعمال صالح و نیت‌های پاک و نیکو باشند، بدن‌های مزبور صور زیبای حسنه‌اند و اگر بذرهای این بدن‌ها از افعال ناپسند و نیت‌های بد و خبیث اکتساب شده باشند، این صور قبیح و زشتند و ﴿إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ﴾ تحقق دارد.

به عبارتی دیگر، وجود انسان آینه است و هر رفتاری روی آن بازتاب دارد و هر کدام از آنها صورت و چهره‌ای می‌گیرند؛ از این‌رو بدن‌ها در قیامت یا مکسوبه و با صوری زیبا و انسانی‌اند، یا مکتسبه و با صوری زشت و حیوانی؛ چنان‌که خداوند متعال می‌فرماید: ﴿لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ﴾؛ «اکتساب» در اینجا ارتکاب با حیله و نیرنگ است که خلاف فطرت و همراه با مشقت است؛ بدکاران چون در ظلمت هستند، می‌کوشند اعمال زشت خویش را در ظلمت انجام دهند و از دیگران بپوشانند، برخلاف کسب که عمل موافق با اقتضای سنت الهی است.

با این اوصاف، اعمال متصور و متمثل می‌گردد و آدمی با اعمال خود برانگیخته می‌شود و آنها هم‌چنان با او خواهند بود و صورت هر انسانی در آخرت، نتیجه عمل او در دنیاست. انسان متناسب با فضایل یا رذائل، چهره‌های گوناگونی می‌پذیرد؛ اعمال نیکو به گونه‌ای نیکو تجسّم می‌یابند و اعمال زشت به گونه‌ای زشت؛ برای مثال انسان به سبب سرکشی و ملکه ستمگری برخاسته از گفتار و کردار و اندیشه، چهره سگ یا خوک می‌یابد.

در آخرت حیوانات گوناگونی هستند که صوَر اعمال بنی‌آدمند: ﴿وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ﴾؛ در این دنیا هم اگر می‌خواهید صوَر تمثّل ملکات انسان را ببینید، به صورت همان حیوانات خواهد بود. آدمی که ادای کسی را درمی‌آورد و تمسخر می‌کند، تمثّل او به شکل بوزینه است و کسی که زخم زبان می‌زند و زبان پلید و کثیفی دارد، به شکل مار است و کسی که حرام‌خوار باشد، به صورت خوک محشور می‌شود. این قاعده که هرکس بر طبق ملکات خود محشور می‌شود، فراگیر است؛ ممکن است یک شیعه بر اثر مداومت به امری، تخم تلخی را در مزرعه جانش بنشاند که مطابق طبیعتش سبز شود و جان را آلوده گرداند و تمثلی زشت به بار آورد. این که صاحبان کشف و شهود بعضی مردم را به صورت‌های درندگان و بهایم و مانند آنها مشاهده می‌کنند، از تمثّل‌های ملکات بد آن مردم و صور برزخی‌شان است. نیز اینکه نور و روشنی در افراد دیگر مشاهده می‌نمایند و آنان را با صوَر زیبا می‌بینند، ناشی از تمثّل ملکات زیبای آن افراد است؛ چراکه بهشت و جهنم در خود ارواح یعنی در خود نفس انسانی است و انسان باید در خود نظاره کند که آیا بهشت است یا جهنم؟.

خلاصه، انسان دارای ظاهر و باطنی است و در آخرت، باطن و سرائر وجود شخص برایش ظهور می‌کند. باطن انسان در دنیا عین ظاهر او در آخرت است.

اتحاد علم و عمل با نفس

در مبحث تجسم اعمال دریافتیم که هرکسی با نیات، اعمال و اقوالش سازنده خویش است و صورت هر انسانی در آخرت نتیجه عمل و فعل او در دنیاست. عمل دو روی دارد: رویی با زمان و ماده که سپری‌شونده و منقضی است و رویی با ماورای زمان و ماده و طبیعت که حقیقت گوهر انسان می‌شود و همیشه باقی و برقرار است. نمی‌توانید بگویید که من سالیانی به تحصیل مشغولم و زحمت‌ها کشیدم و نتیجه‌ای از تحصیلم نگرفتم! چون نتیجه تحصیل، خودت هستی؛ گویا و خوانا و نویسا شدی. پس خودت نتیجه عمل خویش هستی. همین معنا از آیه‌ای شریف مستفاد است: ﴿إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ﴾؛ یعنی او خود، عمل خویش است. البته نباید این کارهایی که عرض‌اند و از بین می‌روند را به معنای عمل گرفت؛ زیرا رکوع و سجود و دیگر اعمال از جنبه حرکتی از بین می‌روند؛ ولی دارای لُبّ و ملکه‌ای هستند که انسان را می‌سازند و جوهر اعمالند و ماندگار.

این مطالبِ وزین، ما را به اصل استوار و پایدارِ اتحاد «عمل و عامل و معمول» یا «علم و عالم و معلوم» یا «عقل و عاقل و معقول» می‌رساند؛ زیرا نفس ناطقه انسانی دم‌به‌دم از دو قوه علم و عمل توسع و اشتداد و ترقی وجودی می‌نماید و گوهری نورانی می‌گردد؛ همان‌طور که سیم مثبت و منفیِ برق با متّحد شدن نور می‌دهند، علم و عمل نیز با هم سازنده نور وجود نفس ناطقه انسانی‌اند و جزا مطابق علم و عمل است، بلکه علم و عمل نفس جزا هستند و انسان با علم و عمل خود محشور می‌شود و قیامت بیرون از او نیست؛ زیرا علم و عمل عَرَض نیستند، بلکه جوهرند و غذای ذات انسان می‌شوند و ابدی هستند و از بین نمی‌روند و با نفس اتحاد وجودی دارند، بلکه حقیقت بالاتر از اتحادست؛ زیرا رابطه «نفس» با علم و عمل مانند رابطه «دیوار» با سنگ‌ها و آجر و گل است و دیوار جز اینها نیست. نفس با علم و عمل وسعت وجودی می‌یابد. علم مشخِّص روح انسانی است و عمل تشخّص‌دهنده بدن اخروی وی. اگر علم و عمل عین ما نشود، چگونه سعه وجودی می‌یابیم و از نادانی به دانایی و دارایی می‌رسیم و کسب ملکات می‌کنیم و شرح صدر حاصل می‌شود؟ پس علم و عمل عرَض نیستند، بلکه غذای نفس ناطقه‌اند، همان‌گونه که آب و نان غذای بدن‌اند.

