حجاب: تفاوت میان نسخه‌ها

حجاب (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۱ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۴:۲۱

۶۸٬۰۸۰ بایت اضافه‌شده ، ‏۱۱ مارس ۲۰۲۳

بدون خلاصۀ ویرایش

دیداریویکی‌متن

Bahmani

مدیران

۱۳۰٬۰۵۳

ویرایش

@@ خط ۴۹: / خط ۴۹: @@
 === [[وظایف]] [[مؤمنان]] و [[حکومت]] درباره حجاب ===
 افزون بر [[مکلف]] بودن [[زنان]] برای [[حفظ]] حجاب، مؤمنان و [[حکومت اسلامی]] نیز در این زمینه وظایفی دارند که از جمله وظایف آنان سفارش زنان به رعایت حجاب است. این [[تکلیف]] از آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیک‌تر است و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref> که [[پیامبر اکرم]] {{صل}} را [[مأمور]] کرده است تا [[همسران]] و [[دختران]] خود و زنان [[مسلمان]] را به حجاب فرمان دهد برداشت می‌شود. آیاتی که به شکل عام، [[حاکمان]] و همه [[مسلمانان]] را به [[امر به معروف و نهی از منکر]] [[فرمان]] داده‌اند، مانند: {{متن قرآن|الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ}}<ref>«(همان) کسانی که اگر آنان را در زمین توانمندی دهیم نماز بر پا می‌دارند و زکات می‌پردازند و به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناپسند باز می‌دارند و پایان کارها با خداوند است» سوره حج، آیه ۴۱.</ref> [[امر]] به حجاب و [[نهی]] از بی‌حجابی را نیز شامل می‌شوند، از این‌رو [[مؤمنان]] و [[حکومت اسلامی]] [[وظیفه]] دارند [[زنان]] [[مسلمان]] را به [[پوشش]] حجاب امر کرده، آنان را از بی‌حجابی بازدارند<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۵۵.</ref>.
+== علل گسترش بی‌حجابی ==
+هر چند حجاب در [[جوامع اسلامی]] معاصر، همچنان از [[مقبولیت]] بسیاری برخوردار بوده و [[زنان]] با حجاب در بسیاری از این کشورها بخش اعظم زنان را تشکیل می‌دهند، ولی عوامل متعددی موجب افزایش بی‌حجابی در جوامع اسلامی و غیر [[اسلامی]] شده است:
+=== [[ضعف]] [[دین‌داری]] ===
+ضعف و افول [[دینداری]] در شکل‌های متنوع خود، از عوامل اصلی بی‌حجابی بوده است<ref>حداد عادل، غلامعلی، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی، ص۲۸-۲۹.</ref>؛ افزون بر روایاتی که [[دنیادوستی]] را ریشه همه [[گناهان]] دانسته<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۱۳۱؛ صدوق، محمد بن علی، الخصال، ص۲۵.</ref>، در [[روایات]] دیگر [[زنان آخرالزمان]]، نیمه عریان، [[آرایش]] کرده، از [[دین]] گریزان، جویای [[شهوت]] و شیفته [[لذت]] و روان به سوی [[فتنه‌ها]] توصیف شده‌اند<ref>صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳۹۰؛ طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، ص۲۰۱.</ref>؛ همچنین زمانی که دین، عامل [[آرامش]] [[قلبی]] است<ref>{{متن قرآن|إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}} «اگر او را یاری ندهید بی‌گمان خداوند یاریش کرده است هنگامی که کافران او را که یکی از دو نفر بود (از مکّه) بیرون راندند، آنگاه که آن دو در غار بودند همان هنگام که به همراهش می‌گفت: مهراس که خداوند با ماست و خداوند آرامش خود را بر او فرو فرستاد و وی را با سپاهی که آنان را نمی‌دیدید پشتیبانی کرد و سخن کافران را فروتر نهاد و سخن خداوند است که فراتر است و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره توبه، آیه ۴۰؛ {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ}} «فرشتگان بر آنان که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری کردند، فرود می‌آیند که نهراسید و اندوهناک نباشید و شما را به بهشتی که وعده می‌دادند مژده باد!» سوره فصلت، آیه ۳۰؛ {{متن قرآن|يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ}} «ای روان آرمیده!» سوره فجر، آیه ۲۷.</ref>، [[دین‌گریزی]]، نقش عمده در سلب [[آرامش]] [[معنوی]] و [[روحی]] [[انسان]]<ref>ر.ک: {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا}} «آیا ندیده‌ای که ما شیطان‌ها را به سراغ کافران می‌فرستیم که آنان را خوب از راه به در می‌کنند؟» سوره مریم، آیه ۸۳؛ {{متن قرآن|وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى}} «و هر که از یادکرد من روی برتابد بی‌گمان او را زیستنی تنگ خواهد بود و روز رستخیز وی را نابینا بر خواهیم انگیخت» سوره طه، آیه ۱۲۴؛ {{متن قرآن|وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ}} «و برای آنانکه از یاد (خداوند) بخشنده دل بگردانند شیطانی می‌گماریم که همنشین آنها خواهد بود» سوره زخرف، آیه ۳۶؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۳، ص۳۲۷-۳۲۸.</ref> خواهد داشت؛ از این رو فرد [[دین]] [[گریز]] می‌کوشد تا با هیجانات جنسی [[حرام]]، به گونه‌ای به آرامش دست یابد<ref>{{متن قرآن|أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ}} «آیا آنانکه از سوی پروردگارشان برهانی دارند با آن کسانی که کردار ناپسندشان را (در چشم آنها) آراسته‌اند و از هوا و هوس‌های خود پیروی کرده‌اند، برابرند؟» سوره محمد، آیه ۱۴.</ref>؛ [[غافل]] از آنکه بیشتر مضطرب خواهد شد؛ بی‌اعتنایی به راهکارهای [[مشروع]] ارضای [[حس]] [[خودنمایی]] در [[زنان]]<ref>خدا رحیمی، سیامک و دیگران، روان‌شناسی زنان، ص۱۲۹.</ref>، از جمله مصداق‌های [[ضعف]] [[دین‌داری]] به شمار می‌رود؛ چراکه [[اسلام]] با توجه به ویژگی‌های روحی [[زن]]، وی را به خودآرایی در برابر [[همسر]] و [[لذت]] جنسی از وی ترغیب کرده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۳۲۴، ص۵۰۹.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۳.</ref>
+=== [[جهل]] و [[ناآگاهی]] ===
+[[شناخت]] و [[آگاهی]] نداشتن والدین یا [[فرزندان]] به [[احکام شرعی]] حجاب و [[دلایل]] و [[فلسفه]] آن، به ویژه تفاوت‌های جسمی و روحی [[زن]] و مرد، وجود [[شک و تردید]] در [[حکم]] حجاب به علت رواج [[شبهات]] نیز می‌تواند از عوامل دیگر بی‌حجابی باشد<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۴۶ – ۴۷.</ref>؛ همچنین بهره نجستن از کارشناسان [[متعهد]] و متخصص، و در دسترس نبودن کتاب‌ها و دیگر امکانات [[آموزشی]] متناسب با ویژگی‌های [[جوانان]] نیز، از جمله عوامل اخلال در موضوع حجاب است<ref>ر.ک: اسحاقی، سید حسین، هست‌ها و بایدهای فرهنگ عفاف و حجاب، حجاب مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۲۹۱.</ref>؛ از این رو [[اسلام]] به عنوان [[دینی]] جهانی، بر زدودن جهل از [[دختران]] نسبت به حجاب تأکید نموده<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۱۶؛ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۳۷۴.</ref> و به والدین برای افزایش آگاهی‌های دینی [[فرزندان]]، به منظور بازداشتن از تأثیر مکتب‌های [[انحرافی]] و شبهه‌زا توصیه کرده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۶، ص۴۷؛ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۸، ص۱۱.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۳.</ref>