روح انسان با علم و عمل ارتقا و اشتداد و جوی نوری می‌یابد و از سنخ ملکوت و عالم قدرت و سطوت می‌گردد و متخلق به اخلاق ربوبی می‌شود.

هرکس بدان پایه که علم آموخت و عمل اندوخت، انسان است و قدر و قیمت دارد؛ هر اندازه واجد آیات قرآنی شد، حکیم است و بهشت است؛ به همان میزان که به اسماء و صفات الهی آگاهی یافت - البته نه آگاهی مفهومی، بلکه حقایق آنها را دارا شد - متخلّق به اخلاق ربوبی است. قرآن کریم فرمود: ﴿إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ﴾، ﴿جَزَاءً وِفَاقًا﴾ و ﴿وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾. پس قیامتِ همه قیام کرده است و حساب‌ها رسیده شده و نامه اعمال به دست‌ها داده شده است و هرکس بدان پایه که داراست انسان است و به همان اندازه قدر و قیمت دارد و قرآن و بهشتی است، بلکه بهشت می‌باشد و این دارایی است. اگر سالکی خواب‌های خوش و تمثلاتی در بیداری داشته باشد و دیگری نزدش نشسته باشد، از آنچه سالک مشاهده می‌کند، خبر ندارد؛ چون مشاهدات سالک درونی است و از خود او برمی‌خیزد؛ ﴿فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا﴾. این لام، لام اختصاص است. اگر بر فرض مرده مؤمن و کافری را همزمان در یک قبر بگذارند، این قبر برای مؤمن «رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ» می‌شود و برای کافر «حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ»؛ چون درست است که قبرِ خاکی‌شان یکی است، قبرِ حقیقیِ هر شخص، در برزخ و متمثل و متحقق در صقع نفس او و وعای ادراک اوست و بیرون از وی نیست. با اینکه واردات و معانی از کانال وجودی خود انسان به وی القا می‌شود، گاهی انسان چون به فلان شخص روحانی اعتقاد و علاقه دارد، می‌گوید فلانی را در خواب دیدم که به من چنین گفت؛ چنان‌که در حدیث معراجْ رسول الله فرمود که خدای تعالی با من از زبان علی(ع) سخن گفت. این القا از ناحیه متن وجودی خود وی به او شده است؛ ولی آن را از زبان حضرت امیرالمؤمنین(ع) می‌گیرد؛ چراکه بعد از حضرت خاتم(ص) کسی به پای آن جناب نمی‌رسید. گاه نیز که قرار است انسان به حادثه ناگواری دچار شود و پدیده تلخی برایش اتفاق بیفتد، آن را از زبان انسان شرور و بدچهره و درنده‌خو می‌شنود.

پس هر انسانی مهمان سفره خودش است و باید بنگرد در سفره‌اش چه دارد؛ هرکس زرع و زارع و مزرعه خودش است و می‌بیند که در مزرعه جانش چه بذرهایی کاشته است. «الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ» است و انسان در اینجا باید بذرافشانی کند تا ﴿لَدَيْنَا مَزِيدٌ﴾ شامل حال او شود؛ در اینجا باید تخم سعادت را بکارد تا در قیامت به جای یکی هفتصد تا درو کند و اجر بی‌حساب ببرد. آنچه نیز در آنجا سبز می‌شود، از شخص عامل بیرون نیست. علم و عمل جوهرند و انسان‌ساز؛ یعنی هر عملی لبّ و قشر دارد و قشر آن همین حرکات ظاهری است که عرَض است و منصرم و منقضی می‌شود و با زمان از بین می‌رود و این ظاهر جزء حقیقت انسان نمی‌شود؛ اما لبّ عبادت که همان روح اوست، قربة الی الله است و انسان را می‌سازد. پس کمالات اخروی زیر سر بذرهایی است که در دنیا در مزرعه جانش کاشته است؛ بر این اساس باید شفاعت را از اینجا با خود ببرد، وگرنه: بد بسی کردی نکو پنداشتی *** هیچ جای آشتی نگذاشتی عده‌ای می‌پندارند انسان هرگونه باشد، مشمول شفاعت می‌شود، در حالی‌که باید شفاعت را خود از اینجا ببرند. شفاعت معنایش این نیست که رابطه‌بازی می‌شود و پیغمبر(ص) می‌آید و دست را می‌گیرد و از محدوده عذاب بیرون می‌آورد، بلکه وقتی ما به آن حضرت نزدیک شدیم و به اوصاف آن حضرت متّصف شدیم و ﴿إِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾ شدیم، از نور ولایت بهره‌مند و با او محشور می‌شویم و از امت او می‌گردیم. محشور شدن به چه معناست؟ اگر جاهلی با عالمی نشسته است، با او محشور می‌شود؟! آیا او با جان عالِم و روح عالِم محشور است؟ آیا دغدغه‌ها و دردها و لذت‌های او را دارد؟ محشور شدن با عالِم این است که انسان با یادگرفتن و ارتقای وجودی به جان عالِم راه پیدا کند و با او محشور شود. درازگوش حضرت رسول خدا(ص) به نام «یعفور» با پیغمبر همراه بود و از نظر قرب جسمانی، مرکوب به راکب بسیار نزدیک است؛ اما آیا یعفور با پیغمبر محشور می‌شود؟! فرموده‌اند که حضرت سیدالشهدا در قیامت تجلیاتی دارد و معلم ما می‌شود و دست ما را می‌گیرد و می‌پروراند، منتها برای انسان‌هایی که لیاقت آن را دارند؛ این‌چنین نیست که تجلیات آن حضرت شامل هر کسی بشود. پس کمالات اخروی از ثمرات این نشئه دنیوی است که ﴿لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى﴾..

تکامل برزخی

مقالهٔ اصلی: تکامل برزخی

رحم محل پرورش نطفه و جای پروراندن طفل برای رسیدن به کمال است تا به بلوغ برسد و از آن رحم پا به عرصه این هستی بگذارد. این هستی هم برای انسان هوشیار رحم است که «الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ». آنچه برای انسان بعد از این نشئه حاصل می‌شود، از رحم طبیعت است و هرکس مهمان سفره خویش و زارع مزرعه خود است و تخم‌های زشت و زیبایی که در مزرعه جان خود کاشته است، سبز می‌شوند. باید در اینجا کتاب وجودی خودمان را دریابیم و خود را برای ابد بسازیم و رشد کنیم. وقتی از رحم مادر -که جای پرورش ما بود- به دنیا آمدیم، «طبیعت» رحم ما شد و در آن پرورش یافتیم و هنگامی که به برزخ برویم، در آنجا نیز پرورش می‌یابیم.

اگر کسی در دنیا صدقه جاریه داد، در آن عالم هر لحظه برای او کمالات اخروی پیش می‌آید. جناب رسول الله الله(ص) در این باره می‌فرمایند که اگر درختی کاشتی، تا آن درخت ایستاده و از سایه او یا از میوه و برگ و سرسبزی او استفاده می‌کنند، برای تو بعد از این نشئه کار می‌رسد. اینها دال بر تکامل برزخی است. صدقه جاریه را می‌توان خیلی بسط داد؛ مانند کتاب نوشتن و آثار قلمی و فکری و قدمی که البته باید صبغه الهی داشته باشند.

خیرات و مبرّات برای گذشتگان و اموات مایه تکامل برزخی ایشان است. مردگان از غذاهای ما استفاده نمی‌کنند؛ ولی آن معنویت و قربة الی الله و واقعیت آن، دستگیر ایشان می‌شود؛ از این‌رو در روایات آمده است که مردگان به بازماندگان در این عالم می‌گویند: «ای بازماندگان! آن دانه‌هایی که پیش مرغان و آن استخوان‌هایی که نزد سگان و گربه‌ها می‌ریزید، به نیّت ما باشد؛ چراکه برای ما اثر دارد و خیرش به ما می‌رسد».

تکامل برزخی، پرورش انسان‌ها در برزخ است، اما انسان‌های کامل فوق این مراحلند. آن‌کس که می‌گوید: «لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقِيناً»، بالاتر از برزخ است؛ اما اکثر مردم باید در برزخ تکامل یابند و در آن رحم پرورش پیدا کنند و بذرهای حسنه‌ای که در اینجا کاشته‌اند، در آنجا برویانند و سرسبزش کنند و ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ در آنها تجلی کند؛ مگر آن‌که بیچاره‌ای استعداد خود را از بین برده باشد؛ به طوری که در آنجا حسناتْ سیّئات را از بین نبرد. چنین کسی مخلّد در بدبختی و عذاب خود است؛ ولی افرادی که اعمالی صالح را همراه با غیر آن دارند، مطابق با طبیعت و مزاج انسانی نظام هستی، حسناتْ سیئات را می‌برد. همان‌گونه که در بدن بیمار همه قوا کوشش می‌کنند تا بیماری رفع شود و مزاج همه قوایش را برای دفع بیماری به کار می‌بندد، در تکامل برزخی نیز مزاج انسانی برای دفع همه سیئاتی که مانند دندان‌های پوسیده دردآورند، قیام می‌کند و به زحمت و با حسنات آنها را دفع می‌کند.

همان‌طور که اشاره شد، در تکامل برزخی نه تنها سیئات می‌خشکد، بلکه حسنات می‌روید. جناب قمشه‌ای بارها در اثنای درس می‌فرمود که برویم به بهشت، نهج البلاغه را در پیشگاه مولی الموحدین امام الاولین و الآخرین بیاموزیم و ببینیم چه می‌خواستند بفرمایند. مطالب اخلاقی و امثال آنها شاید با لغت و اعراب و... درست شود؛ ولی حقایق عالم آفرینش و امثال آن را باید از کسانی که به خزانه علوم دست یافته‌اند، فراگیریم و در پیشگاه آنان زانو بزنیم. ما تشنه حقایق و معارفیم؛ ولی عاجز از رسیدن به آن حقایقیم؛ دستمان کوتاه است و باید از دارندگان آنها بخواهیم؛ اکنون به آنان دسترسی نداریم، باید به بهشت برویم تا از ایشان بیاموزیم.

در روایات است که اگر کسی در اینجا قرآن فرانگرفت و شرایطش را نداشته، ولی سیراب نیز نشد و خواهان آن بوده است، در آنجا به ایشان قرآن را می‌آموزند. در اینجا ادغام و تشدید و اعراب قرآن است و در آنجا رسیدن به حقایق آن. در اینجا رسیدن به سیر آفاقی و انفسی قرآن به حد خودمان و به اندازه استعداد وجودی است؛ ولی قرآن مقامات و مراتب بی‌شماری دارد که در آنجا تعلیم می‌دهند. بنابراین کسی که اشتهای تعلیم و تعلّم دارد و طلب علم و دانش او را آرام نمی‌گذارد و همه چیز را قربانی درس و بحث می‌کند و عاشق معارف است، تکامل برزخی در پیش دارد و به او باید گفت که خوش باش که عاقبت به خیر است تو را!

نباید پیش از ورود به آنجا اشتهای خود به معارف و کمالات را از بین ببریم و با خود کاری کنیم که استعدادها ضایع شوند. اگر کسی استعداد و فطانت خویش را به کلی تباه کرده باشد، نمی‌تواند تکامل داشته باشد؛ چنین شخصی در بیچارگی خویش مخلّد است. اگر کسی بر اثر گناهان استعداد خویش را از دست داد، حق ندارد در عالم برزخ اعتراض کند که «من مگر چند سال در دنیا گناه کرده‌ام که باید تا ابد در محرومیت گرفتار آیم؟» چراکه خود استعداد خویش را از بین برده و فطانت بتراء یافته است.