+=== ناکارآمدی عوامل [[جامعه]] پذیری ===
+فرایند جامعه پذیری یا کسب دائمی تجربیات [[اجتماعی]] در راه ارتقای توانمندی‌های [[انسانی]] و فراگرفتن الگوهای [[فرهنگی]] جامعه<ref>شریعتمداری، علی، روان‌شناسی تربیتی، ص۲۰۹.</ref>، از جمله عوامل اصلی همانندسازی فرد با محیط [[زندگی]] خود بوده و در مقابل، بروز اختلال در فرایند جامعه پذیری، عامل مهم کژروی وی به شمار می‌رود<ref>ر.ک: سلیمی، علی؛ داوری، محمد، جامعه‌شناسی کجروی، ص۳۸۹–۴۰۶.</ref>. درباره پدیده بی‌حجابی نیز می‌توان به اختلال در فرایند [[آموزش]] [[ارزش‌های دینی]] پیرامون حجاب به [[نسل]] [[نوجوان]] با تفکیک عوامل [[جامعه‌پذیری]] اشاره نمود؛ در این میان [[خانواده]] به عنوان نخستین و بادوام‌ترین عامل در [[رشد شخصیت]] افراد<ref>شریعتمداری، علی، روان‌شناسی تربیتی، ص۱۹۳.</ref> در راه آشنایی با [[هنجارها]] و [[فلسفه]] اجتماعی آنها نقشی مهم ایفا می‌کند<ref>شریعتمداری، علی، روان‌شناسی تربیتی، ص۲۱۰ – ۲۱۱.</ref>؛ خانواده، چنان که [[انتظار]] می‌رود اگر به [[درستی]] به [[وظایف]] خود در انتقال [[فرهنگ]] حجاب به نسل جدید عمل نکند، آسیب‌های بزرگی در پی خواهد داشت؛ در این پیوند، [[مفسران]] در ذیل [[آیه]] ۲۷ [[سوره نوح]]، به نقش بارز [[خانواده]] در بروز [[مفاسد اجتماعی]] توجه داده‌اند<ref>ر.ک: فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، ج۲۳، ص۱۳۸؛ مدرسی، سید محمد تقی، من هدی القرآن، ج۱۶، ص۴۲۲.</ref>؛ [[روایات اسلامی]] نیز جایگاه [[دختران]] پرورش یافته در کانون [[خانوادگی]] نامناسب را بسیار [[متزلزل]] و نابسامان ترسیم نموده‌اند<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۳۳۲؛ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳۹۱.</ref>. افزون بر نقش خانواده، عوامل دیگر [[جامعه]] پذیری، به ویژه [[مدارس]] و [[رسانه‌های جمعی]] نیز، در این باره چنان که باید به مسئولیت‌های خود عمل نکرده و حتی گاه به ابزاری برای گسترش بی‌حجابی تبدیل شده‌اند؛ این مشکل به ویژه درباره رسانه‌های تصویری و فناوری‌های نوین آن بیشتر به چشم می‌خورد؛ همچنان که برخی از پژوهش‌ها بیانگر تأثیر منفی تلویزیون و سینما بر حجاب و [[مشروعیت]] بخشی به بی‌حجابی هستند<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۱۴۷.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۴.</ref>
+=== [[ضعف]] نظارت و کنترل [[اجتماعی]] ===
+افزون بر جنبه‌های [[آموزشی]] نهادهای اجتماعی، این نهادها ابزارهای کنترل اجتماعی نیرومندی نیز به شمار می‌روند؛ از این رو [[قرآن کریم]]، [[مؤمنان]] را به [[نظارت]] مستمر اعضای خانواده به منظور تأمین [[حسن عاقبت]] آنان فراخوانده است {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ}} <ref>«ای مؤمنان! خود و خانواده خویش را از آتشی بازدارید که هیزم آن آدمیان و سنگ‌هاست؛ فرشتگان درشتخوی سختگیری بر آن نگاهبانند که از آنچه خداوند به آنان فرمان دهد سر نمی‌پیچند و آنچه فرمان یابند بجای می‌آورند» سوره تحریم، آیه 6.</ref>؛ چنان که [[مفسران]] نیز با توجه به برخی از [[منابع روایی]]، منظور از نظارت را [[آموزش]]<ref>جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، ج۵، ص۳۶۴.</ref> همراه با [[امر به معروف و نهی از منکر]] <ref>قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۷؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۶۲؛‌تهذیب الاحکام، ج۶، ص۱۷۹.</ref> دانسته‌اند<ref>سمرقندی، نصر بن محمد، بحرالعلوم (تفسیر سمرقندی)، ص۴۶۹؛ طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱۰، ص۵۰.</ref>؛ به [[باور]] گروهی از [[پژوهشگران]]، [[خانواده]] در دنیای معاصر به علت [[ضعف]] [[حمایت]] نهادهایی چون بستگان، [[رسانه‌های جمعی]]، [[قانون]] و سیاست‌های کلان دولتی، کار کرد نظارتی خود را از دست داده است؛ حمایت‌های مزبور می‌توانند [[تشویق]]، ارائه محتوا و یا شیوه‌های درست [[تربیتی]] را شامل شوند؛ به [[عقیده]] این گروه از صاحب‌نظران، کارکردهای [[عاطفی]] {{متن قرآن|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}} <ref>«و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref> و جنسی {{متن قرآن|إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ}}<ref> «جز با همسران خویش یا کنیزهاشان که اینان نکوهیده نیستند» سوره مؤمنون، آیه ۶.</ref>خانواده که خود از عوامل کنترل غیرمستقیم به شمار می‌روند نیز کم‌رنگ شده‌اند<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۴۶.</ref>؛ به رغم تأکید [[اسلام]] بر [[تقویت روحیه]] [[غیرت‌ورزی]] در مردان<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۳۵- ۳۵۶، آمدی، ص۸۹؛ لیثی واسطی، ص۳۴۷.</ref> و بر اساس بررسی‌های انجام شده در مقاطعی از [[تاریخ]]، این امر مهم مورد [[تضعیف]] قرار گرفته و به رواج بدحجابی انجامیده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۳۷؛ طبرسی، علی بن حسن، مشکاة الانوار، ص۴۱۷.</ref>. در عین حال [[وظیفه]] نظارتی [[اجتماع]] [[مسلمانان]] به عنوان ابزاری مؤثر، در چارچوب [[تکلیف شرعی]] [[امر به معروف و نهی از منکر]] مشخص می‌شود {{متن قرآن|وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}}<ref> «و باید از میان شما گروهی باشند که (مردم را) به نیکی فرا می‌خوانند و به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناشایست باز می‌دارند و اینانند که رستگارند» سوره آل عمران، آیه ۱۰۴</ref>؛ {{متن قرآن|كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref>«شما بهترین گروهی بوده‌اید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شده‌اید؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهید و از (کار) ناپسند باز می‌دارید و به خداوند ایمان دارید و اهل کتاب اگر ایمان می‌آوردند برای آنان بهتر بود؛ برخی از آنها مؤمن امّا بسیاری از آنان نافرمانند» سوره آل عمران، آیه ۱۱۰.</ref>.