انسانْ جدولی (نهری) از بحر وجود

همه ما خیزابی از دریای بیکران هستی و جدولی از بحر وجودیم و ﴿بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ﴾ درباره همه ما صادق است. همان‌طور که «موج» آب دریاست که حد یافته و متشأن به شأن موجی شده است، ما نیز شأنی از شئون دریای وجودیم و ظل و آیت و نشانه حق هستیم، نه بریده از او، و تحت تدبیر او هستیم. نمود هر موجودی به ملکوت اوست و به آن آبْ این خیزاب و شکن، موجود است که گاهی از آنها به «جدول بحر وجود»، «کلمات وجودیه»، «شئون حقیقت وجود»، «مجالی»، «مظاهر» و اسامی دیگر تعبیرمی‌شود. درواقع یک دریای الهی است که ﴿هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ﴾ می‌باشد و آن سرِّ ﴿هُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ﴾ با عنوان الوهیت ربّ، حقیقت همه است و اوست که ﴿فِي أَنْفُسِكُمْ﴾ می‌باشد و درنهایت روشن می‌شود که همه مربوب و تحت تدبیر و تسخیر دریای وجود صمدی هستند، وگرنه ماده شعوری ندارد؛ حصه وجودیِ انسان جدولی متصل به اوست، بلکه از آن منشعب شده است. امام صادق(ع) می‌فرماید: «نُورُنَا مِنْ نُورِ رَبِّنَا كَشُعَاعِ الشَّمْسِ مِنَ الشَّمْسِ»؛ یعنی «نور ما از نور پروردگارمان است؛ مثل پرتو خورشید از خورشید» و نیز «رُوحُ الْمُؤْمِنِ أَشَدُّ اتِّصَالاً بِرُوحِ اللَّهِ مِنْ شُعَاعِ الشَّمْسِ بِهَا»؛ یعنی «اتصال روح مؤمن به روح اللّه شدیدتر است از اتصال پرتو خورشید به وی». تعبیر به «شعاع» تصریح دارد به اینکه اشیاء از عین به علم به تمامی نازل نشده‌اند، بلکه پیوسته به اصل خویشند و اصل آنها ملکوتشان است؛ ﴿فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾؛ یعنی «منزه است خدایی که ملکوت همه اشیاء به دست وی است و به سوی او بازمی‌گردند». پس هیچ موجودی از حق سبحانه به تمام حقیقت، صادر نشده است، بلکه همه کلمات وجودی انزالی‌اند و با حقیقتشان که جدول و سرّ الهی‌شان است، به بحر بیکران صادر اول و رب خاتم اتصال دارند؛ این ارتباط همان است که از آن به «اضافه اشراقی» و «امکان فقریِ نوری» یاد می‌کنند که از جانب حق به خلق، اضافه اشراقی است و از جانب خلق به حق، امکان فقری وجودی. هر جدول وجودی به مقدار وسع خود از فیض حق برخوردار است و معرفت و شناخت شهودی، به قدر ظرفیت و سعه نهر وجودی‌مان که متصل به بحر وجودی صمدی است، برای ما حاصل می‌باشد.

در میان جداول متصل به حق، انسان بزرگ‌ترین جدول بحر وجود است و همین جدول او کتاب انفسی است که اگر درست لایروبی و تصفیه شود، انوار الهیِ زلال و صافی در وی پدید می‌آید و مجرای آب حیات و محل تجلی حقایق ملکوتی می‌گردد و خداوند خویش را در او می‌نماید تا شخص را برباید و اگر لایروبی و تطهیر نشود، لای و لجن دارد و غلیظ و کثیف و گل‌آلود است؛ مَثَل حقایق الهی در چنین جدولی مثل بارانی پاکیزه است که در جداول و مجاریِ لجنیِ زمین رنگ و بو می‌گیرد. ﴿أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً﴾؛ این فیض الهی از آسمان نازل می‌شود و زلال و پاکیزه است؛ ولی در کانال‌های لایروبی‌نشده بوی می‌گیرد و زلالی خویش را از دست می‌دهد.

هر موجودی از جدول وجودی خویش ربّ خود را خطاب می‌کند و سخن از «الهی!» و «یاربّ!» دارد و هر شخصی که «یاربّ! یاربّ!» می‌گوید، چیزکی از حق یافته که به سوی او دست نیاز دراز می‌کند؛ زیرا همان‌گونه که طلب مجهول مطلق معقول نیست، ندای مجهول مطلق نیز محال است. بنابر مطالب مزبور، همه دارای یک وجود و یک ملکوت و یک جدول هستیم و بودِ ما جدولی از بحر بی‌کران هستی است و از بحر بی‌کران وجود مطلق منشعب است؛ اما باید بدانیم که این جدول‌ها و جوی‌ها و نهرها مختلفند؛ از جدول‌های کوچک گرفته تا آن جدولی که رود نیل است و بزرگ‌ترین جدول الهی، مثل وجود حضرت ختمی(ص). این جدول‌ها و نهرها و جوی‌های کوچک می‌کوشند به سعادت و کمال برسند و با دو قوه نظری و عملی به آن جدول برسند؛ چون آن جدول در علم و عمل به کمال رسیده و ﴿خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾ است؛ از این‌رو اگر از جداول (من و شما) بپرسند: از درس و بحث، ریاضت‌هاو طهارتتان، علم و تحصیل و معارف و کمالاتتان چه می‌خواهید؟ امام و قبله شما کیست؟ به سوی چه کسی می‌روید؟ می‌گوییم: ما به سوی آن جدول و به سوی وجود و جان ختمی -که امام و قبله کل است- حرکت می‌کنیم. خدای تعالی ما را از این حقیقت با خطابی به رسول الله آگاه فرمود: ﴿وَأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى﴾. دلمان آن مقام را می‌خواهد؛ منتهای قصد همه جداول رسیدن به آن رودِ نیل است که جوامع کلم را به او داده‌اند و از همه جدول‌ها بزرگ‌تر است؛ از این‌رو قرآن به جناب پیغمبر(ص) خطاب می‌فرماید: ﴿وَأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى﴾؛ همه می‌خواهند به ربّ تو منتهی شوند که ربّ تو منتهای همه است و ربّ تو مهم‌ترین ربّ است و دیگر لَيْسَ قُرًى وَرَاءَ عَبَّادَانَ. همه می‌کوشند به این جدول عظیم الهی و ربّ کامل مکمل برسند و در تلاشند تا او شوند. پس وی ربّی است که همه دارند به الله سوی او می‌روند و کافِ ﴿إِلَى رَبِّك﴾ کاف خطاب به حضرت ختمی مرتبت(ص) است؛ زیرا جوی‌ها و نهرها و شعب و جداول می‌کوشند به رب وی برسند و آنچه از مبدأ واجب تعالی به اولین و آخرین انبیا و اولیا افاضه می‌شود، از این رود نیلِ فیضِ الهی عاید همه می‌شود. همه از او منتشی‌اند و همین باعث شده خداوند تعالی بفرماید: ﴿إِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾ و یا آن حضرت بفرماید: «أُوتِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِمِ»؛ این را جز حضرت خاتم حق ندارد بگوید و بعد از او فقط حضرت امیرالمؤمنین(ع) می‌تواند شبیه به این جملات را بفرماید: «سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي»؛ همان کسی که پیامبر به او می‌فرماید: «إِنَّكَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ وَ تَرَى مَا أَرَى». پس حضرت ختمی مرتبت(ص) رود نیل است و از آن بزرگ‌تر نداریم و دیگر رودها و نهرها از این رود نیل منشعبند و او از دریای بیکران منشعب است. ربّ این رود نیل و این انسان کامل، ربّ همه یعنی همان ربّ العالمین است و همان ربّ عظیمی است که همه ربّ‌ها جداول این دریای بی‌کران هستند؛ چراکه «ما جدولی از بحر وجودیم همه».

آری! عارف وقتی دید تمام قدرت‌ها، اراده‌ها، علم‌ها و تمام وجود و کمال وجود در صفات حسنی و اسمای علیای الهی مستغرقند و خودش یکی از این کلمات به شمار می‌آید، آن‌گاه خویش را هم جدولی از این دریای وجود می‌بیند که بریده و گسیخته از آن نیست و شأنی از شئون آن به شمار می‌رود؛ حال می‌بیند که به چه کسی وابسته است؛ اراده و علم و بینایی و قدرتش کجایی است و به چه حقیقتی ارتباط دارد. در این مرحله است که خود را مظهر اسم شریف «يَا مَنْ لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ» می‌یابد؛ او را کاری از کاری بازنمی‌دارد؛ در آنِ واحد می‌شنود، می‌بیند، نتیجه می‌گیرد، نَفَس می‌کشد و غذا می‌خورد و همه اینها را بدون تزاحم انجام می‌دهد؛ اینها سلسله اموری اولیه است که نفس در آنها «لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ» است؛ می‌تواند به حدی قوی شود که کمالی پیدا کند و مظهر تامّ این اسم شریف «لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ» شود و توجه به سویی او را از توجه به سوی دیگر باز ندارد؛ عُرفا چنین تعبیر می‌کنند که او را حضرتی از حضرتی بازنمی‌دارد؛ نه توجه به باطن او را از ظاهر بازمی‌دارد و نه نظر به ظاهر او را از باطن منصرف می‌کند؛ چراکه از ملک تا ملکوتش حجابی ندارد؛ چنین روح قدسی‌ای به برکت احاطه نفسانی در حال رکوع با اینکه در کمال عبودیت و مستغرق دریای نور حضور است و فانی در عظمت و جلال الهی، انگشتر به سائل می‌بخشد و عطایش حجاب لقایش نمی‌شود و او را از مقام قدس قربش خالی نمی‌کند و بازنمی‌دارد.

انسان کامل

مقالهٔ اصلی: انسان کامل در عرفان اسلامی

در عرفان آنچه از کمال و شرافت انسانی گفته می‌شود و مقاماتی که در بخش بعدی می‌خوانیم، وابسته به اکتساب اختیاری است. در اندک شماری از انسان‌ها این ارزش‌ها به طور کامل فعلیت می‌یابد که آنها را انسان کامل (ولی، قطب عالم امکان، خلیفة الله، حجت الله، کون جامع، بزرگ‌ترین جدول الهی) می‌گویند و دیگر افراد انسانی هر یک بر اساس مرتبه معنوی که کسب می‌کنند، می‌توانند برخوردار از درجه‌ای از درجات این کمالات باشند و فقط حقیقت انسان کامل است که صاحب کمالات و مظهر جمیع اسماء و صفات الهی به نحو اکمل می‌باشد؛ از این‌رو او میوه شجره وجود است و باغبان هستی به امید همین ثمره، عالم را خلق کرده است.

انسان کامل از نظر «بشری و بشره» با دیگران شریک است؛ ولی از نظر «حقیقت» از افلاک دررفته و حقیقت وی به مرتبه‌ای رسیده که ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ شده است و حقایق را می‌گیرد و در مقام عروجیِ خویش از عقل خبر می‌دهد و می‌فرماید: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلَ وَ أَنَا الْعَقْلُ»؛ هم‌چنین صادر نخستین می‌شود. این حقیقت رَقّ منشور همه موجودات است و در پیش ما ایستاده و در ماه تصرف می‌کند و شقّ القمر می‌نماید، نه آن‌که بشره او این تصرف را انجام دهد. پس حقیقت او زمانی و مکانی نیست، بلکه مرتبه‌ای از آن «لِيَ مَعَ اللَّهِ وَقْتٌ لَا يَسَعُنِي فِيهِ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ» است و احوالی ماورای جسم و بشره دارد؛ اما دیگران او را همانند خویش می‌پندارند؛ از این‌رو ای بسا کس را که صورت راه زد *** قصد صورت کرد و بر الله زد ابن ملجم چون امیرالمؤمنین(ع) را همانند دیگران می‌دید و می‌گفت او هم همانند همه «گوشت و خون» است و بشر و بشره را دیده و از ظاهرش قیاس کرده بود، صورت رهزنش شد و شمشیر برآورد و خواست آن حضرت را بکشد؛ در حالی که این شمشیر بر انسان کامل و مظهر اتمّ الله فرود آمد. شیطان هم صورت را دید و گفت: ﴿خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ﴾. وی صورت دید و آن گوهری را که انسان به آن نورانی است، ندید؛ بنابراین از واقعیت دور شد. در آیه شریفه ﴿مَا أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا﴾ آمده وی بشره و ظاهر است، اما انسان کامل تنها این نیست. گر به صورت آدمی انسان بُدی *** احمد و بوجهل پس یکسان بدی

چنین نیست که ابوجهل با حضرت خاتم(ص) یکسان باشد؛ به حسب بشره هر دو بشرند؛ اما حضرت خاتم(ص) به محل مشیت الهی است. آن حضرت و نیز دیگر حجج الهی(ع) دارای مقاماتی بلندند؛ ایشان در عالم تکوین واجد تصرّف هستند و این حد و مقام نهایی آنها نیست؛ زیرا حتی در آحاد مردم هم تصرّفاتی دیده می‌شود، چه برسد به انسان کامل. انسان کامل چنین نیست که در حضیض خاکدان پایبند طبایع و امور مادی وعبدالبطن وعبدالهوی باشد، بلکه ﴿فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ﴾ است؛ فَإِنَّهُمْ لِشِدَّةِ اتِّصَالِهِمْ بِعَالَمِ الْقُدْسِ.

انسان کامل برزخ جامع میان حضرت وجوب و حضرت امکان است و قلب و قطب عالم است و همه به گرد او می‌چرخند زیرا او باب الله است که همه موجودات باید از این راه به کمالشان برسند؛ او محور همه است و مقامش تجزیه‌بردار نیست؛ از این‌رو با وجود حضرت سیدالشهدا(ع)، امام حسن مجتبی(ع) قطب بودند و با وجود امام باقر(ع)، امام سجاد(ع) قطب بودند. چنین موجودی اسامی گوناگونی دارد که مطابق با شئون و احوالش گاهی او را به خلیفة الله یا به انسان کامل و گاهی به آدم حقیقی و قرآن فرقان، جام جم، صاحب مرتبه عماء و دیگر اسامی تعبیر می‌کنیم که در هر یک لحاظی مطرح است؛ اسمای او را تناهی نیست؛ زیرا اسماءالله غیرمتناهی است و او دارای همه آنهاست که مطابق مقاماتش هر اسمی را از خویشتن اظهار می‌کند و می‌گوید من صاحب این اسم هستم؛ چراکه دولت آن اسم در او تجلی کرده و کتاب وجودی او امّ‌الکتابی است که مصداق اتمّ ﴿كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ﴾ است.