+در [[روایات]] نیز، بر انجام این [[فریضه]] و قطع رابطه با فرد [[گناهکار]] در صورت تأثیرگذار نبودن آن تأکید شده<ref>طوسی، محمد بن حسن، الامالی، ص۶۶۱؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۷، ص۸۸.</ref> و نسبت به عواقب خطرناک ترک آن هشدارهای جدی داده شده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۶؛ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۱۷۶.</ref>؛ همچنان که [[امام صادق]]{{ع}} در سخنانی گلایه‌آمیز به [[اصحاب]] خود، بی‌گناهان آنان را به خاطر [[گناه]] بدکاران [[توبیخ]] می‌کند؛ زیرا در مقابل گناه آنان [[سکوت]] کرده و رابطه خویش را قطع ننمودند<ref>طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۱۸۱–۱۸۲.</ref>؛ به همین دلیل به [[باور]] گروهی از جامعه شناسان، عوامل گوناگونی به ناکارآمدی این راهکار انجامیده است که در این میان، می‌توان به عواملی چون نداشتن [[شناخت]] دقیق از سوی [[مردم]] درباره حدود و [[موازین]] [[امربه معروف]] و چگونگی اجرای صحیح آن، به دور از هرگونه افراط‌گری، نامشخص بودن مرز میان قلمروهای [[نظارت]] مردمی و نظارت دولتی در نظام‌های [[دینی]]، و گسترش تدریجی مفهوم «[[بی‌اعتنایی]] تماشاچی» اشاره نمود؛ منظور از اصطلاح اخیر، رواج ارزش‌های فردگرایانه‌ای است که بر اساس آن، افراد در برابر کژروی‌ها و جرایم، بی‌تفاوت شده و [[ناهنجاری‌ها]] را از مداخله بی‌نیاز می‌دانند<ref>رابرتسون، یان، درآمدی بر جامعه، ترجمه حسین بهروان، ص۱۴۹.</ref>.
+از ابزارهای دیگر کنترل [[اجتماعی]]، کنترل قانونی است که بر عهده [[حکومت‌ها]] و در چارچوب اجرای سومین مرحله (مرحله عملی) از فریضه [[امر به معروف و نهی از منکر]] در شرایط تشکیل [[حکومت ولی فقیه]] است؛ به همین دلیل [[امام خمینی]] آن را به [[صلاح]] [[حکومت اسلامی]] می‌دانستند<ref>ر.ک: امام خمینی، استفتائات، ج۱، ص۴۸۴.</ref>؛ به عبارت دیگر [[ولی فقیه]]، با استفاده از ابزار [[دولت]]، [[جامعه]] را از آفت‌هایی چون بی‌حجابی مصون می‌دارد؛ البته به رغم تلاش [[حاکم اسلامی]]، بروز موانعی همچون [[فقر]] مبانی نظری [[اسلامی]] در گستره علوم اجتماعی، سطحی‌نگری و فقدان راهکار صحیح و مصلحت‌گرا در میان دولتمردان، بهره‌گیری نامناسب از فناوری نوین رسانه‌ای، ناهماهنگی و [[جدیت]] نداشتن دستگاه‌های دولتی، [[غلبه]] [[رضایتمندی]] [[مردم]] بر [[مصالح عمومی]]، [[ضعف]] [[انگیزه]] در ساختار اجرایی و [[یأس]] از [[موفقیت]] را می‌توان دلیل ناکارآمدی یاد شده دانست<ref>ر.ک: حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۴۹ – ۵۴.</ref>؛ همچنین به نظر می‌رسد گسترش شبهه‌هایی چون شخصی دانستن حجاب و [[سلب اختیار]] از دولت برای دخالت در آن، از موانع دیگر در کنترل قانونی است<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۵.</ref>.
+=== تأثیر نظام سرمایه‌داری بر حجاب ===
+افزون بر عوامل [[اعتقادی]]، روانی و [[اجتماعی]]، [[نظام]] مادی محور سرمایه‌داری نیز از عوامل دیگر گسترش بی‌حجابی به شمار می‌رود؛ نظام سرمایه‌داری با طراحی نظامی [[اقتصادی]] و خالی از [[معنویت]] در [[جهان]]، تمامی قوا و امکانات جهانی و نیز غرایز انسانی را در مسیر بازار [[تولید]] و [[مصرف]] به کار می‌گیرد؛ سکس، ابزاری در [[خدمت]] [[صنعت]] [[تبلیغات]] و گاه خود به کالایی [[تجاری]] تبدیل شده<ref>حداد عادل، غلامعلی، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی، ص۳۳–۳۴.</ref> و به عنوان [[راهبرد]] [[توسعه]] از سوی آژانس‌های بین‌المللی، به ویژه صندوق بین‌المللی [[پول]] و آژانس توسعه بین‌المللی [[آمریکا]]، پیشنهاد، [[برنامه‌ریزی]] و [[حمایت]] می‌شود<ref>فرنچ، مارلین، جنگ علیه زنان، ترجمه توراندخت تمدن، ص۶۵-۶۶.</ref>؛ بدین ترتیب [[زن]] بیش از پیش در معرض تهدیدهای جنسی قرار می‌گیرد<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۷.</ref>.