انسان کامل در مقام فنای فی الله می‌تواند بر حقایق و معارف الهی اطلاع یابد و کارهای الهی و غیرالهی را از هم بازشناسد و به اذن الله در آنجا که باید، کار خدایی کند.

انسان کامل یا خلیفه خداوند آینه مرتبه الهی است و قابلیت ظهور همه اسماء را دارد؛ چراکه در مقام فنا، خواص بشریت از او سلب می‌شود و به صفات الله و مِثْل الله و مظهر هویت ذاتیه متصف می‌گردد، با جمیع اسماء و صفات که مخبِر از این حال کریمه ﴿وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى﴾ است. کریمه ﴿إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ﴾ و کریمه ﴿وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ﴾ و حدیث شریف قدسی «لَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ، فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ وَ يَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا، إِنْ دَعَانِي أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ» و این دست آیات و احادیث دلیل است که همه از اوست و بدوست، بلکه خود همه اوست.

همان‌گونه که کلمات‌اللّه شئون حق‌تعالی‌اند از شئون و شجونانسان کاملِ متحد با رَقِّ مَنشُور نیز هستند؛ همه کلمات وجودی از شاخه‌های وجودی خلیفة‌الله می‌شوند؛ چراکه نفس انسان کامل به حسب صعود و ارتقای درجات و اعتلای مقاماتش در قوس صعود با فیض اول و نَفَس رحمانی اتحاد وجودی می‌یابد و به اوصاف وی متصف می‌شود؛ از این‌رو حضرت محمد(ص) در حدیثی می‌فرماید: «مَنْ رَآنِي فَقَدْ رَأَى اللَّهَ». انسان کامل مقام صادر اول و نَفَس رحمانی را دارد؛ بدین جهت تمام کلمات وجودی از مظاهر وجودی او هستند؛ همه موجودات از عقل اول تا هیولای در نشئه طبیعت، از شئون وجودی روح محمد یا حقیقت محمدی، یعنی صادر اول هستند و همگان از مشکات آن حضرت فیض می‌گیرند و هر پیامبر، خواه تشریعی و خواه انبایی و رسول و ولی، هر چه دریافت می‌کند، از مشکات حضرت خاتم(ص) است.

بر مبنای وحدت شخصی وجود، مراتب تمامی موجودات در قوس نزول، از تعیّنات حقیقت ولایت و نَفَس رحمانی است و در قوس صعود، حقیقت انسان کامل دارای جمیع مظاهر و مراتب است. پس تمامی حقایق عقلانی و رقایق برزخی آنها که گاهی به عقل و گاهی به شجر و گاهی به کتاب مسطور و عبارات و اسامی مختلف مذکور می‌شود، تماماً نفس حقیقت انسان کامل و از اجزای ذات او هستند. در واقع حقیقت انسان کامل بر حسب هر درجه‌ای از درجات، تعیّن خاص و اسم مخصوص حاصل می‌کند؛ بدین جهت انسان کامل می‌تواند آثار تمامی آن تعیّنات را به حقیقت خود اسناد دهد؛ چنان‌که در خطبه منتسب به امیرالمؤمنین(ع) آمده است: «أَنَا آدَمُ الْأَوَّلُ، أَنَا نُوحُ الْأَوَّلُ، أَنَا آيَةُ الْجَبَّارِ...».

انسان کامل اگر مرد باشد، مظهر و صورت عقل کل است و اگر زن باشد، مظهر و صورت نفس کلّ. بنابراین سید اوصیا و سرّ پیامبران و رسولان حضرت علیِّ عالیِ اعلی، صورت و مظهر عقل کل به تمام‌ترین وجه ممکن است و سیده نساء عالمین، فاطمه زهرای بتول، صورت و مظهر نفس کل بر وجه اتم؛ ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ * بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ *... يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ﴾؛ در این آیات شریف منظور از دو دریا امیرالمؤمنین علی(ع) و حضرت فاطمه(س) است و برزخ پیامبر اکرم(ص) و لؤلؤ و مرجان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) هستند.

از منازل سیر حبّی وجود در قوس نزول به «لیل و لیالی» تعبیر می‌شود و در قوس صعودی به «یوم و ایام» تعبیر می‌گردد؛ بعضی لیالی، لیالی قدرند و بعضی ایام، ایام اللّه. عصمة اللّه کبری حضرت فاطمه(س) همان‌گونه که لیلة القدر است، همچنین یوم اللّه نیز می‌باشد و یازده قرآن ناطق (امامان) از این شب مبارکه قدر نازل شده‌اند؛ در سخن حق‌تعالی که به پیغمبر اکرم(ص) فرمود: ﴿إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ﴾ و در حدیثِ «مَنْ عَرَفَ فَاطِمَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِهَا فَقَدْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ» باید تدبّر کرد. انسان کامل واسطه بین حق و خلق است و فیض و مدد حق - که سبب بقای ماسوی الله است - توسط او به همه عوالم علوی و سفلی می‌رسد. اگر این برزخیت، مغایرت و بیگانگی انسان کامل با طرفین نباشد، هیچ موجوی مدد الهیِ وحدانی را نمی‌پذیرد؛ زیرا مناسبت و ارتباطی نیست تا مدد به موجودات برسد. بنابراین عالم از وجود او گلشن می‌گردد؛ وی مظهر ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ و مظهر کامل اسمای الهی است و باید باشد تا همه کلمات وجودی از او نور بگیرند. در حال حاضر، حضرت صاحب الزمان مظهر کامل اسمای الهی است و دیگران به فراخور نصیبشان از اسماء و صفات الهی به او قرب معنوی می‌یابند. پس امام عصر(ع) رابط میان خلق و حق است و فیض را از فوق می‌ستاند و بر خلق می‌رساند. بدین سبب است که در «دعای عدیله» در توصیف حضرت بقیة الله آمده است: «بِيُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى وَ بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَ السَّمَاءُ» و در زیارت جامعه کبیره این‌گونه به واسطه‌های فیض که همانا ائمه هدی هستند، اشاره شده است: «بِكُمْ فَتَحَ اللَّهُ وَ بِكُمْ يَخْتِمُ وَ بِكُمْ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ بِكُمْ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ بِكُمْ يُنَفِّسُ الْهَمَّ وَ يَكْشِفُ الضُّرَّ».

جهان هیچ‌گاه از فیض حجت یا انسان کامل خالی نمی‌شود و در صورت خالی‌شدن زمین از حجت، جهان از بین می‌رود. از آنجا که اسم اللّه مستجمع همه صفات کمالی و کعبه همه اسماء است، مظهر این اسم هم باید اتمّ مظاهر، یعنی انسان کامل باشد. می‌دانیم اسماء اللّه بی‌مظاهر نمی‌شوند؛ پس اسم اللّه هم هیچ‌گاه بی‌مظهر نمی‌شود؛ در نتیجه هیچ‌وقت جهان نشئه عنصری خالی از انسان کامل (مظهر اللّه) نیست. این نماینده حق متعال و مظهر اسم اللّه باید در عالم عنصری باشد تا همگان حیات داشته باشند.

برای وجوب وجود حجتِ قائم دو دلیل کلی وجود دارد: یکی برهان قطعی عقلی که بر عدم امکان خالی بودن زمین از واسطه فیض الهی حکم می‌کند که الإِمَامُ أَصْلُهُ قَائِمٌ وَ نَسْلُهُ دَائِمٌ و دیگری احادیث متواتری از اهل بیت(ع) که معرّف شخصیت امام زمان(ع) است.

به خاطر ضعف و بیچارگی خودمان این‌چنین انسان کاملی از دیدگان ما غایب است و لیاقت نداریم که با او محشور باشیم، وگرنه او آفتابی است که در آسمان معرفت باید باشد و این معنا در عرفان مسجّل و مسلّم است که اسماء مظاهر می‌طلبند و اسم اللّه نیز مظهری به نام انسان کامل می‌خواهد که قطب همه باشد. در میان فرقه‌ها و طایفه‌های اسلامی تنها فرقه همراه و موافق با عرفان که حرف و عقیده عارفان را پیاده می‌کند، فرقه شریف امامیه است. امامیه می‌گویند عالم و زمین خالی از حجت و انسان کامل نمی‌شود و همین معنا نیز نزد عارفان مسلّم است. اگر چشمِ دلِ ما قدرت دیدن آفتاب وجودی انسان کامل و خلیفة اللّه را ندارد، به علت تیرگی‌های نفسانی است و حضرت صاحب الزمان(ع) در پشت پرده غیب نیست، بلکه چشمان نابینای ما به بینایی دارد نیاز تا آفتاب را بنگرد.

معصومین(ع) به منزله ماه هستند که از شمس حقیقت محمدی نور می‌گیرند؛ نورِ ماه یا علی(ع) از نور خورشید یا نبی(ص) است که «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي»، و نور نبی -که شمس نظام هستی است- از حق‌تعالی است که ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾.

همان‌گونه که بدون آفتاب و ماهِ خارجی جهان پا نمی‌گیرد، در عالم تشریع نیز دین الهی بدون نبی و ولی قوامی نخواهد داشت. خداوند در قرآن به صراحت به حضرت رسول الله(ص) فرموده است: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا * وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا﴾؛ چراغ را «سراج» گویند و چراغ برای تاریکی است. پیامبر(ص) سراج مردم در تاریکی جهل است. همان‌گونه که خورشید باید در آسمان ظاهری وجود داشته باشد تا زمینیان و آسمانیان از او نور بگیرند، بیش از این، وجود انسان کامل در عصر محمدی در آسمان معرفت ضرورت دارد.

درباره آیات ﴿وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا * وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا﴾ روایتی نقل شده است که جناب سلمان از حضرت خاتم(ص) در مورد «شمس» و «قمر» پرسیدند. حضرت در پاسخ فرمود: آن شمس منم و قمر علی است؛ چراکه نورْ ولایت تشریعی است و مراد از خلافت و وصی بودن و جانشینیِ علی، این نور ولایت است.

انسان کامل صاحب ولایت تکوینی نیز هست و ولایت او در همه موجودات ساری است؛ چون در سیر عروجی و ارتقای وجودی با صادر اول اتحاد می‌یابد و همه عوالم به منزله اعضا و جوارح وی می‌شود و می‌تواند با مشیت الهی و اذن اللّه تکوینی و نه اذن اللّه قولی در کائنات تصرّف کند؛ فَيَتَصَرَّفُ فِيهَا كَيْفَ يَشَاءُ. زمانی که انسان کاملی همانند امیرالمؤمنین علی(ع) خود را با صادر اول متحد می‌یابد، «سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي» سر می‌دهد؛ این انسان کامل، زبده و خلاصه کل عوالم وجودی، یعنی ماسوی الله است و هستی از اعلی تا به اسفل، از عقل نخستین تا هیولای اولی خادمان اویند و گرد او طواف می‌کنند؛ او همچون حق متعال نهایتی ندارد و یکی از نشانه‌های وی قدرت تصرف در کائنات است؛ یعنی کائنات چنان تسلیم او هستند که اعضا و جوارح ما تسلیم ماست؛ همچون موسی(ع) که بدون ابزار و آلات مادی دریا را شکافت و بدون بستن سد، آب دریا را به دو طرف کنار زد؛ همه اینها به قوه و نظر قدسی روحانی و عقلانی و توجه قدسی بود که به اذن اللّه تکوینی انجام شد. همچنین امیرالمؤمنین(ع) که درِ خیبر را از جا کند و پرتاب کرد، بدون اینکه دست و بدن و اعضای او جایی از در را لمس کند، بلکه به قوت ملکوت و نفسی که به نور پروردگار خود روشن است، بر آن دست یافت.

می‌توان «قدرت تصرف در کائنات» را با «مقام کن» مطابق دانست. عارفان از حدیث شریفِ «فَإِنِّي أَقُولُ لِلشَّيْءِ كُنْ فَيَكُونُ وَ قَدْ جَعَلْتُكَ تَقُولُ لِلشَّيْءِ كُنْ فَيَكُونُ» تعبیر به مقام کن می‌کنند که در آن، انسان مظهر خدا می‌شود و هر چه اراده کند، همان موجود می‌گردد و «کن» به امر وی آنچه را بخواهد باذن اللّه انجام می‌دهد.

«بسم اللّه عارف و انسان کامل» به منزله «کن از جانب حق» است؛ هنگامی‌که چنین نفسِ قوی شده و نَفَسِ الهی پیدا کرده‌ای اراده کند، به محض خطاب به شیء او را با «کن» یکون می‌کند و همانند ربّش کار خدایی انجام می‌دهد؛ با این تفاوت که «کنِ» عارف به واسطه «بسم اللّه الرحمن الرحیم» است، ولی «کنِ» حق‌تعالی واسطه ندارد و او خود، «بسم اللّه الرحمن الرحیم» است.