+=== [[سیاسی]] شدن موضوع [[پوشش]] ===
+حجاب به عنوان یکی از نمادهای اسلامی، افزون بر رویکرد مذهبی آن، امروزه در رویارویی [[اسلام]] و استکبار جهانی و جریان‌های مخالف داخلی، از جنبه سیاسی نیز برخوردار شده است؛ از این رو گاه می‌توان [[شعار]] مغایرت حجاب را با [[آزادی]] و [[حقوق زن]] از زبان [[رهبران]] [[سیاسی]] غرب شنید<ref>ر.ک: حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۲۱۲ – ۲۱۶.</ref>؛ چنان که به [[باور]] [[تاریخ نگاران]]، آغاز این فعالیت‌ها به سال‌های پایانی سده شانزدهم میلادی مربوط می‌شود؛ زمانی که [[استعمارگران]]، راه [[سلطه]] [[فرهنگی]] و [[اشتغال]] [[ملت‌ها]] را به امور شهوت‌زا به عنوان مخدری برای التیام آثار منفی [[استثمار]] و ایجاد جبهه‌ای بومی از سلطه پذیران داخلی در برابر دولت‌های [[مقاوم]]، در پیش گرفتند<ref>ر.ک: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ص۷۳، ۸۳ - ۸۴ «مقدمه».</ref>؛ بدین ترتیب دولت‌های [[استعمارگر]] به این نتیجه رسیدند که می‌بایست با وارونه‌سازی [[شخصیت]] [[زن]] و [[تحقیر]] او در [[جوامع اسلامی]] و نیز [[القای شبهات]]، زمینه [[نفرت]] از حجاب را در او به وجود آورند<ref>ر.ک: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ص۷۳ - ۷۷ «مقدمه».</ref>.
+در این میان، نخستین حرکت آزادی [[زنان]] در سال ۱۸۷۰ میلادی از سوی [[حاکم]] روشن [[فکر]] [[مصر]] (اسماعیل پاشا) که با فرانسه رابطه‌ای [[حسنه]] داشت، به وقوع پیوست؛ در الجزایر نیز، در فاصله زمانی (۱۹۳۰ - ۱۹۳۳م.)، نیروهای اشغال‌گر فرانسه با [[هدف]] [[تخریب]] اصالت ملی و [[دینی]] این [[کشور]]، [[مبارزه]] عظیمی را علیه حجاب آغاز کردند؛ همچنین با روی کار آمدن آتاترک (۱۹۲۲م.)، در [[ترکیه]] و پس از [[سفر]] [[امان]] [[الله]] خان ([[پادشاه]] افغانستان) به اروپا در سال ۱۹۲۷ میلادی، بی‌حجابی با هدف [[خدمت]] به [[منافع]] غرب [[ترویج]] گردید<ref>مرکز بررسی اسناد تاریخی، ص۷۹-۸۰ «مقدمه».</ref>. در [[ایران]] نیز، پس از فرایندی از [[فعالیت‌های سیاسی]] و فرهنگی در سال ۱۳۰۶ شمسی بی‌حجابی از دربار آغاز و در سال ۱۳۱۴ شمسی به طور رسمی از سوی [[رضاخان]] اعلام شد<ref>ر.ک: صلاح، مهدی، کشف حجاب (زمینه‌ها، پیامدها و واکنش‌ها)، ص۱۲۹–۱۳۰.</ref>؛ بدین ترتیب، مراکز [[فساد]] و [[فحشا]] در دوره پهلوی، با هدف جداسازی [[جامعه]] از فضای ملتهب سیاسی رواج یافت؛ چنان که به باور گروهی از نویسندگان، زنانی که بیشتر در زمره هنرپیشگان سینما، خوانندگان و رقاصه‌ها بودند، بهترین ابزار برای سیاست‌زدایی، [[گسترش فساد]] و [[مبارزه]] با هرگونه حرکت [[سیاسی]] علیه [[رژیم]]، به شمار می‌رفتند<ref>صلاح، مهدی، کشف حجاب (زمینه‌ها، پیامدها و واکنش‌ها)، ص۲۳۵–۲۳۶.</ref>؛ همچنین با [[پیروزی انقلاب اسلامی]] و [[ترویج]] دوباره [[فرهنگ]] حجاب در [[جامعه]]، فشارهای سیاسی [[دشمنان]] [[نهضت اسلامی]] در چارچوب تصویب قطع‌نامه‌های [[حقوق زن]] در غرب اِعمال شد؛ به طوری که با [[عقد]] [[معاهده]] منع هرگونه [[تبعیض]] علیه [[زنان]] (۱۹۷۹م.)، در مجمع عمومی [[سازمان]] [[ملل]] و معاهده [[حقوق زنان]]، در سال بعد<ref>حکمت‌نیا، محمود، حقوق المرأة بین الواقع المعیش و المواثیق الدولیه، المرأة فی الفکر الاسلامی المعاصر، ص۱۹۴.</ref>. فشارهای سیاسی با [[هدف]] [[براندازی]] یا [[تضعیف]] [[نظام‌های اسلامی]] شدت یافت؛ با توجه به پیشینه سراسر سیاسی [[کشف]] حجاب، در جامعه [[روشن‌فکر]] امروز، این حجاب - و نه کشف حجاب- است که پدیده‌ای سیاسی و به منظور [[خدمت]] به [[اهداف]] [[نظام اسلامی]] تلقی می‌شود؛ به [[باور]] برخی از پژوهشگران اسلامی، هرگاه [[جنگ سیاسی]] اتفاق افتد، نمادهای یک [[جبهه]] برای جبهه دیگر اعلام خطری خواهند بود؛ به همین دلیل، دولتی همچون [[فرانسه]]- که از حامیان [[حقوق بشر]] است - [[پوشش]] [[اسلامی]] زنان در [[مدارس]] را ممنوع می‌کند؛ بدین ترتیب حجاب به عنوان نماد اسلام‌خواهی با پیامدهای گوناگون سیاسی مواجه خواهد بود<ref>قرائة جدیدة لفقه المرأة الحقوقی، ص۱۲۶–۱۲۷.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۷.</ref>
+== راهکارهای گسترش [[پوشش]] [[اسلامی]] ==
+به [[باور]] صاحب‌نظران، با توجه به محور بودن [[اصلاحات فرهنگی]] در [[اسلام]]، می‌بایست [[فعالیت‌های آموزشی]]، [[فرهنگی]] و [[تبلیغی]] [[جامعه]] به گونه‌ای [[هدایت]] شوند که افراد آزادانه و داوطلبانه به رعایت [[عفاف]] و حجاب [[ترغیب]] شده<ref>ابتهاج، فریبا؛ اسدی، طیبه، به رسمیت شناختن هویت فردی و حقوق انسانی زن، راه گسترش حجاب، حجاب مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۵۴۴.</ref> و اقدامات بازدارنده در حد [[ضرورت]]، تنها نقش تکمیل کننده را ایفا نماید<ref>زیبایی نژاد، محمدرضا، نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان، حجاب مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۴۷۰ – ۴۷۱.</ref>؛ همچنین به باور گروهی از [[اندیشمندان]] بایسته است تا با تفکیک [[مشکلات]] فرهنگی از مسائل [[سیاسی]] و نیز، [[برنامه‌ریزی]] متناسب با خاستگاه هر یک، میان نهادهای دولتی و غیر دولتی و [[فعالیت‌های فرهنگی]]، ارشادی و اجرایی، [[هماهنگی]] و [[همسویی]] به وجود آورده<ref>ر.ک: حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۵۰ – ۵۲.</ref> و ارزیابی [[مستمری]] نیز، از آنها به عمل آید؛ همچنین از نگاه برخی، زمانی که جامعه در ابعادی گسترده دچار [[ناهنجاری]] شود، [[مبارزه]] با آن نتیجه بخش نخواهد بود<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۱۶۶ – ۱۶۷.</ref>؛ در چنین وضعیتی می‌بایست با [[فعالیت فرهنگی]]، [[باورهای نادرست]] زدوده شده و هم‌زمان در یک فرایند، نخست با ناهنجاری‌هایی که از نگاه عموم [[مردم]] زشت‌تر و شدیدتر شمرده می‌شوند، مبارزه و برخورد نمود؛ در این پیوند، مهم‌ترین راهکارها در گسترش حجاب عبارت‌اند از:
+=== تقویت [[دین‌داری]] ===
+به باور برخی از پژوهشگران [[باورهای دینی]] مردم، در رعایت حجاب و پرهیز از بی‌حجابی نقشی مهم دارد<ref>جمعیت زنان، «نگرش به مقام زن در جهان آفرینش»، ص۱۶۰.</ref>؛ چنان که در [[قرآن کریم]]، [[زنان]] [[صالح]] به {{متن قرآن|حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ}}<ref>«در برابر آنچه خداوند (از حقوق آنان) پاس داشته است در نبود شوهر پاس (وی) می‌دارند» سوره نساء، آیه ۳۴.</ref> توصیف شده و [[مفسران]] آن را به [[حفظ]] [[ناموس]] و [[مال]] [[همسران]] در غیاب آنها [[تفسیر]] کرده‌اند<ref>طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۳۴۴ – ۳۴۵.</ref>. بر همین اساس، [[دین‌داری]] و [[حفظ]] [[حریم]] حجاب، رابطه‌ای دوسویه با یکدیگر دارند؛ همچنین در [[تفسیر آیه]] ۸۴ [[سوره اسراء]]، [[کردار]] [[انسان]]، تابع [[شخصیت]] وی دانسته شده است<ref>ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، تفسیر غریب القرآن، ج۱، ص۲۲۱؛ جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، ج۵، ص۳۳؛ طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۳، ص۱۸۹ – ۱۹۰.</ref>. در [[روایات]] [[دینی]] نیز، [[ایمان]] و [[حیا]]، لازم و ملزوم یکدیگر بوده<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۱۰۶؛ ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ص۲۹۷.</ref> و به خاطر حیای بیشتر [[زنان]] نسبت به مردان<ref>صدوق، محمد بن علی، الخصال، ص۴۳۸؛ همو، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۶۸؛ طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، ص۲۰۱.</ref>، تقویت حیا و رعایت حجاب به [[تقویت ایمان]] [[زن]] می‌انجامد؛ از این رو یکی از [[اهداف تربیتی]] در [[اسلام]]، پرورش حیا و [[عفاف]] در زنان است<ref>صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۶۸؛ دیلمی، ج۱، ص۱۹۳.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۰.</ref>
+=== افزایش [[آگاهی‌ها]] ===
+به [[باور]] گروهی از پژوهشگران، آشناسازی [[جوانان]] در چارچوب فعالیت‌های [[علمی]]، [[فرهنگی]] و [[هنری]] و یا نشست‌های علمی به تبیین [[فلسفه]] [[ضرورت]] حجاب و مبانی [[فقهی]] آن کمک شایانی می‌کند و می‌تواند آثار [[اجتماعی]] و [[روحی]] حجاب و [[رسالت]] [[انقلاب اسلامی]] را در خصوص زنان ارائه دهد<ref>ر.ک: اسحاقی، سید حسین، هست‌ها و بایدهای فرهنگ عفاف و حجاب، حجاب مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۲۹۵ – ۲۹۸.</ref>؛ بر اساس مفهوم [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}}<ref>«ای مؤمنان! چون در نشست‌ها  به شما گویند جا باز کنید، باز کنید تا خداوند برایتان (در بهشت) جا باز کند و چون گویند: برخیزید، برخیزید تا خداوند (پایگاه) مؤمنان از شما و فرهیختگان را چند پایه بالا برد و خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره مجادله، آیه ۱۱.</ref>، مبنی بر ارتقای درجات [[معنوی]] [[عالمان]]<ref>طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۹، ص۵۵۱؛ فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، ج۲۲، ص۷۳ -۷۴.</ref> و همچنین در روایات<ref>زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۴۹۲-۴۹۳؛ طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، ج۴، ص۲۶۰–۲۶۱.</ref>، رابطه علی و معلولی بین [[علم]] و ایمان وجود دارد؛ از این رو [[عالمان راستین]]، [[خداترس]] بوده {{متن قرآن|وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ}} <ref>«و همچنین از مردم و جنبندگان و چهارپایان که با رنگ‌های گونه گونند؛ از بندگان خداوند تنها دانشمندان از او می‌هراسند، بی‌گمان خداوند پیروزمندی آمرزنده است» سوره فاطر، آیه ۲۸.</ref> و در انجام [[پرستش]] [[الهی]] عزمی [[راسخ]] دارند {{متن قرآن|قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا}} <ref>«بگو: چه بدان (آیات) ایمان آورید چه ایمان نیاورید؛ بی‌گمان چون بر کسانی که پیش از این (به آنان) دانش داده‌اند خوانده شود به سجده با روی بر زمین می‌افتند» سوره اسراء، آیه ۱۰۷.</ref>؛ بر همین اساس برخی از [[مفسران]] در ذیل [[آیه]]{{متن قرآن|إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ}}<ref>«جز آنان که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند و یکدیگر را به راستی پند داده‌اند و همدیگر را به شکیبایی اندرز داده‌اند» سوره عصر، آیه ۳.</ref>، [[کوشش]] [[فکری]] مستمر و [[الهام]] گرفته از [[ایمان]] برای تشخیص [[حق]] را به معنای توصیه به حق، و کوشش و [[پایداری]] برای تحقق آن را توصیه به [[صبر]] دانسته‌اند. در [[اجتماعی]] که [[پیوستگی]] افراد در آن با ایمان و [[عمل صالح]] و توصیه به حق و صبر همراه باشد، شرایط [[رشد]] استعدادهای [[انسانی]] و مادی و مصونیت از آسیب فراهم می‌شود<ref>طالقانی، سید محمود، پرتوی از قرآن، ج۴، ص۲۴۸.</ref>؛ به همین دلیل [[معصومان]]{{عم}} به [[پیروی]] از [[قرآن کریم]] {{متن قرآن|حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا}} <ref>«بر شما حرام است (ازدواج با) مادرانتان و دخترانتان و خواهرانتان و عمه‌هایتان و خاله‌هایتان و دختران برادر و دختران خواهر و مادران شیرده‌تان و خواهران شیرخورده‌تان و مادرزن‌هایتان و ختران زنانتان (از شوهر پیشین) که (اینک) در سرپرستی شمایند، (اگر) از همسرانی (باشند) که با آنان همخوابگی کرده‌اید، که اگر با آنها همخوابگی نکرده‌اید بر شما گناهی نیست؛ و همسران آن پسرانتان که از پشت شمایند؛ و (نیز) جمع میان دو خواهر، مگر آنکه از پیش (در زمان جاهلیت) روی داده است، که خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره نساء، آیه 23.</ref>، بر ارتقای سطح [[آموزشی]] [[زنان]] پیرامون محرمیت و حجاب تأکید نموده و فراگیری برخی از [[سوره‌ها]] را در این باره ضروری دانسته‌اند<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۱۶؛ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۴۲.</ref>؛ همچنین به نظر می‌رسد که آشناسازی زنان با [[راز]] تفاوت‌های [[عاطفی]] آنها با مردان، ضروری به نظر می‌رسد؛ چنان که با توجه به مفهوم [[آیه]] ۳۲ [[سوره نساء]] در برخی از تفسیرهای موجود، [[خداوند]]، تفاوت‌های [[تکوینی]] و [[تشریعی]] را [[مطابق حق]] و [[عدالت]] قرار داده<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۳، ص۳۶۳.</ref> و [[هدف]] از این تفاوت‌ها، تضمین تداوم [[حیات انسانی]] {{متن قرآن|نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}} <ref>«همسرانتان کشتگاه شمایند، هر جا (و هر گاه) که خواهید به کشتگاه خود درآیید؛ و برای خویش (توشه نیک) پیش فرستید، و از خداوند پروا کنید و بدانید که (روزی) به لقای وی خواهید رسید و (آن روز را) به مؤمنان بشارت ده!» سوره بقره، آیه 223.</ref> و ایجاد انس و [[الفت]] {{متن قرآن|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}} <ref>«و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref> در [[خانواده]] بیان شده است؛ از این رو، تفاوت نه به معنای [[برتری]] یکی بر دیگری و نه مستلزم [[تبعیض]] علیه زنان و [[دختران]] است و نباید [[زن]] با ویژگی‌های مردانه و به عنوان موجودی تحقیرشده تصویر شود؛ همچنین چگونگی برخورد با [[زنان]]، [[تشویق]] آنها بر رعایت حجاب و یا اِعمال محدودیت‌ها از سوی [[همسر]] و نهادهای [[اجتماعی]] به آموزش‌های جداگانه‌ای نیازمند است که مورد توجه [[اسلام]] قرار گرفته و از آنجا که زنان از [[عواطف]] افزون‌تری برخوردارند <ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۶، ص۵؛ محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج۱۵، ص۱۱۵.</ref>، می‌بایست در برخورد با آنها از روش‌های مسالمت‌آمیزتری استفاده شود؛ چنان که [[قرآن کریم]] به [[رفتار شایسته]] با زنان توصیه نموده و از آسیب به آنان بازداشته است {{متن قرآن|وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref> «و چون زنان را طلاق دادید و به سرآمد عدّه خود نزدیک شدند، یا با شایستگی آنها را نگه دارید و یا به نیکی رها کنید و آنان را برای زیان رساندن نگه ندارید که (به آنها) ستم کنید و هر کس چنین کند، به خود ستم کرده است و آیات خداوند را به ریشخند نگیرید و نعمت خداوند را بر خویش به یاد آورید و (نیز) آنچه را از کتاب و حکمت برایتان فرستاده است که بدان اندرزتان می‌دهد؛ و از خداوند پروا کنید و بدانید که خداوند به هر چیزی داناست» سوره بقره، آیه ۲۳۱.</ref>؛ همچنین از آنجا که زنان در برابر [[پاداش]] اجتماعی و [[تحسین]] دیگران، بازتاب‌های بهتری از خود بروز می‌دهند <ref> خدا رحیمی، سیامک و دیگران، روان‌شناسی زنان، ص۱۲۹.</ref>، [[سیاست‌ها]] می‌بایست معطوف به تشویق حجاب و [[حمایت]] [[عاطفی]] از زنان باحجاب باشد<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۰.</ref>.
+===[[اصلاح]] الگوهای [[جامعه]] پذیری===
+الگوسازی [[اسلامی]] یکی از شیوه‌های اصلی جامعه پذیری است؛ زیرا اسلام با هرگونه جامعه پذیری موافق نیست؛ چنان که معرفی الگوهای مناسب در [[پوشش]] به منظور [[آزادی]] عمل بیشتر [[زن]] [[مسلمان]]، به ویژه رعایت وضعیت مطلوب برای [[پوشش]] [[اسلامی]]، از راهکارهای دیگر تقویت حجاب به شمار می‌رود<ref>اسحاقی، سید حسین، هست‌ها و بایدهای فرهنگ عفاف و حجاب، حجاب مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۳۰۰.</ref>. با توجه به الگوپذیری [[انسان]]، افراد، پیوسته در این اندیشه‌اند که ارزش‌هایی را که به آن [[باور]] دارند، در چهره افرادی دیگر نگریسته و از آن [[الگو]] بگیرند؛ همچنان که عبرت‌ها نیز می‌توانند وی را از انحراف‌های بسیاری بازدارند؛ از این رو [[قرآن کریم]] با ارائه نمونه‌های مثبت و منفی از [[زنان]] [[جامعه]]، آنها را به [[پیروی]] از زنان [[پاک]] و اجتناب از [[سرنوشت]] زنان [[ناپاک]] [[ترغیب]] می‌کند؛ چنان که در [[آیه]] ۱۰ [[سوره تحریم]] {{متن قرآن|ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ}}<ref>«خداوند برای کافران، زن نوح و زن لوط را مثل زد که زیر سرپرستی دو بنده شایسته از بندگان ما بودند و به آن دو، خیانت ورزیدند اما آن دو (پیامبر) در برابر (عذاب) خداوند برای آنان سودی نداشتند و (به آنان) گفته شد که با (دیگر) واردشوندگان به آتش (دوزخ) درآیید» سوره تحریم، آیه ۱۰.</ref> سرنوشت دو تن از [[همسران]] [[پیامبران]] به تصویر کشیده شده است که با [[خیانت]] به ایشان، گرفتار [[غضب الهی]] شدند<ref>مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج۴، ص۳۷۹-۳۸۰؛ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۷-۳۷۸؛ جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، ج۵، ص۳۶۵.</ref>؛ قرآن کریم در مقابل این دو زن، در آیه ۱۱ سوره تحریم: {{متن قرآن|وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ}}<ref>«و خداوند برای مؤمنان، همسر فرعون را مثل زد هنگامی که گفت: پروردگارا! نزد خود در بهشت برای من خانه‌ای بساز و مرا از فرعون و کردارش رهایی بخش و مرا از این قوم ستمگر آسوده گردان» سوره تحریم، آیه ۱۱.</ref> از [[همسر فرعون]] به زنی که به رغم [[اصرار]] شوهر، بر مبانی [[اعتقادی]] خویش [[استوار]] ماند، و در آیه {{متن قرآن|وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا}}<ref>«و (نیز) مریم دختر عمران را که پاکدامن بود و ما از روح خویش در آن دمیدیم؛ و سخنان و کتاب‌های پروردگارش را باور داشت و از فرمانبرداران بود» سوره تحریم، آیه ۱۲.</ref> از [[پاک‌دامنی]] و [[عفاف]] [[مریم]] یاد کرده و آنان را الگوی مردان و [[زنان]] [[مؤمن]] می‌داند؛ [[آیات]] دیگر نیز با توصیف آن حضرت به پاک‌دامنی {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ}} <ref>«و آنگاه فرشتگان گفتند: ای مریم! خداوند تو را برگزید و پاکیزه داشت و بر زنان جهان برتری داد» سوره آل عمران، آیه ۴۲.</ref>، وی را نشانه‌ای [[الهی]] {{متن قرآن|وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}} <ref>«و پسر مریم و مادرش را نشانه‌ای گرداندیم و آن دو را در پناه پشته‌ای هموار و دارای آبی روان جای دادیم» سوره مؤمنون، آیه ۵۰.</ref> می‌دانند؛ همچنین در [[قرآن کریم]]، به [[عصمت]] و [[تطهیر]] [[فاطمه]]{{س}} به عنوان یکی از [[اهل بیت]]{{عم}}، از هرگونه [[آلودگی]] اشاره شده {{متن قرآن|وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}} <ref>«و در خانه‌هایتان آرام گیرید و چون خویش‌آرایی دوره جاهلیت نخستین خویش‌آرایی مکنید و نماز بپا دارید و زکات بپردازید و از خداوند و فرستاده او فرمانبرداری کنید؛ جز این نیست که خداوند می‌خواهد از شما اهل بیت هر پلیدی را بزداید و شما را به شایستگی پاک گرداند» سوره احزاب، آیه ۳۳؛ فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، ص۳۳۲؛ طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۶، ص۲۲؛ ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج۹، ص۳۱۳۱.</ref> و آن حضرت{{س}} به عنوان سرمشقی برای [[خداترسی]] معرفی گردیده‌اند{{متن قرآن|يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا}} <ref>«به پیمان خود وفا می‌کنند و از روزی می‌هراسند که شرّ آن همه‌گیر است» سوره انسان، آیه ۷؛ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۹۸.</ref>؛ بی‌تردید حضور نجیبانه آن حضرت{{س}} با پوششی کامل و اراده‌ای [[استوار]]، به هنگام [[دفاع از حق]] [[همسر]] خویش، در بازپس‌گیری [[فدک]]<ref>طبری امامی، محمد بن جریر، دلائل الامامة، ص۱۱۱؛ طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۳۱ – ۱۳۲.</ref>، خود [[شاهد]] گویایی بر [[ارزش]] حجاب و جایگاه این بانوی بزرگوار به عنوان الگوی حضور عفیفانه [[زنان]] در [[جامعه]] است؛ بر همین اساس [[پرهیز]] از الگوگرایی اجباری و تحمیلی یا [[کورکورانه]] و بدون [[درک]] [[واقعی]] از الگوی مورد نظر، امری است که صاحب‌نظران آن را [[نهی]] کرده‌اند) <ref>مجیدی بیدگلی، کبری، بایسته‌های فرهنگی و اجتماعی گسترش فرهنگ حجاب و عفاف، حجاب مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۶۱۴.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۲.</ref>
+=== تقویت کنترل [[اجتماعی]] ===
+بی‌تردید هیچ شیوه و عاملی مؤثرتر از [[خودکنترلی]] فرد در برابر کژروی‌ها و [[انحرافات]] نیست؛ رهیافتی که در پرتو [[استحکام]] [[باورهای دینی]] و [[رشد]] مناسب [[اخلاقی]] به دست می‌آید؛ اهمیت این موضوع تا بدانجاست که وجود بازدارنده درونی در کنار [[آموزگار]] بیرونی را ضروری دانسته‌اند؛ چراکه بدون آن، [[دشمنان]] [[سعادت آدمی]]، بر وی [[چیرگی]] خواهند یافت<ref>برقی، احمد بن محمد، المحاسن، ج۲، ص۶۰۴؛ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۰.</ref>؛ افزون بر این می‌بایست با ترسیم [[مجدد]] شاخص‌های رشد [[فرهنگی]] و اجتماعی و نیز، [[اصلاح]] [[نظام]] [[آموزشی]] و [[تربیتی]]، زمینه [[تربیت]] نسلی [[مؤمن]] را فراهم نمود؛ این مسئله تا آنجا ضروری است که به عنوان [[آرمان]] [[منجیان]] [[بشریت]] مطرح گردیده است {{متن قرآن|رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}}<ref> «پروردگارا! و در میان آنان از خودشان پیامبری را که آیه‌هایت را برای آنها می‌خواند و به آنان کتاب (آسمانی) و فرزانگی می‌آموزد و به آنها پاکیزگی می‌بخشد، برانگیز! بی‌گمان تویی که پیروزمند فرزانه‌ای» سوره بقره، آیه ۱۲۹</ref>؛ {{متن قرآن|لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}} <ref>«بی‌گمان خداوند بر مؤمنان منّت نهاد که از خودشان فرستاده‌ای در میان آنان برانگیخت که آیات وی را بر آنان می‌خواند و آنها را پاکیزه می‌گرداند و به آنها کتاب و فرزانگی می‌آموزد و به راستی پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند» سوره آل عمران، آیه ۱۶۴</ref>؛ {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}} <ref>«اوست که در میان نانویسندگان (عرب)، پیامبری از خود آنان برانگیخت که بر ایشان آیاتش را می‌خواند و آنها را پاکیزه می‌گرداند و به آنان کتاب (قرآن) و فرزانگی می‌آموزد و به راستی پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند» سوره جمعه، آیه ۲؛ نهج البلاغه، خطبه ۱ (تحقیق و شرح محمد عبده، ج۱، ص۲۳-۲۴).</ref>؛ از این رو [[پژوهشگران]] [[اصلاح]] [[نظام]] [[آموزشی]] و [[تربیتی]]، با ارائه شاخص‌های [[رشد]] [[فرهنگی]] و [[اجتماعی]] در [[نظام اسلامی]] و تقویت حساسیت عمومی به رعایت [[عفاف]]، آن را از راهکارهای اصلی در تقویت کنترل اجتماعی حجاب به شمار آورده‌اند<ref>ر.ک: زیبایی‌نژاد، محمدرضا، نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان، حجاب مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۴۹۳- ۴۹۸.</ref>؛ همچنین بایسته است با [[تشویق]] [[جوانان]] و [[نوجوانان]] به حضور در مراکز و محافل مذهبی، ارائه آموزش‌های لازم و ایجاد بسترهای [[فکری]] و [[روانی]] برای [[کارآمدی]] بیشتر [[نهاد خانواده]]، [[احساسات]] و [[عواطف]] آنها [[مدیریت]] شود؛ در این راستا ایجاد تسهیلات برای [[ازدواج]] و [[تشکیل خانواده]] نیز [[ضرورت]] داشته {{متن قرآن|وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}} <ref>«و بی‌همسران (آزاد) و بردگان و کنیزان شایسته‌تان را همسر دهید، اگر نادار باشند خداوند از بخشش خویش به آنان بی‌نیازی می‌دهد و خداوند نعمت‌گستری داناست» سوره نور، آیه ۳۲؛ زیبایی‌نژاد، محمدرضا، نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان، حجاب مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ص۴۹۹.</ref> و [[احیای سنت]] [[امر به معروف]]، متناسب با مسئولیت‌های هر یک از نهادهای [[اجتماعی]] توصیه شده است<ref>تفسیر منسوب به امام عسکری{{ع}}، ص۴۸۰؛ ابن ابی جمهور احسائی، عوالی اللئالی، ج۲، ص۱۰۷.</ref>؛ در این میان [[وضع قوانین]] حکیمانه، به منظور [[رویارویی]] جدی با مظاهر و عوامل اصلی گسترش [[ابتذال]]، ساماندهی مُد و [[لباس]] و نیز، وضع و اجرای مقررات خاص در محیط‌های [[آموزشی]] و [[علمی]]، از جمله راهکارهایی است که برخی از نویسندگان به آن اشاره کرده‌اند<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۶۸ – ۶۹.</ref>؛ همچنان که برخی دیگر، به نقش آفرینی [[حاکمیت]] در گستره تحقق بخشیدن به وراثتی دلخواه با [[ترویج]] ازدواج‌های صحیح، توجه به عامل محیط با سالم‌سازی [[جامعه]] و نیز عامل [[تربیت]] تأکید نموده‌اند<ref>مستقیمی، مهدیة السادات، نقش حاکمیت اسلامی در تربیت دینی حوزه حجاب، حجاب مسئولیت‌ها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۶۳۳ – ۶۳۴.</ref>.
+البته درباره اِعمال محدودیت‌ها نباید به اقداماتی بی‌جهت و افراط‌آمیز دست زد؛ چراکه چنین شیوه‌ای می‌تواند بازخوردهای منفی از خود به جای گذارد<ref>نهج البلاغه، نامه ۳۱ (تحقیق و شرح محمد عبده، ج۳، ص۵۶-۵۷).</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۳.</ref>
+=== کاستن انزجار از حجاب ===
+به طور کلی، رویکرد اعتدال‌آمیز و [[پرهیز از افراط و تفریط]] می‌تواند [[تمایل]] و [[رغبت]] به رعایت حجاب را در افراد افزایش دهد؛ ولی به طور مشخص، اقدامات ذیل تا حدودی مؤثر و مفید است؛ برای نمونه، معماری و [[شهرسازی]] باید با [[فرهنگ]] حجاب متناسب باشد؛ همچنین باید حجاب [[برتر]] را که بر اساس روایتی از [[پیامبر]]{{صل}} در چارچوب پوششی کامل جلوه می‌یابد<ref>سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور، ج۵، ص۲۲۱.</ref>، در جامعه، بومی‌سازی کرده و برای تمامی خرده [[فرهنگ‌ها]] توجیه پذیر نمود؛ دسترسی آسان به چادر و لباس‌هایی که باعث [[پوشش]] کامل شده و دارای [[بهایی]] ارزان هستند نیز، به ترویج آن [[یاری]] می‌رساند؛ البته باید توجه داشت که ارضای [[حس]] تنوع‌طلبی و مُدگرایی [[جوانان]] با ارائه الگوهای پوششی - متناسب با [[فرهنگ دینی]] - امری بایسته است؛ همچنین تلاش برای افزایش عوامل [[انزجار]] از بدحجابی، همچون تبیین پیامدهای ناگوار، [[افشای]] توطئه‌های عاملان رواج بدحجابی و مانند آن ضروری است<ref>[[فتحیه فتاحی‌زاده|فتاحی‌زاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحی‌زاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۵.</ref>.
 == [[شبهات]] حجاب ==