«مقام کن» به دانایی مفاهیم اسمای الهی و قرآنی نیست، بلکه به دارایی آنهاست. در این مقام، اسمای تکوینیِ حق به نحو کمال در عارف متحققند و او خلیفة اللّه است و به صفات اللّه مستخلُف است و تصرّف در ماده کائنات می‌کند و به محض انشاء، فعل (شیء) متحقق می‌شود؛ مثل قضیه امام هشتم(ع) که شیر پرده را امر کرد، سپس آن تصویر به صورت شیر درنده عینی درآمد و یا جریان امام هفتم(ع) که در مِنی با نوک پای مبارک خود به گاو زد و او زنده شد، زن (صاحب گاو) متوجه نبود و فریاد زد که‌ای مردم! عیسی روح الله اینجاست و مرده زنده می‌کند! حضرت خود را در میان جمعیت غایب کرد. آن روحانیت ماورای طبیعت با آن ارتباطی که دارد، اگر بخواهد می‌تواند مرده زنده کند و کوه‌ها را از جای برکند و بر اساس موقعیت‌ها تصرّفات انجام دهد؛ مثل واقعه کندنِ درب قلعه خیبر که حضرت وصی(ع) قسم ایراد کرد که اعضای من آن را مسّ نکرده است و به قوه غذایی و جسمانی و جسدی نبود، بلکه به قوه روحانی بوده است و به آن قوه‌ای که دیگر انبیا و سفیران الهی به اذن الله و به فراخور موقعیت تصرّف در ماده کائنات می‌کنند.

انسانی که صاحب مقام کن شد، ولایت تکوینی دارد و در عروجش با نَفَس رحمانی متحد می‌گردد؛ انسانِ ارتقایافته به این مرتبه عالی صاحب رتبه نبوت انبائی است. باید میان نبوت تشریعی و انبائی فرق گذاشت؛ نبوت تشریعی به سید ما محمد(ص) ختم گردید و نبوت انبائی پایان نخواهد یافت و همه به سوی آن دعوت شده‌ایم. نبوت انبائی به نبوت اخباری، نبوت عام، نبوت مقامی و نبوت تعریفی نیز نامیده می‌شود؛ این وقفِ عام الهی برای همگان گسترده شده است و از این سفره ابدی و رحمت رحیمی، نفوسِ مستعد بهره می‌برند؛ نفوسی که اهل همّت و عزم و اراده‌اند و به مقام ختمی تقرّب می‌جویند، معارجی را طی می‌کنند و از وحی انبایی می‌شنوند و از ناحیه خدای تعالی به آنها انبائی و شناسانده و تعریف می‌شود و چیزها عایدشان می‌گردد؛ برای مثال در ریاضت‌ها احادیث برزخی می‌دهند؛ چراکه ما هم حق داریم از آن حضرت، در خواب یا بیداری حدیث بگیریم.

آری! می‌توان صاحب نبوت انبائی شد و می‌شود زمین و آفتاب و ماه و ملائکه و جن و عرش و فرش، همه مسخّر گردند؛ هیچ موجودی از مسخّر و رام‌شدن سرکشی ندارد؛ می‌توان به جایی رسید که در آنها تصرّف کرد؛ پس نه از این طرف مانعی هست نه از آن طرف؛ هیچ کلمه‌ای از کلمات هستی ابایی ندارند که طعمه انسان شوند؛ خداوند نیز به انسان سرمایه‌ای داده است که حدّ یقف ندارد؛ با این قابلیت و چینه‌دان می‌تواند تمام جهان هستی را ببلعد و همه را احصا کند و به جایی برسد که مصداق اتم ﴿كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ﴾ شود. چه مانع و اشکالی وجود دارد که انسان نتواند چنین شود؟ ایرادش چیست؟ چه دلیلی برخلاف این وجود دارد؟ کجایش ناتمام و نادرست است؟ مگر انسان که اکنون این همه دستگاه‌ها در وجودش شکل گرفته، نطفه نبود؟ نه عقلی داشت، نه ادراکی، نه اعضا و جوارحی، نه ظاهری و نه باطنی و در حد بالقوه قرار داشت! الآن که سرمایه و مَلَکاتی را دارا شد و بال و پر درآورده است، باید تعجب کند که حقایق بالاتری نیز قابل دستیابی است؟! چرا استنکاف و شگفتی ندارد که از آنچه بود، به این عظمت کنونی رسیده است؟! آیا شایسته است که کرامات و تصرّفات انسان کامل را رد نماید؟! انسانِ حرف نشنیده و استاد ندیده، انسان کامل را با خود و اطرافیانش قیاس می‌کند؛ مگر باورش می‌شود که امام در خانه بنشیند و از پشت دیوار و از گذشته و آینده باخبر باشد؟! مگر می‌تواند هضم کند که انسان کاملِ عارفِ باللّه در هر حدِّ نظام وجود که قرار بگیرد، ماقبل و ما بعد آن را می‌خواند؟! او که نمی‌تواند به آفتاب بنگرد و از آفتاب خوشش نمی‌آید و چشمه خورشید را نکوهش می‌کند، از شب‌پره‌بودن خویش خبر می‌دهد. دلیل استنکاف او این است که چگونه انسان چند هزار سال قبل و بعد را می‌بیند؟! وی حرف نشنیده و استاد ندیده است و نمی‌داند که هر چه در عالم اتفاق افتاده یا اتفاق می‌افتد، در متنی قرار دارد و قلمِ حق آنها را نوشته است: «جَفَّ الْقَلَمَ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ‌». حضرت رسول(ص) داستان حضرت نوح و کشتی و غرق کفار را به گونه‌ای حکایت می‌کند که گویی خود با آنها همسفر بوده و در متن نظام هستی با حضرت نوح بوده است. انسانِ منکر، مانند نابینای مادرزادی است که به او بگوییم که ما در شب تا چشم بیندازیم، ستاره‌های فراوانی می‌بینیم؛ باورکردنش برای وی دشوار است و در حیرت می‌افتد که چگونه چنین چیزی ممکن است؟! با وجود مسافت زیاد، چگونه چشم آن همه را می‌بیند؟! در کمتر از مقداری که ما چشم باز می‌کنیم و ستاره‌ها را می‌بینیم، انسان کامل دیوار زمان و مکان را طی می‌کند و به عوالم گوناگون و حقایق مختلف دست می‌یابد. آری! آنها با یک نگاه به آنچه بخواهند، دست می‌یابند و این شأنیت والا برای کوردلان باورنکردنی است.

منابع

1. علیزاده آملی، علی، عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی