بنی کلاب بن عامر

موضوع مرتبط ندارد - مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب قوم

بنی کلاب در شمار قبایل عدنانی و از فروعات و شاخه‌های قبیله بنی عامر بن صعصعه‌اند که نسب از کلاب بن ربیعة بن عامر بن صعصعة بن معاویة بن بکر بن هوازن بن مسعود بن عکرمة بن حفصة بن قیس بن عیلان می‌برند. کلاب بن ربیعه ده پسر به اسامی جعفر، معاویه (ضباب)، ربیعه، عبید (أبو بکر)، عمرو، عامر، رؤاس (رواس)، أضبط، عبدالله و کعب داشت که هر یک، بعدها سرشاخه‌های بزرگ قبیله بنی کلاب بن ربیعه به همین نام یعنی: بنی جعفر بن کلاب، بنی معاویة بن کلاب (ضباب)، بنی ربیعة بن کلاب، بنی ابو بکر (بنی عبید) بن کلاب، بنی عمرو بن کلاب، بنی عامر بن کلاب، بنی رواس بن کلاب، بنی اضبط بن کلاب، بنی عبد الله بن کلاب و بنی کعب بن کلاب قرار گرفتند. ضمن این که از مهمترین زیر شاخه‌های این قبیله هم می‌توان از طوایف بزرگی چون: بنی مالک بن جعفر بن کلاب، بنی أحوص بن جعفر بن کلاب، بنی خالد بن جعفر بن کلاب، بنی عبد بن ابوبکر بن کلاب، بنی کعب بن ابوبکر بن کلاب، بنی عبدالله بن ابوبکر بن کلاب، بنی ربیعه مجنون بن عبدالله، بنی جحش بن کعب بن ابوبکر، بنی أصم بن عامر بن کلاب، بنی کعب بن عامر بن کلاب، بنی طریف بن عامر بن کلاب، بنی عقیل بن عامر بن کلاب، بنی بجیر بن ربیعة بن کلاب، بنی عبید بن ربیعة بن کلاب، بنی نفیل بن ربیعة بن کلاب، بنی وبر بن اضبط بن کلاب، بنی نفیل بن عمرو بن کلاب، بنی بجاد بن رؤاس بن کلاب، بنی بجید بن رؤاس بن کلاب، بنی عبید بن رؤاس بن کلاب، بنی عامر بن کعب بن کلاب، بنی وهب بن کعب بن کلاب، بنی عامر بن عبدالله بن کلاب، بنی عمرو بن عبدالله بن کلاب، بنی الصموت عبدالله بن کلاب، بنی ضبیعة الأغر بن عبدالله، بنی دودان، بنی الوحید بن کعب، بنی طهمان بن عمرو، بنی قرط بن عبید، بنی قریط بن عبد و... یاد کرد. لازم به ذکر است که طایفه‌ای دیگر در قبیله بنی تیم الله -از طوایف بنی بکر بن وائل- با نام مشابه بنی کلاب بن عامر بن مالک وجود دارد که عدم اشتباه و خلط مطالب، دقت دو چندان محققین محترم را می‌طلبد.

مساکن و منازل بنی کلاب

موطن نخستین بنی کلاب قرقگاه بنی ضریه -در بین مسیر مکه به بصره- ربذه -در اطراف مدینه- فدک و عوالی بود. ضمن این که از «یَمامه» و «تُربه» -در نزدیکی مکه- هم، به عنوان دیگر مناطق مسکونی آنها در شبه جزیره عربستان یاد شده است. أحسن یا معدن الاحسن نیز از قرای معروف بنی کلاب در این منطقه بود. این روستا که بین یمامه و ضریه قرار داشت، از منازل بنی ابوبکر بن کلاب بود و در آن قلعه و معدن طلا قرار داشت. أَصَم که شامل دو منطقه «اصم الجلحاء» و «اصم السمره» می‌شد، بطن اللُّوی، هَردَه، بنی نفثه، هرکنه، عامة السّی، مَطالی، مَضاجِع، رُقَق و فالق در نجد هم از دیگر سرزمین‌ها و مناطقی بود که به بنی کلاب و طوایفش تعلق داشت. ضمن این که از کوه‌های آنها نیز می‌توان به ارتفاعات أَذُن، ایواز، بَلیح، اخارج، قوائم، راهِض، ثخب -کوهی در نجد که در آن معدن طلا و معدن «جزع» (نوعی عقیق رنگارنگ) استخراج می‌شد-، ذات السَّواسی، ثُعالِبات و الثُّوَیر و از دره‌های آنها الرُمَه -بزرگ‌ترین وادی سرزمین نجد-، و از آب‌هایشان به: زَباب، صعصعیّه، خَذیفه (خذیقه)، مُرَیخ، مِذعَر، حرامیه، مدعا (مدعی)، باسره، اَخطَبه أرأَسَه، اُرَیکه، اسوَرَه، أوسَج، بجاده، برقانیه، ثلماء، جَهضَمیه، حَوضاء، شُقَیق، صُعَق، فَیاشل، قُشاره و... اشاره کرد.

ورنر کاسکل (م. ۱۹۷۰ میلادی) در مقاله خود بر این اعتقاد است که بنب کلاب پیش از اسلام به منطقه‌ای در نزدیکی درعیه مهاجرت کردند و در مناطقی که بین درعیه و تربه امتداد داشت، سکونت گزیدند. او در این مقاله، سرزمین بنی کلاب را از شرق با قبایل تمیم و رباب، از شمال شرقی با بنی اسد، از شمال و شمال غربی با بنی غطفان، از جنوب غربی با سلیم و هوازن و از جنوب با ختام و قبایل مختلف یمنی محدود دانسته است.

با ظهور اسلام و انجام فتوحات اسلامی در منطقه شام، طوایفی از بنی کلاب، از جمله: بنی ابوبکر، بنی عمرو، بنی عبدالله، بنی معاویه (ضباب) و احتمالاً بنی جعفر، به این منطقه مهاجرت کردند و در منطقه غربی دره فرات شمالی (جزیره فراتیه) در جند قناصرین (منطقه نظامی خالکیذا) مستقر گردیدند. در پی این مهاجرت، که اولین موج بزرگ مهاجرت بنی کلاب به سوریه و شام به شمار رفته است، موج بزرگ دومی از مهاجرت قبایل بنی کلاب هم، -که به احتمال عمده آنان را شاخه بنی عمرو بن کلاب تشکیل می‌دادند- در طول قرن سوم هجری (قرن نهم میلادی)، از شبه جزیره عربستان به این منطقه صورت گرفت. بدین ترتیب، بنی کلاب در اوایل قرن چهارم هجری (دهم میلادی) خود را به عنوان قبیله غالب در منطقه شمال دشت‌های پالمیرا و غرب فرات تثبیت کردند. در آن زمان، سومین موج بزرگ مهاجران فرزندان کلاب، که عمدتاً از طایفه بنی ابوبکر بن کلاب بودند، به شمال سوریه انجام گرفت؛ ابن عدیم، وقایع‌نگار قرون وسطایی حلب، این کوچ کلابی‌ها را به سال ۹۳۲ میلادی نسبت می‌دهد و اظهار می‌دارد که اعضای قبایل، بیشتر، از قبایل ابوبکر از شاخه‌های بنی صبایا و بنی ذیبه بودند. در نتیجه این هجرت، بنی ابوبکر بن کلاب از حیث جمعیت و تعداد، بر گروه بنی عمرو بن کلاب برتری محسوسی یافتند و توانستند بر اوضاع منطقه مسلط شوند.

علاوه بر نجد و شام، از عراق و شهرهای معروف آن کوفه و بصره و نیز صحرای سماوه و الأنبار نیز، به عنوان منازل برخی از مردم این طایفه نام برده شده است. بنی عاصم -از طوایف بنی ربیعة بن کلاب بن ربیعه- از جمله ساکنان کلابی بصره بودند که از وجود مسجدی اختصاصی در این شهر برای این قوم، می‌توان دریافت که آنان در این شهر از جمعیت قابل توجهی برخوردار بودند. ضمن این که از بحرین [قدیم]، خراسان، و ابرشهر معروف آن، نیشابور، الفَیّوم مصر و بِلبیس در کرانه‌های شرقی مصر و نیز سرزمین روم هم از دیگر مناطقی گزارش شده که پذیرای جمعی از مردم بنی کلاب بود. مقریزی از مناطق بینابینی عقبه کبیره و اسکندریه به عنوان مساکن جمعی از مردم بنی کلاب از طایفه بنی مقدم -که متشکل از دو تیره تُرکیه و اولاد فاید بن مقدم و سلام از فرزندان لبید بن علی بن هبة بن جعفر بن کلاب بودند،- نام برده است. اندلس هم از دیگر مساکن دوران اسلامی این قوم به شمار آمده است.

تاریخ جاهلی بنی کلاب

بنی کلاب نیز بمانند دیگر شعب قبیله بزرگ هوازن، در دوران جاهلی به مقتضای منافع اجتماعی و سیاسی خود تعاملاتی را با دیگر اقشار مردم از طوایف و قبایل گوناگون از جمله، غطفان، تمیم، کنانه و بنی ضبه تجربه کرده بودند. تاریخ جاهلی این قبیله نیز بمانند غالب قبایل دیگر شبه جزیره، بیشتر به نبرد و جنگ‌های خونین با دیگر اقوام عرب گذشت؛ چندان که منابع از چالش‌ها و ستیزه‌های طولانی آنان با بنو تمیم و غطفان و دیگر قبایل عرب جاهلی گزارش‌ها به ثبت رسانده‌اند. از مهمترین و مشهورترین این زد و خوردهای جاهلی می‌توان به نبردهای متعدد آنان با قبیله غطفان که از شمال با بنی کلاب و دیگر قبایل هوازن هم مرز بود اشاره کرد. از جمله این ستیزه‌ها، «یوم مَنعِج» است. یوم النفراوات، یوم بطن عاقل و کشته شدن خالد بن جعفر -رییس هوازن- توسط حارث بن ظالم، «یوم الرَقَم»، «یوم النباه (النباءه -النتأه)» و تلاش بنی عامر جهت انتقام یوم الرقم، «یوم القرنتین»، و «یوم ساحوق» که با شکست سنگین بنی عامر و طوایفش و کشته شدن بسیاری از آنان همراه بود، هم، از دیگر جنگ‌های معروف این قبیله با غطفان است.

آنان نبردهایی چون: «یوم شعب جَبَله» (۵۷ سال پیش از اسلام)، «یوم ذی نَجَب»، «یوم الرَّغام» و «یوم رحرحان» را با همسایه شرقی خود بنی تمیم، به راه انداختند و با بنی محارب بن خصفة بن قیس بن عیلان در «جنگ شواحط» رو در رو شدند. آنان همچنین نبردهایی را با بنی اسد بن خزیمه داشتند که از مهمترین آنها می‌توان از جنگ‌های «یوم النسار» و «یوم ذی علق» یاد کرد. بنی ضبه هم که در شمار قبایل خندف و از فرزندان ضبه بن اد -عموزاده‌های بنی تمیم- بودند، و از جانب شمال شرق با بنی کلاب و دیگر قبایل هوازن، همسایه بودند هم، از دیگر قبایلی بودند که برخوردهایی را با قبیله هوازن در دوران جاهلی تجربه کردند. «یوم دارة مأسَل»، «یوم قارب»، «یوم غول»، و «یوم السُلان» از جمله جنگ‌های مشهوری است که مورخان وقوع آن را بین هوازن از یک سو و بین بنی ضبة بن ادّ، رباب، تمیم و نیز نعمان بن منذر -حاکم حیره- از طرف دیگر، گزارش کرده‌اند.

بنی کلاب -در کنار دیگر قبایل قبایل هوازن- با بنی کنانه نیز ارتباط وثیقی داشتند. قبیله کنانه یکی از قبایل مضر بود که بین آنها و قبیله هوازن -به ویژه بین ثقیف- چه از نظر ازدواج و چه از نظر مجاورت در منازل، پیوندهای محکمی وجود داشت، اما این امر مانع از بروز تنش‌ در ارتباط بین آنها به ویژه در فصول برگزاری بازار عکاظ در منطقه نشد. درگیری‌هایی که در این فصول بین آنها رخ داد، در تاریخ به «جنگ فجار» معروف شده است. از مجموعه جنگ‌های فجار در سه جنگ: فجار بدر بن مشعر، فجار المرأه و فجار القرد، بنی کنانه و قبایل هوازن -از جمله فرزندان کلاب به ربیعه- طرف‌های دعوا قرار گرفتند که با زد و خوردهای مختصری کار به اتمام رسید. یوم الشمطه، یوم العبلاء، یوم الشرب و یوم الحریره هم از دیگر جنگ‌ها و منازعات معروف قبایل هوازن -از جمله بنی کلاب- با کنانه است.

روابط خصمانه بنی کلاب و دیگر طوایف هوازن با قبیله بنی حارث بن کعب -از فروعات قبیله مذحج- هم از دیگر اخبار تعاملات این قوم با قبایل همجوار در دوران جاهلی برشمرده شده است. منازل مذحج در بخش جنوبی سرزمین بنی عامر قرار داشت و بنی عامر و طوایفش حملات مکرر و بسیاری را به این قبیله انجام می‌دادند. تلاش مذحج برای دفع این حملات منجر به جنگ بزرگی به نام «فَیف الریح» گردید. بنی کلاب همراه با قبیله مادری خود بنی عامر بن صعصعه و هوازن نبردهای دیگری هم با دیگر قبایل همجوار خود داشتند که در برخی منابع بدان اشاره شده است.

علاوه بر مخاصمه با دیگر قبایل، ستیزه درون قبیلگی بنی کلاب با یکدیگر و نیز دیگر طوایف مختلف بنیعامر هم، از دیگر مواقع تاریخ جاهلی این قوم است که باید بدان پرداخت. این اختلافات در عصر جاهلی، جنگ‌هایی را رقم زد که ایام: «یوم الفتاة» -روز غلبه طوایف بنی‌عامر بر بنی‌خالد بن جعفر بن کلاب-، «یوم هرامیت» و «یوم حرابیب» هر دو میان بنی‌ضباب و بنی‌جعفر بن کلاب و نبرد فرزندان رؤاس بن کلاب با بنی عقیل بن حبیب -که سال‌ها پس از هجرت نبی مکرم اسلام(ص) به مدینه انجام گرفت- از جمله آن است.

روابط اجتماعی بنی کلاب در ایام جاهلیت محدود به جنگ نبود. احلاف و پیمان‌های میان قبیلگی، بخشی از برنامه‌های هر قبیله در حفظ بقاء و صیانت از منافع خود بود. از جمله احلاف و پیمان‌های شناخته شده جاهلی بنی کلاب و دیگر طوایف بنی عامر بن صعصعه با قبایل همجوار می‌توان به پیمان‌های نظامی ایشان با بنی عبس در یوم شعب جبله، یوم رحرحان و یوم النباءه، هم‌پیمانی با پادشاه کنده در ذی نجباتحاد با بنی تمیم در یوم نسار، هم‌پیمانی با بنی ضبه پس از پایان گرفتن جنگ داحس و غبراء و اتحاد با بنی قیس در نبرد با تمیمی‌ها و در جنگ فجار براض اشاره کرد. آنان همچنین، در کنار ستیزه‌های جاهلی خود با قبایل مختلف، روابط خوبی با برخی همسایگان خود به ویژه قبیله قریش داشتند. ازدواج‌های فراوانی که بین این دو طایفه -که در بالاترین سطوح انجام می‌گرفت- نشان از استحکام این رابطه در پیش و پس از اسلام دارد. از جمله این ازدواج‌های جاهلی که در واقع کارکردی مشابه پیمان‌های میان قبیلگی داشتند و پشتوانه‌ای برای استحکام روابط فیما بین قبائل، محسوب می‌شدند، می‌توان از پیوندهای سببی دختر کلاب بن ربیعه با شمخ بن محارب بن فهر، ازدواج تعجز یا نعجه بنت عبید بن رؤاس با عبد شمس بن عبدمناف بن قصی و پیمان زناشویی فاطمه بنت عبدشمس بن عبدمناف با جعفر بن کلاب یاد کرد. پیوندهای نسبی این دو قوم در دوران پس از اسلام نیز کماکان تداوم یافت که ازدواج رسول خدا(ص) با یک تن از زنان بنی کلاب به نام عالیه بنت ظبیان بن عمرو کلابیه از آن جمله است. ایشان همچنین با زنی به نام کلابیه-که به نقلی، نامش فاطمه بنت ضحاک بن سفیان کلابی و به نقلی دیگر عمره بنت یزید بن عبید بن رواس و برخی نام او را عالیه بنت ظبیان بن عمرو و بعضی سنا دختر سفیان بن عوف و بعضی هم او را با اسامی دیگر خوانده‌اند-، پیمان زناشویی بست اما پیش از این که کار به ازدواج بکشد، بواسطه استعاذه این زن از پیامبر(ص)، به جدایی منجر شد. برخی نیز عالیه و کلابیه را یک نفر دانستند که در اسامی آنها اختلاف شده است. پیمان‌های زناشویی: ام البنین دختر حزام بن خالد با امیرالمؤمنین علی(ع)، ام الحسن بنت کعب بن عبدالله کلابیه با عبدالله بن جعفر، ام حبان فاطمه بنت عبدالله بن عامر با حسن بن حسن بن علی(ع) -جد شهید فخ-، عبدالله بن حسن بن حسن بن علی(ع) با امامه دختر عصمت بن عبدالله بن حنظله، ام البنین دختر ثغر (عمرو) بن هصار با عقیل بن ابوطالب، ازدواج فارعه دختر مسلم بن زراره با محمد بن منذر بن زبیر بن عوام، مطلب بن عبدالله بن مطلب مخزومی با ام قاسم دختر وهب بن بشر بن عامر، رافع بن خدیج بن رافع با لبنی دختر قرة بن علقمة بن علاثه کلابی، سعید بن عاص بن سعید قریشی با سه تن از بانوان کلابی: ام حبیب دختر بجیر بن عامر، ام سلمه دختر حبیب بن بجیر بن عامر و دختر سلمة بن قیس بن علاثه، و نیز ازدواج یحیی بن سعید بن عاص بن سعید با ام سلمه بنت حلیس بن حبیب کلابی، عمرو بن سعید بن عاص قریشی با عایشه دختر مطیع بن ذی اللحیه کلابی، عبدالعزیز بن مروان بن حکم با لیلی دختر سهل بن حنظله، مغیرة بن عبدالرحمن بن حارث قریشی با ام یزید بنت اشعث و قطیّة دختر بشر بن عامر با مروان بن حکم هم از دیگر پیوند‌های سببی به ثبت رسیده این قوم با قبیله قریش در دوران اسلامی است.

از دیگر ازدواج‌های جاهلی بنی کلاب با قبایل دیگر عرب می‌توان از ازدواج جعفر بن کلاب با خبیه بنت ریاح بن یربوع غنوی و ازدواج نفیل بن عمرو بن کلاب با غنی بنت جراء غنوی از بنی غنی بن اعصر -از قبایل قیس بن عیلان- و نیز ازدواج خالد بن جعفر با بره بنت مرة بن اضبط تمیمی و عبد بن ابوبکر بن کلاب با هند بنت عمرو بن جابر از بنی تمیم یاد کرد. ضمن این که ازدواج جعفر بن کلاب با ماریه بنت عبدالله بن شیطان از قبیله نخع و پیمان‌های زناشویی عمرو بن عبد بن ابوبکر بن کلاب با دختری به نام بجیله از قبیله بنی بجیله و کعب بن ابوبکر بن کلاب با هند بنت عمرو بن جابر از بنی فزاره از دیگر ازدواج‌های جاهلی این قوم با اقوام عرب است. بدین ترتیب، هوازن دایی‌های بسیاری از مشاهیر قریش، از جمله عباس بن علی بن ابی طالب(ع)، علی بن حسن مثلث -پدر شهید فخ-، حبیب و امیة الاکبر فرزندان عبدشمس بن عبدمناف، بشر و عبدالرحمن -فرزندان مروان بن حکم- و بسیاری دیگر محسوب می‌شوند. کما این که قریش هم، دایی‌های برخی از مشاهیر بنی کلاب همچون عوف بن جعفر بن کلاب و... به شمار رفته‌اند. بنی کلاب در عهد جاهلی از تاثیرگذارترین قبایل بنی عامر بن صعصعه و بلکه یک شاخه بالاتر، کل قبیله هوازن بودند. چندان که نقل است در دوران جاهلیت، قبیل هوازن تنها به ریاست چهار نفر اجتماع کردند؛ این چهار نفر که خالد بن جعفر بن کلاب، عروة الرحال بن عتیبة بن جعفر، احوص بن جعفر و عامر بن مالک جعفر نام داشتند، همگی از قبیله بنی کلاب و از طایفه بنی جعفر بن کلاب بودند. ابن حبیب بغدادی در بخش دیگر کتاب خود از خالد بن جعفر بن کلاب و احوص بن جعفر به عنوان جراران مضر یاد کرده که در جنگ‌های بزرگی همچون یوم النفراوات و یوم شعب جبله قوم خود را رهبری کردند.

جایگاه اجتماعی قبیله بنی کلاب در جاهلیت و صدر اسلام

زندگی مردم قبیله هوازن و قبایل مرتبط آنان -از جمله بنی کلاب- در دوران جاهلی، از جنبه‌های اجتماعی در بسیاری از موارد با سایر اقوام تفاوتی نداشت و همان خصوصیات و خُلقیاتی را داشتند که دیگر اعراب جاهلی. با این وجود، منابع تاریخی، آنان را به برخی ویژگی‌های خاص ممتاز کرده‌اند که از جمله آن می‌توان به شجاعت و کرم و فصاحت آنان اشاره کرد. قبیله هوازن و طوایفش به دلیل کثرت سوارانش، در شجاعت و جوانمردی معروف بودند. تا آنجا که نام برخی از ایشان مانند عامر بن طفیل، جزیرة العرب را در نوردید و در خارج از عربستان به قیصر روم رسید.

علاوه بر شجاعت و سوارکاری، جمعی از مردان بنی کلاب چونان بسیاری از معاریف هوازنی به فصاحت و درایت ممتاز بودند؛ و این از کثرت ارسال مردان ایشان -از جمله هبیرة بن مشمرج کلابی- جهت مذاکره با متخاصمین آشکار است. نقل است که قتیبة بن مسلم در ادامه فتوحات خود در سال ۹۶ هجری چون به مرز چین رسید، به درخواست خاقان چین، هبیره را جهت مذاکره با پادشاه چین، به این سرزمین فرستاد، تا وی را از دین و آیین مسلمانان آگاه سازد. لبید بن ربیعه را هم از جمله شعرای معروف و فصحای این قوم و صاحب یکی از معلقات سبع گفته‌اند. سخاوت نیز از دیگر صفات پسندیده‌ای بود که هوازنیان و طوایف مرتبط آن -از جمله بنی کلاب بن ربیعه- بدان ستوده شده‌اند. آلوسی به نقل از ابن عربی «مطاعیم الریح» در دوران جاهلیت را چهار تن برشمرده که لبید بن ربیعه عامری -صاحب معلقه مشهوره- از جمله ایشان بود. خویلد بن نفیل بن عمرو بن کلاب، معروف به «صعق» نیز از دیگر بزرگان این قوم بود که گزارشاتی از اطعام مردم حاضر در بازار عکاظ توسط او در دوران جاهلیت در دست است.

بنی کلاب و ادیان جاهلی

در منابع به ادیان جاهلی این قبیله اشاره‌ای نشده است اما به نظر می‌رسد که بنی کلاب هم مانند دیگر طوایف بنی عامر بن صعصعه، بت می‌پرستیده‌اند. آنان چونان بسیاری دیگر از قبایل عرب، در روزگار جاهلیت به انجام مناسک حج اهتمامی ویژه داشته، از خصیصه‌های بارزشان در امر دین، «تحمّس» بود. آنان در کنار قبایل قریش و خزاعه و کنانه، در شمار حُمْسی‌ها یا قبایل اهل حرم قرار داشتند و بدین سبب، در موسم حج از امتیازات خاصی بهره‌مند بودند. از جمله این امتیازات، ترک وقوف در عرفات بود. آنها، وقوف در عرفه و انجام مراسم آن را با اینکه‌ می‌دانستند که از مشاعر دین ابراهیم(ع) است را ترک کرده، وقوف در آن را برای سایر اعراب، فرض و واجب کردند؛ آنان، ساکنان خارج از حرم را وادار می‌کردند که غذای خود را وارد حرم نکنند، بلکه باید از غذای اهل حرم استفاده کنند، در موقع طواف باید از لباس‌های مردم مکه که لباس ملی و قومی بود بهره بگیرند و اگر کسی توانایی خریدش را نداشت باید برهنه طواف می‌کرد. حمسی‌ها، هنگام انجام دادن اعمال حج، غذای روغنی نمی‌پختند و شیری اندوخته نمی‌کردند، مو و ناخن نمی‌گرفتند و روغن استعمال نمی‌کردند و با زنان معاشرت نمی‌کردند و خود را خوشبو نمی‌کردند و گوشت نمی‌خوردند و در خانه‌ای از خانه‌های مکه داخل نمی‌شدند و در حال انجام مناسک حج در خیمه‌های چرمی ساکن می‌شدند و.... پوشاندن پوشش دیبا بر کعبه که از افتخارات به ثبت رسیده برخی از رجال این قوم است، را هم می‌توان در راستای ارادت و اهتمام بسیار این قوم به مناسک حج و تقدیس ساحت مقدس کعبه برشمرد. خالد بن جعفر بن کلاب از جمله این افراد بود که قبل از اسلام بر کعبه پوشش دیبا پوشاند.

بنی کلاب در عصر نبوی(ص)

از ارتباط بنی‌کلاب با پیامبر(ص) و مسلمانان در دوران حضور پیامبر(ص) در مکّه اطلاع چندانی در دست نیست. اما به نظر می‌رسد گستردگی ارتباطات هوازن -که بنی کلاب شاخه‌ای بزرگ از ایشان بودند- و قریش و پیوند‌های قبیله‌ای و منافع اقتصادی مشترک آنان، باعث شده بود تا سیاست کلی قبیله بر اتخاذ موضع بی‌طرفانه تا روشن شدن نتیجه منازعه رسول خدا(ص) و قریش قرار گیرد. با این حال، معدود افرادی از این قبیله با پیوستن به جمع یاران پیامبر(ص) در مکه، نام خود را در شمار مسلمانان نخستین به ثبت رساندند که قدامة بن عبدالله بن عمار کلابی از جمله آنهاست. سیاست بی‌طرفی این قوم پس از هجرت رسول خدا(ص) به مدینه نیز همچنان ادامه یافت؛ چندان که نقل است پس از جنگ بدر، ذوالجوشن ضبابی -از سران بنی کلاب و بنی عامر- نزد پیامبر(ص) رفت و اسبی به ایشان هدیه داد. حضرت به جهت کفر او، از پذیرش این هدیه خودداری فرمود و سپس اسلام را بر ذوالجوشن ضبابی عرضه داشت و فرمود: نمی‌خواهی از نخستین گروندگان قوم خود به این آیین باشی؟ او از پذیرش اسلام امتناع کرد و علت آن را دشمنی قوم حضرت با ایشان عنوان نموده، اسلام خود را موکول به غلبه آن حضرت بر قوم خود کرد. با گسترش نفوذ اسلام، رویکرد بنی کلاب و دیگر طوایف بنی‌عامر به حضرت فراگیرتر شد. چندان که به سال چهارم هجری ابوبراء عامر بن مالک بن جعفر ملقب به «ملاعب الاسنّه» -از بزرگان بنی‌عامر و تیره بنی‌کلاب،- با حضور در مدینه و دیدار با رسول خدا(ص)، از ایشان خواست تا مسلمانانی را جهت تبلیغ اسلام در میان بنی‌عامر به نجد اعزام نماید. وی با پذیرش مسئولیت حمایت از مبلغان، نگرانی پیامبر(ص) را از احتمال وقوع خطر برای مبلغین مرتفع نمود. این عمل رئیس و بزرگ بنی‌عامر بیان از پیدایش زمینه گسترش اسلام میان طوایف بنی‌عامر بن صعصعه در سال چهارم هجری دارد. در این سال و در پی درخواست أبو براء عامر بن مالک از پیامبر(ص) جهت اعزام مبلغانی به سوی قوم او و دعوت ایشان به اسلام، حضرت، گروهی از یاران خود را بدانجا فرستادند. این گروه پس از فرود آمدن در مکانی به نام بئر معونه، حرام بن ملحان را با نامه رسول خدا(ص)، نزد عامر بن طفیل -از دیگر سران و بزرگان بنی عامر و بنی کلاب- فرستادند اما او بدون اعتنا به نامه حضرت، وی را به شهادت رساند و سپس از بنی عامر جهت حمله به مبلغان اسلام کمک خواست. ولی آنان عهد ابو براء را متذکر شدند و از همراهی با او امتناع کردند. از این‌رو او از بنی‌سلیم کمک خواست و به یاری آنان به جمع مبلغان اسلام حمله برد و جز یک نفر همه را به شهادت رساند. جبار بن سلمی بن مالک بن جعفر بن کلاب از جمله کلابیان حاضر در این معرکه بود که از او به عنوان قاتل مالک بن فهیره یاد شده است. جبار در این واقعه، نیزه‌ای بر عامر بن فهیره زد و او را به شهادت رساند.

پیامبر اکرم(ص) علی‌رغم مشغول بودن به درگیری با یهودیان و مشرکان مکه، این اقدام جنایتکارانه عامر بن طفیل را از نظر دور نگذاشت، به همین دلیل هر از گاهی حملاتی را علیه هوازنی‌ها -بخصوص بنی کلاب رهط عامر بن طفیل- انجام می‌داد. نخستین سریه‌ای که رسول خدا(ص) به سوی این قوم فرستاد، سریه محمد بن مسلمه بود در سال ششم هجرت. نبی مکرم اسلام(ص)، محمد بن مسلمه را همراه با سی نفر به سوی بنی ابی بکر بن کلاب فرستاد. محمد بن مسلمه به سوی منازل بنی ابی بکر بن کلاب پیش رفت و پس از رسیدن به محل اجتماعشان، بر آنان یورش برد و ده تن از آنان را کشت و چهارپایانشان را به غنیمت گرفت و سپس به مدینه بازگشت. سریه ابوبکر بن ابی قحافه و تنی چند از مسلمانان جهت هجمه به بنی کلاب ساکن ضریه نجد و سریه عمر بن خطاب و سی تن از مسلمانان جهت نبرد با هوازن ناحیه «تربه» در شعبان سال ۷ هجری هم از دیگر سرایای ارسالی رسول اکرم(ص) علیه بنی کلاب بود. برخی از گزارش‌ها هم حاکی از آن است که رسول خدا(ص) در جریان نامه‌نگاری به سران و پادشاهان عالم در سال ششم هجرت، نامه‌ای به سمعان بن عمرو بن قریط نوشت و آن را به توسط عبدالله بن عوسجه عرنی نزد سمعان و مردم بنی کلاب فرستاد و آنها را به اسلام دعوت کرد. اما سمعان از جواب امتناع کرد و از باب استخفاف، نامه را شست و با چرمش ته دلو (سطل) خود را پینه زد. از همین‌رو، از آن پس به «بنی الراقع» ملقب گردیدند». به گزارش برخی دیگر از منابع، نوشتن این نامه در زمانی متأخرتر و در حدود اواخر سال هشتم یا ربیع الاول سال نهم هجری انجام گرفته، آورده‌اند که حضرت، نامه‌ای را به حارثة بن عمرو بن قریط نوشتند و او و قومش را به اسلام دعوت کردند. اما او به این نامه اعتنایی نکرد و از باب استخفاف آن را شست و چرم آن را وصله دلو خود قرار داد. در پی این واقعه، رسول خدا(ص) با ارسال سریه‌ای به فرماندهی ضحاک بن سفیان کلابی آنها را در هم شکست.

با این حال، و علی‌رغم رد پذیرش اسلام و درگیری‌های پراکنده‌ای که بین کلابی‌ها و سرایای مسلمین روی داد، آنان در عملکرد و تعاملات کلی خود در قبال رسول خدا(ص)، همچنان در درگیری‌های فی ما بین مسلمانان و مشرکان مکه، موضع بی‌طرفی اختیار کرده بودند و به دشمنی با مسلمانان تظاهر نمی‌کردند. تا این که، با فتح مکه در سال هشتم هجری، گروهی از بزرگان بنی کلاب به جرگه مسلمین پیوستند و همراه با مردان بنی کعب، ضمن اجتناب از همراهی با دیگر طوایف هوازن در نبرد حنین، پس از حضور در سپاه پیامبر(ص)، در این جنگ، رودررویِ خویشاوندان هوازنی خود قرار گرفتند. در پایان نبرد، رسول خدا(ص) جهت تألیف قلوب این دسته از کلابی‌ها، -که علقمة بن علاثة بن عوف و لبید بن ربیعه جزئی از ایشان بودند،- بخشی از غنایم حنین را به آنان بخشیدند. اما با این وجود، بسیاری از مردم بنی کلاب همچنان تا سال نهم هجرت از قبول اسلام امتناع ورزیده بودند. از جمله این مردم، کلابی‌های ساکن منطقه‌ «زج» در ناحیهٔ لاوه در نجد بودند که پیامبر(ص)، در ربیع الاول سال نهم هجری گروهی را به فرماندهی ضحاک بن سفیان کلابی نزد آنان فرستادند تا آنها را به اسلام دعوت کنند. ضحاک و همراهانش به منطقه زج رفتند و با قبیله بنی کلاب مواجه شدند. آنها ابتدا این قبیله را به اسلام دعوت کردند، اما بنی کلاب از پذیرش اسلام سر باز زدند. در نتیجه، درگیری‌هایی بین دو طرف رخ داد که به شکست بنی کلاب منجر شد. در این درگیری‌ها، یکی از افراد بنی کلاب به نام سلمة بن قرط توسط یکی از مسلمانان کشته شد. ضحاک بن سفیان بن عوف کلابی از مسلمانانی بود که اندکی پیش از فتح مکه اسلام پذیرفته بود. وی بعد قبول اسلام در بیابان مدینه در حوالی ضریه اقامت گزید. حضرت، ضحاک را بر مسلمانان قومش گماشت و به هنگام فتح مکه او را بر بنی‌سلیم -از شعب قبیله هوازن- که مشتمل بر ۹۰۰ رزمنده پا به رزم بود، امارت داد. ابن سعد از ضحاک بن سفیان بن حارث بن زائده سلمی به عنوان پرچمدار بنی‌سلیم در فتح مکه نام برده است. همچنین بنا بر گزارشی، پیامبر(ص) او را جهت تجسس به ظبی فرستاد. ضحاک بن سفیان از دلاوران عرب بود، چندان که نقل است او با شمشیر آخته بالای سر حضرت می‌ایستاد و از ایشان محافظت می‌کرد. برخی منابع ضحاک را از کارگزاران حضرت در جمع‌آوری صدقات قومش عنوان کرده‌اند.

پس از فتح مکه در سال ۸ هجری و حذف قریش از صحنه سیاست -که مانعی جدی در پیوستن اعراب قبایل به اسلام بودند- قبایل عرب با نمایندگان خود در سال نهم هجری جهت مذاکره و پذیرش آیین اسلام رو سوی مدینه آوردند. به همین منظور، قبیله بنی‌عامر و تیره‌ بزرگ آن بنی کلاب، جداگانه هیئت‌هایی را به مدینه اعزام کردند که از آن میان، می‌توان به نام هیأت‌های بنی‌روأس بن کلاب و بنی‌کلاب اشاره کرد. در یکی از این هیئت‌ها که در تاریخ، به وفد بنی‌عامر بن صعصعه شهرت دارد، گروهی از مردم بنی عامر به ریاست عامر بن طفیل بن مالک بن کلاب و اربد بن قیس و جبار بن سلمی -از تیره بنی‌جعفر بن کلاب- به مدینه وارد شدند. عامر بن طفیل چون با درخواست مردم خود جهت پذیرش اسلام مواجه شد، ضمن اعلام عدم تبعیت از پیامبر(ص) و با هدف ترور آن حضرت همراه با اربد بن قیس، در قالب هیئتی به مدینه رفت و چون نزد رسول خدا(ص) رسید، به این امید که اربد از فرصت بهره جوید و با شمشیرش پیامبر(ص) را به قتل برساند، از حضرت خواست تا با ایشان در خلوت سخن گوید. اما رسول خدا(ص) این امر را به پذیرش اسلام عامر مشروط کرد و چون عامر از تکرار تقاضای خود طرفی نبست، در سرانجام رساندن توطئه خود ناکام ماند و در آن توفیقی حاصل نکرد. در برخی منابع، دلیل مخالفت پیامبر(ص) با عامر، مشروط ساختن وی ایمان خود را به جانشینی رسول خدا(ص) و دریافت یک چهارم غنایمی عنوان شده که در روزگار جاهلیت «مرباع» خوانده می‌شد. از آنجا که حضرت برای او هیچ سهمی در این موارد قائل نشد، وی با این تهدید که مدینه را پر از سواره و پیاده خواهد کرد، از محضر نبی اکرم(ص) بیرون رفت. پیامبر(ص) جهت هدایت او دعا و به نقلی نفرین کردند. عامر در راه بازگشت به سرزمین خود، بر اثر طاعون یا غده‌ای که در گردن او ایجاد شد، در منزل زنی از بنی‌مَسلول مُرد. اربد نیز آن گاه که نزد قوم خود بازگشت، بر اثر صاعقه‌ای هلاک شد.

از قدیمی‌ترین هیئت‌های عامری (بنی کلاب بن عامر) که نزد پیامبر(ص) حضور یافت، می‌توان از هیئتی که علقمة بن علاثة بن عوف بن أحوص بن جعفر -از بنی کلاب- و هوذة بن خالد و پسرش از جمله مشارکت‌کنندگان آن بودند، نام برد. در دیداری که اعضای این هیأت با رسول خدا(ص) داشتند، علقمة بن علاثه و پسرش هوذه، اسلام آوردند و بیعت کردند. هیئت بنی کلاب هم از دیگر هیئت‌های این قوم بود. در این واقعه که در سال نهم هجری قمری اتفاق افتاد، جمعی سیزده نفره از مردم بنی کلاب که بیشترشان را مردان طایفه بنی جعفر شکل می‌دادند، و در میان آنان، شخصیت‌های برجسته‌ای مانند لبید بن ربیعه و جبار بن سلمی حضور داشتند، به مدینه آمدند تا با رسول خدا(ص) دیدار کنند. وفود کنندگان در خانه رملة بنت حارث اقامت گزیدند. جبار بن سلمی با کعب بن مالک -از اصحاب پیامبر(ص)،-دوستی نزدیکی داشت؛ به همین دلیل، کعب پس از اطلاع از ورود آنان، به استقبالشان رفت و به گرمی از آنان پذیرایی کرد و به جبار بن سلمی هدیه‌ای تقدیم نمود. این گروه همراه با کعب بیرون شدند و به حضور رسول خدا(ص) آمدند و به طریق اسلامی سلام دادند و گفتند که: ضحاک بن سفیان میان ما طبق احکام قرآنی و سنت‌هایی که شما فرمان داده‌ای رفتار می‌کند و او ما را به پرستش خداوند فرا خواند و ما برای خدا و رسولش پاسخ مثبت دادیم و او زکات را از دولتمندان ما می‌گیرد و میان مستمندان ما تقسیم می‌کند. مشارکت‌کنندگان در این وفد، پس از دیدار با پیامبر(ص) و اعلام اسلام، به سرزمین خود بازگشتند. هیئت بنی رؤاس هم، از دیگر هیئت‌های کلابی بود که نزد پیامبر(ص) رفتند. در این وفد، مردی از آنان به نام عمرو بن مالک بن قیس بن بجید بن رؤاس بن کلاب بر نبی خاتم(ص) وارد شد و اسلام آورد. سپس نزد قومش بازگشت تا آنان را به اسلام دعوت کند. وفد بنی سواءه نیز از دیگر وفود بنی کلاب است. نقل است که أبو جحیفه السوائی همراه با قومش در رأس هیأتی جهت بیعت با رسول خدا(ص) به سوی حضرت حرکت کردند و او را به هنگام نماز ظهر در ابطح یافت و با او دیدار نمود.

در منابع علاوه بر این جمع، از افراد بسیار دیگری از بنی کلاب در شمار وفود کنندگان به مدینه نام برده شده است که مالک بن قیس بن بجید رواسی و پسرش عمرو، حمید و جنید دو پسر عبدالرحمن بن عوف بن خالد بن عفیف، بشر بن معاویة بن ثور و پدرش معاویة بن ثور، سمعان بن خالد کلابی، عاص بن عامر بن عوف کلابی، عامر بن مالک بن جعفر و کعب بن خداریه از جمله آنان‌اند. حضور قدامة بن عبدالله بن عمار کلابی در حجة الوداع را نیز می‌توان از دیگر وقایع مهم تاریخی بنی کلاب در دوران نبوی(ص) برشمرد که نامی از مردان بنی کلاب بن ربیعه در آن به ثبت و ضبط رسیده است.

بنی کلاب و عصر خلفا

بنی کلاب و جریان موسوم به ارتداد قبایل

پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و در پی آن، ارتداد دینی و سیاسی بسیاری از قبایل، جمعی از کلابی‌ها همراه با برخی از بنی اعمام خود از طایفه بنی کعب، به طلیحة بن خویلد اسدی -از پیامبران دروغین- پیوستند و با پیروی از پیامبر دروغینِ سرزمین نجد، از اسلام روی گرداندند. ریاست این گروه کلابی را علقمة بن علاثه بر عهده داشت. علقمه در دوران پیامبر(ص) طی وفدی به مدینه، مسلمان شده بود؛ اما دیری نگذشت که مرتد شد. او در پی شکست هوازنیان در معرکه حنین و محاصره طائف، به شام گریخت و پس از دریافت خبر رحلت نبی اکرم(ص) با شتاب به موطن خود بازگشت و ریاست کلاب و اتباع آنها را در این واقعه بر عهده گرفت. با روی آوردن بنی کلاب بدو، ابوبکر، قعقاع بن عمرو و به نقلی قعقاع بن شور را به جنگ آنها فرستاد. علقمه چون از این امر اطلاع یافت، گریخت و قعقاع، خانواده و فرزندان او را به اسارت گرفت و به مدینه فرستاد. در مدینه خانواده او پیروی از علقمه را رد کردند و پس از تبری جستن از باورها و کردار وی، از اسارت آزاد شدند. علقمه هم پس از مدتی بازگشت و بار دیگر اظهار مسلمانی کرد. او به مرور زمان جایگاه اجتماعی خود را باز یافت و توانست با جلب اعتماد دستگاه خلافت، در دوران خلافت عمر به امارت حوران دست یابد. حضور عبدالله بن حذف -از تبار بنی بکر بن کلاب- در شمار محاصره‌شدگان در بحرین هم، از دیگر مواضعی است که در آن به ذکر نام کلابی‌ها در واقعه ارتداد قبایل پرداخته شده است. عبدالله و جمعی دیگر از هواداران دولت مدینه، در جریان ارتداد قبایل بحرین، به محاصره شورشیان در آمدند و چنان در تنگنا قرار گرفته بودند که چیزی نمانده بود از فرط گرسنگی هلاک شوند. او در این حال در وصف اوضاع خود، ابیاتی خطاب به ابوبکر و مدنی‌ها سرود.

از نقش‌آفرینی فرزندان کلاب در فتوحات اسلامی -با وجود اطمینانی که از مشارکت آنها در این جنگ‌ها داریم،- اطلاع چندانی در دست نیست. این امر از آن‌روست که در نقل گزارشات -به ویژه اخبار فتوح- حضور قبایل کوچک‌تر تحت شعاع حضور قبایل بزرگ‌تر یا شاخه‌های بالاتر این قبایل قرار گرفته است، به همین جهت، نام و نشان چندانی از قبایل کوچک‌تر از جمله قبیله بنی کلاب با وجود قبیله مادری‌شان، دیده نمی‌شود. از این‌رو، حضور هوازن و بنی عامر بن صعصعه در وقایع و حوادث پیش آمده در سده‌های نخست اسلامی را باید به معنای حضور این قبیله اعم از شاخه‌های فروتر آن از جمله بنی کلاب و بنی کعب، بنی هلال و... دانست. با این وصف، می‌توان چنین نتیجه گرفت که حضور هوازن در تمامی این وقایع و رخدادها به منزله مشارکت قبیله هوازن با تمام طوایف خود -از جمله بنی کلاب- است هر چند نامی از این طایفه یا دیگر قبایل همسو و هم‌ریشه در این حوادث ذکری به میان نیامده باشد. در واقع نام شاخه‌های فروتر در بسیاری از وقایع و رخدادهای تاریخی در سایه بزرگ شاخه‌های بالاتر قبیله گم شده و جز در مواقعی نادر، نامی از آنان در صفحه تاریخ ثبت نشده است. شاید حضور اشعث بن عبدالحجر بن سراقه در حیره و قادسیه و پی شدن ناقه او در خلال این نبرد را بتوان تنها خبر به‌دست آمده از این قوم در این برهه زمانی دانست.

بنی کلاب و حکومت امام علی(ع)

بنی کلاب با آغاز خلافت امیرالمؤمنین(ع)، سیاست دو سویه‌ای اعمال کردند. جمعی از آنان علیه حضرت و برخی دیگر هم به نفع ایشان وارد عمل شدند و در نبردهای آن حضرت در کنار یا رو در روی ایشان قرار گرفتند. از چهره‌های شاخص کلابی معاند با امیرالمؤمنین علی(ع) می‌توان از زفر بن حارث کلابی نام برد. زفر از ساکنان بصره بود و زمانی که طلحه و زبیر و عایشه همراه با اعوان و انصار خود پا به این شهر نهادند، با ناکثین همراه شد و در جنگ جمل حضور یافت. او در این جنگ فرماندهی بنی عامر و به نقلی بنی عامر و غطفان را بر عهده داشت. بنی عامر در این جنگ، حفظ شتر عایشه را بر عهده داشتند و به سختی از آن دفاع می‌کردند. در منابع، از زفر به عنوان آخرین نفری که زمام شتر عایشه را در جمل به‌دست داشت، یاد شده است. این امر ادامه یافت تا این که شتر عایشه پی شد و به مجاوران شتر امان داده شد. امام(ع) به چند نفر دستور داد تا هودج را از میان کشتگان بردارند. قعقاع و زفر بن حارث آن را از پشت شتر باز کردند و پهلوی آن نهادند. زفر بن حارث در جنگ صفین نیز به مقاتله با امیرالمؤمنین(ع) و یارانش آمده بود. وی در این جنگ، فرماندهی اهل قنسرین را در جناح راست لشکر معاویه بر عهده داشت. در مقابل این گروه معاند، جمعی دیگر از مردم بنی کلاب -به‌ویژه بنی ضباب- در کنار بسیاری دیگر از قوم و خویشان هوازنی خود در سپاه امیرالمؤمنین(ع) حضور یافته بودند، که از چهره سرشناس آنها می‌توان از شمر بن ذی الجوشن یاد کرد. وی در ابتدای جنگ، صدای هل من مبارز سر داد. اَدهم بن مُحرِز باهلی از سپاه شام به نبرد شمر رفت و با شمشیرش ضربتی به صورت او زد. شمر هم با شمشیرش ضربتی بر حریف وارد آورد، اما ضربه‌اش تأثیری در او نداشت. پس از این درگیری، شمر به خیمه‌اش بازگشت و آبی نوشید، سپس رجزخوان با دیگر به نبرد ادهم رفت و با نیزه‌اش ضربتی بر او زد که بر اثر آن از اسب به زیر افتاد. یاران ادهم به سرعت بین او و شمر حائل شدند و مانع کشته شدن او شدند.

بنی کلاب و تعامل با دولت اموی

همان‌گونه که گفته شد بنی کلاب در صفین حضوری دو سویه داشتند، جمعی از ایشان که بیشتر از شاخه بنی ضباب بودند به سردمداری افرادی نظیر شمر ذی الجوشن ضبایی در میان لشکر امیرالمؤمنین(ع) خودنمایی کردند و گروهی هم از ایشان که زفر بن حارث کلابی چهره شاخص‌شان به شمار می‌رفت، همراه با معاویه به نبرد با سپاه عراق پرداختند. کلابی‌ها پس از استقرار دولت بنی امیه، در کنار دیگر قبایل هوازن -بخصوص شاخه ثقفی آن- روابط بسیار نزدیک و تنگاتنگی با دولت بنی امیه برقرار نمودند؛ چندان که برخی از ایشان به مدد همراهی و حمایت‌های بی‌دریغ خود از این قوم به مناصب بلندی دست یافتند که زفر بن حارث و فرزندانش و نیز شمر بن ذی الجوشن از آن جمله است. شمر پس از شهادت مولی الموحدین علی(ع) و استیلای معاویه بر بلاد اسلامی، به دودمان اموی پیوست. اقدام او در دادن شهادت دروغ به کفر و ارتداد و بیعت‌شکنی حجر بن عدی را که موجبات شهادت حجر را در مرج عذراء فراهم آورد را باید در همین راستا تعبیر کرد. اما، اوج فعالیت‌ها و همکاری‌های به ثبت رسیده شمر با بنی امیه را باید در وقایع پیرامونی قیام عاشورا و حوادث پس از آن جست. شمر در کربلا، عهده‌دار فرماندهی جناح چپ سپاه کوفه شد. او در این واقعه جانگداز، سر امام حسین(ع) را از بدن مطهر آن حضرت جدا کرد و سپس دستور غارت خیام اهل بیت(ع) را صادر کرد. شمر بن ذی الجوشن و هم‌طایفی‌های ضبابی‌اش پس از خلق فاجعه کربلا و شهادت سید و سالار شهیدان(ع) سرمست از این پیروزی، در حالی که در کنار دیگر قبایل هوازنی، بیشترین سهم از تقسیم سرهای شهدا -یعنی ۲۲ سر- را به خود اختصاص داده بودند، وارد کوفه شدند. او سپس به نمایندگی از عبیدالله بن زیاد اسرای اهل بیت(ع) را با وضعی دلخراش به شام برد و پس از ورود به مجلس شام، گزارشی از چگونگی واقعه عاشورا به یزید بن معاویه ارائه کرد. شمر بن ذی الجوشن نیز به مانند بسیاری از اشراف کوفه، پس از مرگ یزید به عبدالله بن زبیر پیوست و با عبدالله بن مطیع -حاکم زبیری کوفه-بیعت کرد. او در جریان قیام مختار، به کمک ابن مطیع شتافت و برای جلوگیری از شکلگیری قیام مختار با نیروهایش به محله سالم کوفه رفت اما او نیز به مانند همتایانش راه به جایی نبرد و از نیروهای انقلابی کوفه شکست خورد. شهادت امام حسین(ع) و جریانات پیرامون آن، از شمر چهره‌ای منفور ساخت؛ از همین روی مختار بن ابی عبیده ثقفی پس از قیامش دستور به پیگرد او داد. شمر در قیام اشراف کوفه در «یوم السبیع» در کنار دیگر اشراف کوفی و قتله کربلا پا به میدان رزم با مختار گذاشت اما در پی شکست از قیام‌کنندگان خون کربلا از کوفه متواری شد. تا این که سرانجام در حین فرار، به‌دست ماموران مختار گرفتار آمد و به هلاکت رسید.

زفر بن حارث و فرزندانش را هم باید از دیگر سرسپردگان کلابی دودمان اموی برشمرد. ابوهذیل، زفر بن حارث بن عبد عمرو بن معاذ کلابی، از مردم ناحیه جزیره و در عصر خود، بزرگ قیسی‌ها به‌شمار می‌رفت. زفر بن حارث، در مقام فرماندهی اهل قنسرین همراه معاویة بن ابی‌سفیان، در جنگ صفین شرکت کرده بود. وی را هم‌چنین از سرداران سپاه یزید بن معاویه به فرماندهی مسلم بن عقبه در سرکوبی قیام مدنی حره در سال ۶۳ هجری گفته‌اند. زفر همراه با هزار جنگجوی قنسرین به این سپاه پیوست و در خلق این واقعه تلخ شرکت جست. وی پس از مرگ یزید بن معاویه، در شمار حامیان و هواداران عبدالله بن زبیر در آمد و در قنسرین به اخذ بیعت برای او پرداخت. پس از انتخاب مروان بن حکم به عنوان خلافت و بیعت مردم با وی در سال ۶۴ هجری، و سپس حرکت سپاه مروانی به سوی دمشق، ضحاک بن قیس فهری -که دل در گرو خلافت عبدالله بن زبیر داشت- به نعمان بن بشیر انصاری حاکم حمص و زفر بن حارث عامل قنسرین و دیگر سرانی که در طاعت ابن زبیر بودند نامه نوشت و از آنان یاری خواست. زفر مردم قنسرین را به کمک فرستاد و دیگران نیز سپاهیانی را عازم میدان کردند تا این که همه نزد ضحاک بن قیس فراهم آمدند. ضحاک و یارانش از دمشق به قصد نبرد با مروان و سپاهش خارج شدند و در «مَرج راهِط» دو سپاه به هم رسیدند. جنگ آغاز شد، تا این که پس از بیست روز نبرد، سرانجام ضحاک و یارانش شکست خوردند و بیشتر یارانش کشته و بقیه فرار کردند. زفر بن حارث هم از جمله این فراری‌ها بود. او به قرقیسیا گریخت. عیاض حرشی - حاکم این شهر - مانع ورود او به این شهر شد، اما زفر با فریبکاری وارد شهر شد و عیاض را از قرقیسیا بیرون کرد و در آنجا پناه گرفت. در این هنگام، مردم قیس نیز بر زفر بن حارث فراهم آمدند و وی ریاستشان را بر عهده گرفت. زفر در قرقیسیا به دعوت برای ابن زبیر می‌پرداخت. چندی بعد، مروان سپاهی را با هفتاد هزار سپاهی به فرماندهی عبیدالله بن زیاد به جزیره و عراق فرستاد و با او عهد کرد که وی بر هر سرزمینی که دست یافت، عهده‌دار فرمانداری و امارت آن باشد. عبیدالله رو سوی عراق آورد اما پیش از رسیدن به جزیره، با خبر مرگ مروان مواجه شد. عبدالملک بن مروان پس از جانشینی پدر، عبیدالله را با همان وعده‌های مروان، به ادامه کار تشویق کرد. عبیدالله حرکت کرد و پس از رسیدن به رقه، به قصد رو در رویی با زفر بن حارث به قرقیسیا لشکر کشید و مدتی او را در محاصره گرفت؛ اما چون از این محاصره طرفی نبست روی سوی عراق و مختار آورد اما در مواجه با ابراهیم بن مالک اشتر و سپاهیان مختار در نهر خازر کشته شد.

بعد از این واقعه، عبدالملک به ابان بن عقبه که در حمص بود، نامه نوشت و بدو دستور داد تا به سرکوبی زفر بشتابد. ابان، عبدالله بن زمیت طایی را بر مقدمه لشکر گماشت و به سوی زفر روانه شد. عبدالله با زفر به نبرد پرداخت و توانست سیصد تن از یارانش را به هلاکت برساند. سپس ابان بن عقبه در رسید و در درگیری‌ای که بین آنها و سپاه زفر در گرفت، وکیع پسر زفر همراه با تنی چند از یاران زفر کشته شدند. این امر موجب تضعیف زفر در کار خود گردید. مدتی بعد، و در سال ۷۱ هجری، عبدالملک بن مروان در مسیر خود جهت در هم کوبیدن مصعب بن زبیر، به قرقیسیا رفت و این شهر را در محاصره گرفت. سرانجام، کار به صلح انجامید و زفر پس از اخذ امان از عبدالملک بن مروان، ضمن خضوع در برابر او، از وی خواست تا زمانی که عبدالله بن زبیر زنده است به جهت بیعتی که از او به گردن دارد، با خلیفه اموی بیعت نکند؛ عبدالملک نیز پذیرفت. زفر سپس به دعوت عبدالملک، به دیدار وی رفت و عبدالملک او را بر تخت، کنار خود نشاند و دختر او رباب را به عقد پسر خود مسلمه در آورد. آن گاه عبدالملک به جنگ مصعب بن زبیر رفت. زفر نیز پسرش هذیل را با سپاهی همراه او کرد. لیکن، چون دو سپاه به یکدیگر نزدیک شدند، هذیل به جانب مصعب گریخت. عبدالملک بن مروان با سپاه شامی خود با ابراهیم بن اشتر -فرمانده سپاه مصعب- مصاف داد و او را در هم شکست. پس از شکست و کشته شدن ابراهیم بن اشتر و مصعب بن زبیر، هذیل در کوفه پنهان شد و مدتی بعد همراه با عمرو بن زید حکمی -دیگر هوادار بزرگ ابن زبیر از قبیله سعد العشیره- با واسطه قرار دادن خالد بن یزید بن معاویه، از عبدالملک بن مروان طلب گذشت نمود. با پذیرش این امر توسط عبدالملک، او به جرگه حامیان و امراء بنی امیه در آمد. زفر همچنین تعاملاتی با دو قیام شیعی توابین و مختار داشت. نقل است که چون سلیمان بن صرد و یارانش در راه حرکت‌شان به شام، از کنار قرقیسیا گذشتند، زفر بن حارث از بیم‌شان دستور به بستن دروازه‌های شهر داد و در پشت باروهای قرقیسیا پناه گرفت. سلیمان بن صرد خزاعی، مسیب بن نجبه را نزد او فرستاد تا از وی بخواهد بازاری برای‌شان به پا کند و به او اطمینان دهد که قصد حمله به وی را ندارند. مسیب نیز نزد زفر رفت و ضمن انتقال سخنان سلیمان و اطمینان بخشی به او از عدم تهاجم، اعلان داشت که از زفر و یارانش، چیزی جز یاری علیه ستمگران نمی‌خواهند. زفر هم از عدم قصدش به مقابله با آنها گفت و به پسرش هذیل دستور داد تا بازاری برای آنها به پا کند و امر کرد تا هزار درهم و یک اسب هم به مسیب بدهد. از پس برپایی بازار، زفر علوفه و آذوقه بسیار برای سران سپاه فرستاد و به هنگام کوچ آنان از منطقه، به بدرقه‌شان رفت و آنان را از حرکت سپاهی بزرگ از امویان به فرماندهی پنج تن از امرا با خبر کرد. زفر بن حارث در قیام مختار هم هر چند نقشی مستقیمی علیه یا له او انجام نداد؛ اما در برخی گزارش‌ها از او به عنوان یکی از امرای ابراهیم بن مالک اشتر در بلاد جزیره نام برده شده است. نقل است که فرزند اشتر پس از سیطره بر جزیره، امیرانی بر شهرهای بلاد جزیره برگزید. از جمله این امرا، زفر بن حارث بود که ابراهیم وی را بر قرقیسیا امیر کرد.

نبرد زفر با عمران بن حطان خارجی و نیز حضور در سلسله جنگ‌های قیسی‌ها و مضری‌ها در بلاد جزیره هم از دیگر اقدامات منتسب به او در دوره حکومت امویان است. ابن اثیر، زفر را از سردمداران سه نبرد قیسی و مضری «ثرثار دوم» و «حشاک» و «کمیل» در سال ۷۰ هجری برشمرده است. او در ثرثار در نبرد قیسی‌ها با تغلبی‌ها، به آنها یاری رساند و در جنگ حشاک، که آن نیز از جنگ‌های بین بنی تغلب و قیسی‌ها بود شرکت جست. در این جنگ، قیسی‌ها با فرماندهی عمیر بن حباب سلمی، همراه با زفر بن حارث و فرزندش هذیل بن زفر در محلی به نام «حَشاک» -نزدیک شرعبیه و براق- نبردی سخت و سه روزه را آغاز کردند. در روز سوم جنگ، زفر با این بهانه که شنیده است عبدالملک بن مروان قصد او را کرده است، از معرکه گریخت و به قرقیسیا بازگشت. قیسی‌ها منهزم شدند و بنی تغلب به پیروزی دست یافتند.

در جنگ کمیل -محلی در موصل در جانب غربی دجله- هم، زفر بن حارث در کنار بنی کلاب و دیگر قیسی‌ها به نبرد با فرزندان تغلب پرداخت. پس از کشته‌شدن عمیر بن حباب سلمی -از سران قیسی جزیره- فرزندش تمیم بن عمیر، نزد زفر بن حارث رفت و از او خواست تا برای خونخواهی پدرش قیام کند. زفر ابتدا خودداری کرد اما به توصیه پسرش هذیل، تصمیم به نبرد با بنی تغلب گرفت. پس سپاهی را به غارت بنی فدوکس -از طوایف تغلب- فرستاد که به کشتار مردان و تجاوز به زنان ایشان انجامید. زفر، لشکری هم سوی بنی کعب بن زهیر -دیگر طایفه بنی تغلب- فرستاد و آنها را قتل و عام کرد. وی همچنین، مسلم بن ربیعه عقیلی را به جنگ اجتماعی از تغلبیان فرستاد و بسیاری از آنها را کشت. پس از آن، خود زفر بن حارث لشکر کشید و بنی تغلب را که در وادی عقیق در سرزمین موصل جمع آمده بودند، قصد کرد. چون تغلبی‌ها از لشکر کشی او اطلاع یافتند از آنجا کوچ کردند و خواستند با عبور از رود دجله خود را از گزند آنها برهانند اما چون به محل کمیل رسیدند، زفر با قیسیان به آنها رسیدند و جنگ سختی رخ داد. زفر و یارانش به قتل عام تغلبیان پرداختند و شکم زنان را دریدند. بسیاری از تغلبی‌ها هم حین فرار در دجله غرق شدند. آنهایی هم که فرار کردند به بنی بلی -از طوایف قضاعه- پناهنده شدند. زفر هم هذیل -فرزند خود- را به تعقیب آنان واداشت؛ او هم به هر که رسید کشت. دویست تن هم از آنها را اسیر کردند و بعد دست بسته کشتند. زفر، خود ضمن شعری در باب این واقعه چنین سرود: ای چشم بسیار گریه کن و بر عاصم و ابن حباب اشک بریز. اگر تغلب، عمیر و جمعی از بنی غنی را در حمله خود کشتند. من و سوارانی از بنی کلاب بنی جشم بن بکر و بنی نمر را هلاک کردیم. و دویست تن از آنها را دست بسته کشتیم و حال اینکه این عده تقاص خون عمیر بن حباب نمی‌شود».

بعد از مرگ زفر، پسرش هذیل در کسوت ریاست قوم عهده‌دار امور گردید و نقش‌آفرین برخی حوادث دوران خود شد. از جمله این نقش‌آفرینی‌ها، همکاری با سران اموی در سرکوب شورش یزید بن مهلب بن ابی صفره در سال ۱۰۲ و ۱۰۳ هجری است. در پی شورش ابن مهلب، یزید بن عبدالملک-خلیفه اموی- (حک. ۱۰۱-۱۰۵) در مقابله با این شورش، سپاهیان خود را گرد آورد و به فرماندهی برادرش مسلمة بن عبدالملک و عباس بن یزید به نبرد یزید بن مهلب و اهل بیتش فرستاد. در این جنگ سرنوشت‌ساز -که در تاریخ به «یوم العَقر» شهرت دارد،-هذیل بن زفر، فرماندهی جناح راست لشکر شام را بر عهده داشت. برخی منابع ضمن ارائه گزارش‌های خود از این واقعه، از کشته شدن یزید بن مهلب به‌دست هذیل خبر داده اند.

ابوالورد مجزأة بن کوثر بن زفر که از فرزندان زفر بن حارث و از بزرگان بنی کلاب در دوران حکومت اموی بود، هم، دیگر شخصیت خبرساز این قوم است که اخباری از او در تاریخ به ثبت و ضبط رسیده است. بنا بر نقل برخی گزارش‌ها، در پی اغتشاشات مردمی علیه مروان بن محمد -آخرین خلیفه اموی- ابوالورد بن کوثر بن زفر و عمر بن وضاح در سال ۱۲۷ هجری از سوی مروان، مأمور سرکوبی قیام مردم غوطه به فرماندهی یزید بن خالد قسری که تا پشت دروازه‌های دمشق پیش آمده بودند، شدند. آنها با سپاهی ده هزار نفره به نبرد با شورشیان رفتند و موفق شدند با قتل یزید بن خالد، قیام مردم غوطه را در هم بشکنند. مجزأه پس از شکست مروان بن محمد از قوای عباسی و از هم پاشیدن خلافت اموی در سال ۱۳۲ هجری، با عبدالله بن علی عباسی -سردار سپاه ابوالعباس سفاح-بیعت کرد. اما طولی نکشید که در سال ۱۳۳ هجری بیعت شکست و در قنسرین سر به شورش نهاد. در بیان علت این شورش گفته شده که مجزأه پس از بیعت با عبدالله بن علی، فرزندان مسلمة بن عبدالملک را در بالس و ناعوره در جوار خود داشت. عبدالله بن علی، سرداری را جهت اعزام آن فرزندان و زنان وابسته اموی به آن سامان فرستاد. این دو، شکایت به ابوورد بردند و ابوورد هم در حمایت از آنان، سردار اعزامی عباسی را کشت. در پی این اقدام، مردم قنسرین نیز همراه با مجزأه سر به شورش نهادند و لباس سیاه را که شعار عباسیان بود از تن به در آوردند و لباس سفید به بر کردند و با نامه‌نگاری به مردم حمص آنان را نیز به مخالفت با دولت عباسی ترغیب کردند. خبر به عبدالله بن علی رسید. پس، رو سوی ابوورد و مردم قنسرین آورد و برادرش عبدالصمد را با هزار سپاهی بر مقدمه لشکر فرستاد. عبدالصمد در مصاف با ابوورد شکست خورد و نزد برادرش عبدالله بازگشت. عبدالله با تمام سپاه و سرداران خویش پیش تاخت و در «مرج الاخرم» با ابوورد و یارانش مواجه شد. سپاه چهل هزار نفری ابوورد تن به شکست دادند و از آن میان، تنها ابوورد و پانصد تن از قومش به مقاومت پرداختند تا این که همگی کشته شدند.

علاوه بر خاندان زفر بن حارث، کلابی‌های دیگری هم در کسوت‌های مختلف نظامی و غیر نظامی نقش آفریدند که عبد العزیز بن زرارة بن جزء -از بزرگان بادیه‌نشین بنی کلاب- از آن جمله است. عبدالعزیز دیداری با معاویه داشت و در این دیدار با سخنانش، معاویه را مجذوب خویش ساخت. از این‌رو، او را نزد پسرش یزید برد و با سپردن دو هزار سپاهی به عبدالعزیز، وی را همراه با یزید به جنگ‌های تابستانه با رومیان فرستاد. عبدالعزیز در این جنگ کشته شد و خبر مرگش در حالی که پدرش زراره در مجلس معاویه نشسته بود به شام رسید. حضور حازم بن عبدالله بن شریک در قیام مختار و یاری رساندن به او در این امر و مقاتله مالک بن حزام بن ربیعه کلابی در «یوم جبانة السبیع» با مختار و کشته شدنش در این جنگ هم از دیگر اخبار مهم بنی کلاب در این برهه زمانی است.

علاوه بر افراد یاد شده، بزرگانی از رجال کلابی در کسوت کارگزاری بنی امیه به این خاندان مدد رساندند که مهاجر بن عبدالله از آن جمله است. مهاجر که از تبار بنی ابوبکر بن کلاب بود، از سوی هشام بن عبدالملک (حک. ۱۰۵-۱۲۵ هجری) به امارت یمامه منصوب گردید. این منصب، پس از مرگ وی به پسرش -علی- رسید و او تا زمان قتل ولید بن یزید (حک. ۱۲۵-۱۲۶ هجری) همچنان عهده‌دار امارت آن سرزمین بود. بلاذری (م. ۲۷۹ هجری) در کتاب خود، به ارائه خبری از نبرد علی بن مهاجر با مهیر بن سلمی بن هلال حنفی در جنگی موسوم به «یوم البقاع» در این منطقه و پیروزی او در این جنگ بعد از قتل ولید بن یزید پرداخته است. علاوه بر این دو، از جنید بن عبدالرحمن بن عوف -از بنی رؤاس- و اسلم بن زرعة بن علس هم، به عنوان والیان خراسان در عهد اموی نام برده شده است. سعید بن اسلم بن زرعه -فرزند اسلم بن زرعه- هم از دیگر کارگزاران کلابی دولت بنی امیه گفته شده است که امارت سند را عهده‌دار بود. سعید که از سران و رجال بزرگ قوم خود بود، همراه با سبرة بن علی کلابی، حجاج را در سرکوب شورش مردم بصره به سرکردگی ابن جارود یاری رساند. او بعدها به امارت خراسان و سپس امارت سند دست یافت. حجاج بن یوسف ثقفی -فرماندار شهیر امویان در عراق- سعید بن اسلم را در سال ۷۸ هجری به ولایت سند گماشت و او را راهی مکران کرد. اما معاویة بن حارث کلابی و برادرش محمد بر سعید بن اسلم خروج کردند و او را به هلاکت رساندند و سرزمین هایش را به تصرف در آوردند. بعد از قتل سعید، حجاج پسر او مسلم را تحت سرپرستی خود گرفت و همراه با پسرش به تعلیم او پرداخت. مسلم بن سعید در سال ۱۰۴ هجری از سوی عمر بن هبیره - فرماندار اموی عراق - به امارت خراسان رسید. از اقدامات مهم مسلم بن سعید در این دوره، می‌توان به غزای او در فرغانه-در بلاد ترکستان- و کشتن برادرزاده خاقان در سال ۱۰۶ هجری اشاره کرد.

نباتة بن حنظله هم از دیگر سرداران و امرای بنام کلابی دولت بنی امیه است. در پی قیام عبدالله بن جعفر بن عبدالله بن جعفر در دوران خلافت یزید بن ولید بن عبدالملک (حک. ۱۲۶-۱۲۶ هجری شش ماه) در کوفه و گسترش این قیام، مروان بن محمد، یزید بن عمر بن هبیره فزاری را در عراق عامل سرکوب این قیام کرد. یزید بن عمر نیز، نباتة بن حنظله -از تیره بنی بکر بن کلاب- را به جنگ سلیمان بن حبیب -از سران و هواداران بزرگ قیام عبدالله بن معاویه- در نواحی اهواز فرستاد. نباته با سپاه سلیمان بن حبیب به فرماندهی داوود بن حاتم بن قبیصه در موریان در ساحل دجیل مصاف داد که به شکست داوود و کشته شدن او انجامید. سلیمان بن حبیب از دست نباته گریخت و به فارس رفت. نباته در دوران خلافت مروان بن محمد -آخرین خلیفه اموی- از سران و مقربان درگاه اموی گردید چندان که از برخی نقل‌ها چنین بر می‌آید که در دوران خلافت این خلیفه، امارت گرگان را به عهده داشته است. با آغاز قیام عباسیان در خراسان، و زمانی که ابومسلم خراسانی در ذی القعده سال ۱۳۰ هجری، قحطبة بن شبیب بن خالد را با سپاهی گران به عراق فرستاد، مروان بن محمد از نباتة بن حنظله خواست به یاری نصر بن سیار -فرماندار بزرگ و شهیر امویان در خراسان- بشتابد. او نیز چنین کرد. دو سپاه در ذی الحجه سال ۱۳۰ هجری در گرگان به هم رسیدند که به شکست و کشته شدن نباته و کشته شدن هزاران تن از یاران او و فرار باقی‌مانده سپاه او به شام انجامید. قحطبه هم پس از این پیروزی، سر نباته را نزد ابومسلم فرستاد. برخی منابع، علاوه بر نباته، «حبه» پسر نباته را نیز از مقتولین این نبرد برشمردند. از اشعث بن وائل بن ربیعه کلابی -شرطه حجاج در واسط- هم به عنوان یکی دیگر از کارگزار امویان نامی به میان آمده است.

بنی کلاب و دولت عباسیان

کلابی‌ها جد مادری فرزندان ابوالعباس سفاح -نخستین خلیفه عباسی- به شمار می‌آمدند. آنان نقش‌آفرین بسیاری از حوادث و وقایع دوران خلافت عباسی بودند که از جمله آن علاوه بر واقعه قیام ابوالورد مجزأة بن کوثر بن زفر علیه دولت نوظهور عباسی و کشته شدن او و جمع زیادی از مردم قومش در سال ۱۳۳ هجری که پیش‌تر بدان پرداختیم، می‌توان به آشوب‌طلبی و ایجاد ناامنی برخی از طوایف ایشان در منطقه ضریّه اشاره کرد. خلافت عباسی برای برقراری نظم و کنترل مناطق ناآرام، بغا کبیر -از فرماندهان ارشد خود- را در سال ۲۳۱ هجری، به ضریه اعزام کردند. بغا خود را به منطقه رساند و از میان سه هزار کلابی شورشی، که نزد او گرد آمده بودند، ۱۳۰۰ تن را اسیر و زندانی و بقیه را آزاد کرد.

خروج ابو العمیطر علی بن عبداللّه بن خالد بن یزید بن معاویه معروف به سفیانی هم از دیگر وقایع مهم قرن دوم هجری است که در آن به ذکر نامی از بنی کلاب و افرادش پرداخته شده است. ابوالمصیطر از بقایای بنی امیه در شام و از محدثان ایشان در این سرزمین بود که در اواخر سال ۱۹۵ هجری در دمشق خروج کرد. او با کمک یارانش که بیشتر از بنی‌کلب بودند، والی دمشق سلیمان بن منصور را که از طرف امین منصوب شده بود از شهر اخراج کرد و خود را خلیفه خواند. خطاب ین وجه الفلس (العلس) هم که از موالیان بنی امیه بود به یاری او برخاست و شهر صیدا را به تصرف خود در آورد. آنگاه ابو العمیطر (سفیانی) به محمد بن صالح بن بیهس کلابی نامه نوشت و او با وعده و وعید به طاعت خود خواند. ولی محمد بن صالح دعوتش را نپذیرفت. پس، سفیانی جهت سرکوبی قیسی‌ها کمر همت بست. آنان از محمد بن صالح بن بیهس یاری خواستند و او با سیصد تن از وابستگان و موالی خود به یاری‌شان شتاب کرد. چون خبر به سفیانی رسید یزید بن هشام را با ۱۲۰۰۰ سپاهی به مقابله او فرستاد. در این نبرد یزید بن هشام شکست خورد و دو هزار تن از یارانش کشته و سه هزار تن به اسارت در آمدند و بقیه خود را به دمشق رساندند. ابن بیهس گرفتاران را سر و ریش تراشید و رها کرد. سفیانی بار دیگر سپاهی گرد آورد و به سرداری پسر خود قاسم به نبرد ابن بیهس فرستاد. اینان نیز منهزم شدند. قاسم کشته شد و سرش برای امین عباسی فرستاده شد. سفیانی بار دیگر سپاهی فراهم آورد و به فرماندهی یکی از موالیانش به نام معتمر به جنگ روانه کرد. معتمر نیز شکست خورد و کشته شد و کار سفیانی به ضعف کشید و قیسیان طمع در دولت او کردند. در این اوضاع و احوال ابن بیهس بیمار شد و چون از درمان خود ناامید شد، رؤساء بنی نمیر بن عامر را نزد خود خواند و آنان را به تبعیت از خلافت مسلمة بن یعقوب بن علی بن محمد سعید بن مسلمة بن عبدالملک وصیت کرد و از آنها خواست تا با او به نام خلافت بیعت و سفیانی را به‌دست او از میان بردارند. ابن بیهس به حوران بازگشت. بنی نمیر هم بر گرد مسلمة بن یعقوب فراهم آمدند و با او بیعت کردند. او نیز پذیرفت و موالیان خود را گرد آورد و بر سفیانی حمله برد و او را در بند کرد. وی رؤسای بنی امیه را نیز به زندان افکند و قیسیان را به خود نزدیک ساخت و از خواص خود گردانید. مدتی بعد، ابن بیهس که از بیماری رسته بود، به دمشق لشکر کشید و آنجا را در محاصره خود گرفت. قیسی‌ها شهر را تسلیم او کردند و سلمه و سفیانی به «مزه» -از نواحی دمشق- گریختند. ابن بیهس دمشق را متصرف شد و در آنجا ماند تا عبدالله بن طاهر در رسید. در حالی که برخی منابع از امارت ابن بیهس بر دمشق از سوی مأمون خبر داده و مدعی شده‌اند که امارت او بر این شهر تا زمان مرگش ادامه داشته است، ابن اثیر (م. ۶۳۰ هجری) و ابن خلدون (م. ۸۰۸ هجری) بر این اعتقادند که عبدالله بن طاهر پس از سفر به مصر و مراجعت خود به دمشق ابن بیهس را با خود به عراق برد که در آنجا درگذشت. بنی کلاب بن ربیعه -که به نافرمانی و ایجاد ناآرامی در منطقه شناخته می‌شدند،- در سال ۳۱۸ هجری نیز شورش بزرگی را همراه با اعراب بدوی بنی نمیر بن عامر شکل دادند و توانستند خود را تا پشت دروازه‌های کوفه برسانند و کار را بر مسلمانان سخت و جاده‌ها را نا امن کنند. ابوالفوارس محمد بن ورقاء -امیر کوفه- و جمعی از اشراف و بزرگان علوی و عباسی بدون داشتن نیروی کافی، خود به نبرد با آنها رفتند؛ لیکن شکست خوردند و جمعی از آنان کشته و اسیر شدند.

کلابی‌ها را از هواداران و یاران قیام علی بن محمد صاحب الزنج در بحرین گفته‌اند. حمایت قبیله بنی کلاب از یحیی بن مهدی به عنوان فرستاده امام مهدی نیز از دیگر وقایع مهم سده سوم هجری است که به نقش‌آفرینی بنی کلاب در ظهور دولت قرامطه در بحرین اشاره دارد. در سال ۲۸۱ هجری قمری، یحیی بن مهدی به عنوان فرستاده امام مهدی، قد علم کرد و توانست حمایت برخی از قبایل عرب، از جمله بنی کلاب، بنی عقیل و بنی خریس را جلب کند. این واقعه در شرایطی رخ داد که جامعه اسلامی با چالش‌های سیاسی و اجتماعی متعددی روبرو بود و انتظار ظهور امام مهدی به عنوان منجی، در میان برخی از گروه‌ها قوت گرفته بود. یحیی بن مهدی با ادعای ارتباط با امام مهدی، توانست توجه این قبایل را به خود معطوف کند و آنها را به حمایت از خود ترغیب نماید. واقعه حمایت قبیله بنی کلاب از یحیی بن مهدی به عنوان فرستاده امام مهدی در سال ۲۸۱ هجری، نشان‌دهنده نفوذ اندیشه مهدویت و نقش آن در تحولات سیاسی و اجتماعی آن دوره می‌باشد.

همراهی بنی کلاب با ناصر الدوله حمدانی در جریان لشکرکشی او برای جنگ با توزون ترکی در ربیع الاول سال ۳۳۲ هجری و نیز فرار ابو فراس حارث بن سعید بن حمدان به سوی بنی کلاب در جریان تعقیب او توسط ابو المعالی بن سیف الدوله حمدانی در سال ۳۵۷ هجری هم، از دیگر اخبار واصله از این قوم در این برهه زمانی است. در سال ۳۵۷ هجری، ابو فراس حارث بن سعید بن حمدان -از شخصیت‌های سیاسی و نظامی مهم آن دوران در منطقه حمص- که از حمایت مردم حمص برخوردار بود، در پی اختلافات و درگیری‌های سیاسی و نظامی با ابو المعالی، ابو عمار، قاضی شهر را به قتل رساند و پس از غارت اموال او به قبیله بنی کلاب گریخت. او با بذل و بخشش‌های مالی گسترده به این قبیله، تلاش کرد تا حمایت آنها را جلب کند. ابومعالی بن سیف‌الدوله حمدانی، سپاهی متشکل از مردان بنی‌کلاب و دیگر قبایل عرب فراهم آورد و به تعقیب ابوفراس پرداخت. این سپاه به فرماندهی قُرغُوَیه به سوی روستای «صدد» -در نزدیکی حمص- که ابوفراس در آن پناه گرفته بود رهسپار گردید. آنان موفق شدند شدند ابوفراس و یارانش را در محل اقامتش غافلگیر کنند و یاران ابوفراس را تسلیم وادارند. ابوفراس خود هم به صورت ناشناس در جمع یاران خود به اسیری تن داد؛ اما در میانه راه توسط قرغویه شناسایی و سپس کشته شد.

بنا بر برخی نقل‌ها، در سال ۴۳۲ هجری، گروهی از بنی جعفر بن کلاب وارد منطقه «افامیه» در بلاد روم شدند و در آنجا به فساد و غارت چندین روستا دست زدند. این اقدامات باعث شد تا رومیان که در آن منطقه حضور داشتند، به مقابله با آنان برخیزند. رومیان با تشکیل نیرویی نظامی، به جنگ با بنی جعفر بن کلاب پرداختند و در نهایت موفق شدند آنان را شکست داده و از منطقه افامیه بیرون برانند. این شکست برای بنی جعفر بن کلاب ضربه‌ای سنگین بود و باعث تضعیف موقعیت آنان در منطقه شد. ذکر نام برخی از کلابی‌ها در شمار کارگزاران دولت عباسی هم از دیگر اخبار مهم این طایفه در دوران حکومت عباسیان است. از جمله این کارگزاران می‌توان از جراح بن ملیح بن عدی -پدر وکیع بن جراح از روات شهیر اهل سنت- خزانه‌دار مهدی عباسی و هارون الرشید نام برد.

دولت بنی مرداس

گفته شد که بنی کلاب بن ربیعه در مهاجرت‌های خود از حجاز و نجد به منطقه شام رفتند و پس از سکونت در جزیره فراتیه، به مرور در این منطقه به شهرت و حکومت رسیدند. از جمله این کلابی‌ها، صالح بن مرداس و فرزندان او بودند که توانستند پس از غلبه بر حلب و بسیاری از شهرهای شام، به حکومت بر این مناطق بپردازند. تا این که سرانجام، پس از حدود نیم قرن حکومت، رو به ضعف نهادند و توسط سلاجقه منقرض گردیدند. پیرو این انقراض، رفته رفته از جایگاه سیاسی- اجتماعی این قوم در منطقه هم کاسته شد به گونه‌ای که به گفته ابن خلدون، در عصر او (حدود سال ۸۰۰ هجری) تحت امارت آل ربیعه از اعراب شام در آمده بودند. دولتی که صالح بن مرداس و خاندانش در حلب و اطراف آن بنا نهادند، در تاریخ به «دولت بنی مرداس» شهرت یافته است که بر اساس نقل برخی منابع، به‌ویژه تاریخ ابن خلدون، به شرحی کوتاه و مختصر از آغاز و پایان این دولت خواهیم پرداخت:

پس از آنکه ابونصر بن لؤلؤ -از موالیان سعدالدولة بن سیف الدوله- ابوالفضائل پسر سعدالدوله را از امارت حلب عزل، و خود، زمام امور حلب را به‌دست گرفت، وی دعوت و شعار عباسیان را از آنجا بر افکند و به نام الحاکم بامرالله فاطمی خطبه خواند. الحاکم بامرالله نیز، به پاس این امر، او را «مرتضی الدوله» لقب داد. اما چندی نگذشت که روابط فی ما بین آنها به تیرگی‌گرایید. در این زمان، بنی کلاب به ریاست صالح بن مرداس به مداخله در امور حکومتی ابونصر بن لؤلؤ (مرتضی الدوله) پرداختند. از همین‌رو، ابن ابولؤلؤ جماعتی از ایشان -از جمله صالح بن مرداس- را که به حلب آمده بودند، در بند کرد. صالح مدتی بعد، از زندان گریخت و نزد خاندان خود باز گشت. او لشکری فراهم آورد و رو سوی حلب تاخت. در جنگ‌هایی که بین او و ابن ابولؤلؤ در حلب در گرفت، سرانجام صالح به پیروزی رسید و در سال ۴۰۶ ابن ابولؤلؤ را به اسارت گرفت. برادر ابن ابولؤلؤ که او نیز همراه برادر به اسارت در آمده بود، موفق به فرار از زندان شد. او خود را به حلب رساند و آن شهر را بار دیگر تسخیر کرد. آن گاه اموالی را به عنوان فدیه نزد مرداس فرستاد و با پذیرش چند شرط، برادر را آزاد کرد. ابن ابولؤلؤ غلامی به نام «فتح» داشت که او را به محافظت از قلعه حلب گماشته بود. فتح در زمان حمله صالح بن مرداس به حلب، به صالح گرایش یافته بود و موجبات پیروزی صالح بن مرداس را در جنگ گذشته فراهم آورده بود. فتح پس از آزادی ابن ابولؤلؤ و سپس خشم گرفتن او بر خود، با الحاکم بامرالله فاطمی ارتباط برقرار نمود و به شرط در اختیار گرفتن صیدا یا بیروت و اخذ همه اموال حلب با او بیعت کرد و بدین ترتیب شام و حلب عرصه کشمکش‌های نظامی و سیاسی دو قدرت فاطمی و حمدانی شد. مدتی بعد و در پی گذشت قرن چهارم هجری، دولت فاطمی در مصر رو به ضعف نهاد و دولت حمدان در شام و جزیره منقرض شدند. این وضعیت، باعث بروز هرج و مرج در منطقه و غارت بلاد به دست اعراب بدوی گردید. وضع بدین منوال بود تا این که بنی عقیل -از طوایف بزرگ بنی عامر بن صعصعه- بر جزیره مستولی شدند و پس از اجتماع اعراب شام، بلاد شام را بین خود قسمت کردند. بدین ترتیب، از رمله تا مصر به حسان بن مفرج طایی و از حلب تا عانه به صالح بن مرداس کلابی و دمشق و نواحی اطراف آن به سنان بن علبان واگذار گردید. این سه تن به سرزمین‌های واگذار شده خود لشکر کشیدند و آن را به تصرف خود در آوردند. صالح بن مرداس هم به حلب لشکر کشید و آنجا را از عبدالله بن علی بن جعفر کتامی معروف به «ابن ثعبان کتامی» طلب کرد. وی سرانجام ابن ثعبان را به تسلیم وا داشت و حلب را در سال ۴۱۴ هجری به تصرف کامل خود در آورد. پسر مرداس سپس به گسترش قلمرو خود پرداخت و بعلبک و عانه را نیز به سرزمین‌های تحت حاکمیت خود افزود. او همچنان فرمانروای بلامنازعه حلب بود تا این که الظاهر بالله فاطمی -خلیفه فاطمی مصر- در سال ۴۲۰ هجری سپاهی را به سرداری انوشتگین بربری جهت سرکوب او و حسان بن مفرج طایی به شام فرستاد. در جنگی که بین سپاهیان فاطمی و لشکر مشترک صالح و حسان در اردن در منطقه «اقحوانه» در کنار دریاچه طبریه در گرفت، صالح و حسان شکست خوردند و صالح و پسر کوچکش کشته شدند. اما پسر بزرگش، ابوکامل نصر بن صالح ملقب به «شبل الدوله» از معرکه گریخت و به حلب رفت. شکست صالح و کشته شدن او، باعث طمع رومیان در تاراج حلب گردید. پادشاه روم سپاهی سیصد هزار نفری به حلب فرستاد. لشکر روم در اطراف حلب اردو زد اما بواسطه اختلاف بین پادشاه روم و پسرش، پادشاه روم دستور به دستگیری پسر داد. این امر، نظم سپاه روم را به هم ریخت و در میان این بی‌انضباطی‌ها و به‌هم‌ریختگی‌ها، گروهی از اعراب و مردم سواد ارمن به بنه پادشاه روم حمله بردند و آن را غارت کردند. بسیاری از سربازان رومی در این واقعه از تشنگی هلاک شدند و باقیمانده سپاه روم با نمایان شدن گروهی از لشکریان عرب در حوالی لشکرگاه پادشاه، از معرکه گریختند.

در سال ۴۲۹ هجری و در زمان خلافت المستنصر بالله فاطمی، سپاهی از مصر به فرماندهی وزیری (دزبری) به حلب رسید. شبل الدوله به جنگ او رفت اما در جنگی که بین دو سپاه در «حماه» اتفاق افتاد، شکست خورد و کشته شد و حلب نیز به تصرف وزیری (دزبری) در آمد. وزیری (دزبری) در سال ۴۳۳ هجری درگذشت و با مرگ او اوضاع شام بار دیگر به هم ریخت و اعراب بدوی دگر باره به تصرف شام طمع کردند. در این هنگام، معزالدوله ابوعلوان ثمال بن صالح بن مرداس که در رحبه ساکن بود، به حلب لشکر کشید و آنجا را فتح کرد. یاران وزیری به قلعه پناه بردند و مدتی بعد تسلیم معزالدوله شدند و او در صفر ۳۳۴ وارد قلعه شد. خلیفه فاطمی سپاهی را به سرداری ابوعبدالله بن ناصرالدولة بن حمدان به سوی او فرستاد. دو طرف اندکی به مقاتله پرداختند تا این که سیلی بنیان کن موجب فرار مصریان به دیار خود شد. در سال ۴۴۱ هجری سپاهی دیگر به سرداری رفق خادم از مصر روانه حلب گردید. این سپاه در درگیری با ثمال بن صالح شکست خورد و رفق الخادم به اسارت در آمد. در پی این حملات، فاطمیان مصر تهاجمات بسیاری را به حلب ترتیب دادند تا این که سرانجام ثمال بن صالح که از امارت حلب ملول و از دفاع از آن عاجز شده بود، طی نامه‌ای به المستنصر بالله، حلب را به او واگذار کرد. ثمال در سال ۴۴۹ هجری حلب را تسلیم ابوعلی حسن بن علی بن ملهم -نماینده دولت فاطمیان- کرد و خود به مصر نزد خلیفه فاطمی رفت. برادرش عطیة بن صالح نیز به رحبه رفت. ابن ملهم بعد از دو سال امارت با خبر شد که مردم حلب با محمود بن نصر بن صالح مکاتبه کرده‌اند تا حلب را تسلیم او کنند. از این‌رو، ابن ملهم فرمان به دستگیری جماعتی از ایشان داد و این سبب شورش مردم حلب گردید. مردم حلب ابن ملهم را در قلعه حبس و نزد محمود بن نصر کس فرستادند تا امارت شهر را به‌دست گیرد. محمود نیز در نیمه سال ۴۵۲ هجری با لشکر خود وارد حلب شد. ابن ملهم از المستنصر بالله فاطمی کمک‌طلبید و او هم، سپاهی را به فرماندهی ناصرالدوله ابومحمد حسین بن حسن بن حمدان به حلب فرستاد. با آمدن این سپاه، محمود از حلب رفت و شهر بار دیگر به‌دست ابن ملهم افتاد. چندی بعد، در نبردی که بین محمود بن نصر بن صالح و ناصرالدوله در خارج شهر در گرفت، ناصرالدله شکست خورد و محمود به شهر در آمد و در شعبان سال ۴۵۲ هجری، با تصرف قلعه این شهر، زمام امور حلب را کاملاً در اختیار گرفت. پس از این واقعه، مستنصربالله، معزالدوله ثمال بن صالح -که از زمان تسلیم حلب به مستنصر، در مصر به سر می‌برد- را به حلب فرستاد تا این شهر را از برادرزاده خود محمود باز ستاند. او نیز حلب را در سال ۴۵۲ هجری محاصره کرد. محمود از دایی خود منیع بن شبیب نمیری یاری خواست و او هم بی‌درنگ به یاری محمود شتافت و ثمال را در سال ۴۵۳ هجری به بادیه راند. پس از بازگشت منیع به حران، ثمال در ربیع الاول سال ۴۵۳ هجری بار دیگر به حلب تاخت و آن را متصرف شد. او سپس به غزای روم رفت و در این میادین به پیروزی‌هایی نائل آمد. او برادر خود عطیة بن صالح را جانشین خود کرد و سپس در سال ۴۵۴ هجری در گذشت. عطیه که از زمان تسلیم حلب به مستنصر، به رحبه رفته بود، به حلب آمد و به فرمانروایی در این شهر پرداخت. آغاز حکمرانی عطیه بر حلب، مقارن با استیلای سلاجقه بر ممالک عراق و شام بود. در این هنگام، گروهی از ترکان به خدمت عطیه در آمدند؛ ولی چندی بعد یارانش، او را از شر و فساد ایشان ترساندند و به اشاره آنها، عطیه عده‌ای از ترکان را کشت. جمعی هم از ایشان به محمود بن نصر که در حران بود پناه بردند و او را به تسخیر حلب بر انگیختند. محمود نیز در سال ۴۵۵ هجری سپاهی را فرستاد و حلب را تصرف کرد. کار محمود در حلب بالا گرفت و او سپاهی را در سال ۴۶۰ هجری به سرداری ابن الخان به یکی از دژهای روم فرستاد و آن را تسخیر کرد. او مردم طرابلس را نیز به اطاعت خود مجبور کرد. محمود در سال ۴۶۸ از دنیا رفت. در سال ۴۷۴ هجری، تتش پسر الب ارسلان پس از تسخیر دمشق به حلب تاخت و آن را به محاصره خود در آورد. مردم حلب که از تسلط ترکان بیمناک بودند، نزد شرف‌الدوله مسلم بن قریش عقیلی -از طایفه بنی عقیل عامر بن صعصعه- کس فرستادند تا امارت شهر را بر عهده گیرد اما پیش از ورود مسلم به شهر از تصمیم خود منصرف شدند. در این هنگام، پسر ابن حتیتی (ابن الحسین) عباسی -بزرگ شهر حلب- که به شکار رفته بود، توسط یکی از ترکمانانی که در دژی در حوالی حلب می‌زیست، دستگیر و تحویل مسلم بن قریش داده شد. مسلم از این فرصت استفاده کرد و در گفتگو با ابن حتیتی، شرط آزادی این پسر را به‌دست گرفتن اختیار شهر قرار داد. با پذیرش این امر، وی بر امور شهر مسلط شد و به عمر دولت بنی مرداس خاتمه داد.

بنی کلاب و حضور در اندلس

صمیل بن حاتم بن شمر بن ذی الجوشن از اشراف و بزرگان مضر بود که همراه با کلثوم بن عیاض قشیری و برادرزاده‌اش بَلج بن بِشر -از فرماندهان بزرگ دمشق- به دستور هشام بن عبدالملک (حک. ۱۰۵-۱۲۵ هجری) همراه با لشکری عظیم به افریقا فرستاده شدند. این لشکر بزرگ، در اوایل سال ۱۲۴ هجری در مواجهه با بربرها شکست خوردند و متفرق شدند. باقی‌مانده این سپاه هم که صمیل بن حاتم از جمله آنها بود، به اتفاق بلج راه اندلس را در پیش گرفتند و در این دیار ساکن شدند. صمیل در آن سامان با برتری و نیک‌منشی، بر شرف و جاه خود افزود و به سالاری و بزرگی دست یافت. در این زمان ابوالخطار حسام بن ضرار -امیر اندلس- که از یمانی‌ها بود، علی‌رغم رفتار به نسبه عادلانه خود با مردم منطقه در ابتدای کار، سیاست دشمنی با مضری‌ها (قیسی‌ها) را در پیش گرفت و برای یمانی‌ها ضد مضری‌ها تعصب نمود. از همین روی او در دعوای مردی کنانی با مردی از غسان علی‌رغم محق بودن مرد کنانی، حکم به نفع مرد غسانی داد. مرد کنانی، از این داوری غیرعادلانه، به صمیل بن حاتم بن ذی الجوشن ضبابی شکایت برد. صمیل هم نزد ابو الخطار رفت و او را به خاطر جانبداری از خویشانش سرزنش کرد و از وی خواست که حق را به حق‌دار بدهد. اما ابو الخطار (به جای قبول شفاعت) به صمیل درشت گفت و صمیل هم به او پاسخی سخت داد. ابو الخطار دستور داد تا صمیل را با تازیانه بنوازند و از مجلس بیرونش کنند. در پی این اقدام، عمامه صمیل کج شد و او با همان حال بیرون رفت. به او گفتند: «عمامه‌ات را راست کن» گفت: «اگر قوم و قبیله‌ای داشته باشم، آنها عمامه‌ام را راست خواهند کرد». او نزد قوم خود فرستاد و پیغام داد و به آنها درباره وقوع این توهین شکایت کرد. مضریان و یمنیانی که دشمن و رقیب ابوالخطار بودند، بر او گرد آمدند. آنها به ثوابة بن سلامه جذامی که از اهالی فلسطین بود، نامه نوشتند. او هم اجابت کرد و نزد آنها رفت. قبیله «لخم» و «جذام» هم به این دعوت پاسخ مثبت دادند. ابوالخطار همین که از هم‌پیمانی دشمنان و رقیبانش در اندلس برضد خود باخبر شد، یاران خویش را برای جنگ فراخواند و دو جناح در شذونه، برکناره‌های دره لکه در رجب ۱۲۷ هجری با هم رو در رو شدند. ابوالخطار شکست خورد و به اسارت در آمد. در پی این پیروزی، ثوابه به مدت دو سال در حالی که ابوالخطار در بند و زنجیر بود، در اندلس به امارت پرداخت. پس از درگذشت ثوابه، یمانی‌ها خواستار بازگشت مجدد ابو الخطار به حکومت شدند، اما مضری‌ها به ریاست صمیل مانع شدند. بار دیگر آتش اختلاف در سراسر بلاد شعله‌ور شد و در جریان این اختلاف، اندلس به مدت چهار ماه بدون امیر ماند. پس دو طرف، به ناچار به انتخاب عبدالرحمن بن کثیر لخمی جهت اجرای احکام رضایت دادند. دو گروه یمنی و مضری با هم عهد کردند تا امارت را میان خود نوبتی کنند و هر یک، یک سال عهده‌دار آن شوند. دو گروه ابتدا بر انتخاب یوسف بن عبدالرحمن بن حبیب بن ابی عبیده فهری متفق و متحد شدند و او را به سال ۱۲۹ هجری امارت دادند. پس از پایان امارت یکساله یوسف بن عبدالرحمن، نوبت به امارت یمنی‌ها رسید. از همین روی، آنها در «شقنده» -از قراء قرطبه- گرد آمدند تا از میان خود یکی را بر اندلس امارت دهند. اما یوسف بن عبدالرحمن فهری با همدستی صمیل بن حاتم بر اجتماعشان تاختند و جمع زیادی از آنان -که ابوالخطار هم از جمله آنان بود- را هلاک کردند. در پایان این جنگ، مردم بار دیگر بر امارت یوسف بن عبدالرحمن متفق شدند. یوسف پس از این پیروزی، دیگر، هیچ رقیبی نداشت؛ لیکن به سبب نفوذ مستبدانه صمیل در کار حکومت، وی از هیچ اختیاری جز لقب حاکم، برخوردار نبود. از این‌رو، کوشید تا با دور کردن او از قرطبه، از نفوذ وی رهایی یابد. پس سرزمینی در استان سرقسطه و اطراف آن به وی بخشید و صمیل بی‌آنکه اعتراضی کند، با پیروان و خواجگان خویش که تعدادشان به دویست تن می‌رسید، حرکت کردند و در ۱۳۳ هجری در سرقسطه (ساراکوزا) مستقر شدند. در دوران امارت صمیل بن حاتم بر سرقسطه و همزمان با قیام مسوده (عباسیان) در شرق، حباب بن رواحة بن عبدالله زهری به هواداری از خلفای عباسی در اندلس دست به قیام زد و به دعوت برای عباسیان پرداخت. او صمیل را در سرقسطه به محاصره گرفت. صمیل از یوسف بن عبدالرحمن فهری کمک خواست، لیکن یوسف بواسطه کینه‌ای که از صمیل به دل داشت، به این امید که صمیل در این محاصره کشته شود، از یاری او امتناع کرد. اما صمیل به یاری قیسیان بر دشمن فائق آمد و حباب را از سرقسطه بیرون راند. چندی بعد، صمیل از سرقسطه رفت و این شهر به تصرف حباب در آمد. پس از آن، یوسف بن عبدالرحمن، صمیل را به امارات طلیطله برگزید و او تا ظهور عبدالرحمن داخل در آنجا به امارت پرداخت. در سال ۱۳۶ هجری تمیم بن معبد فهری و عامر بن عمر عبدری یارانی را گرد خود فراهم آوردند و در شهر سرقسطه دست به قیام زدند. صمیل با سپاهی از مضریان و قیسیان به جنگشان رفت و بسیاری از ایشان را کشت. در پی این واقعه، یوسف بن عبدالرحمن فهری حاکم بلامنازع اندلس شد و با استبداد و استقلال در آن به حکومت پرداخت تا این که عبدالرحمن بن معاویه اموی ملقب به «داخل» در اندلس ظهور کرد.

پس از ورود عبدالرحمن داخل به اندلس و بالا گرفتن کار او در این منطقه، جنگ‌هایی بین اتحاد یوسف بن عبدالرحمن فهری و صمیل بن حاتم با عبدالرحمن داخل در سال ۱۳۹ هجری، به وقوع پیوست که عبدالرحمن در آنها، پیروز میدان بود. در پی این پیروزی‌ها، دو طرف سرانجام تن به صلح دادند. اما طولی نکشید که یوسف بن عبدالرحمن و صمیل بن حاتم پیمان شکستند و بار دیگر، علیه عبدالرحمن وارد جنگ شدند. این جنگ نیز با شکست یوسف، پایان گرفت و او مجبور به فرار از منطقه شد. اما صمیل همچنان در قرطبه ماند و از فرار امتناع کرد. عبدالرحمن او را نزد خود خواند تا از محل فرار یوسف از وی بپرسد؛ اما صمیل اظهار بی‌اطلاعی کرد و در مشاجره‌ای که بین او و عبدالرحمن در گرفت، عبدالرحمن، دستور به زندانی کردن صمیل بن حاتم و دو فرزند یوسف داد. صمیل همچنان در زندان بود تا این که به سال ۱۴۲ هجری جان سپرد. علاوه بر صمیل بن حاتم، از فرزند او هذیل هم به عنوان یکی از اشراف و سران مضری اندلس یاد شده است. هذیل بن صمیل همراه با مغیرة بن ولید بن معاویة بن هشام -برادرزاده عبدالرحمن داخل- و سمرة بن جبله به اتهام توطئه‌چینی علیه خلیفه اموی اندلس، در سال ۱۶۶ هجری توسط عبدالرحمن داخل -خلیفه اموی- کشته شد.

مشاهیر و معاریف بنی کلاب

از مشاهیر و معاریف بسیاری که از این قبیله برخاستند می‌توان از خالد بن جعفر بن کلاب رییس هوازن و کشته یوم «بطن عاقل»، عروة الرحال بن عتیبة بن جعفر و احوص بن جعفر -هر دو از اشراف و رؤسای قوم-، شتیر بن خالد، از اشراف و تک‌سواران بنی کلاب و بنی عامر، هزان بن مرة بن خالد بن جعفر، از بزرگان و تک‌سواران قوم و کشته «یوم الرّقم»، عامر بن مالک بن جعفر، معروف به «ملاعب الأسنّه»، از رؤسای بنی کلاب و بنی عامر بن صعصعه و برادرش طفیل فارس قرزل، ربیعة بن مالک بن جعفر معروف به «ربیع المقترین» از سران بنی کلاب و مقتول یوم «ذی علق»، نفیل بن عمرو از اشراف جاهلی و پسرش خویلد بن نفیل بن عمرو بن کلاب معروف به «الصَّعِق» از اشراف و بزرگان قوم و اطعام‌کننده در بازار عکاظ، أرطاة بن عمر بن وحید از رجال و اشراف جاهلی، مالک بن عوف بن عبدالله معروف به «جوّاب» از رجال بنام جاهلی و کشته «یوم الرقم»، عامر و برادرش حکم بن طفیل از رؤسای جاهلی، زهیر بن عمرو بن معاویه ضبابی مقتول «یوم جبله»، عوف بن احوص (ربیعة) بن جعفر بن کلاب از سران جاهلی، عمرو بن احوص (ربیعة) بن جعفر بن کلاب از سران جاهلی و کشته یوم «ذی نجب»، شریح بن احوص (ربیعة) بن جعفر بن کلاب از سران جاهلی، عبدالعزیز بن حنتم بن شداد بن ربیعه معروف به «المُحَلَّق» از سران و اشراف جاهلی بنی کلاب و کبشة بنت عروة الرحال بن عتبة بن جعفر به عنوان بخشی از رجال بزرگ جاهلی آنها نام برد. ضمن این که از مشاهیر بزرگ آنها در دوره اسلامی هم باید به ذکر اصحابی نظیر: ضحاک بن سفیان بن عوف کلابی از اصحاب و کارگزاران پیامبر(ص)، جبار بن سلمی بن مالک بن جعفر، مالک بن قیس بن بجید رواسی و پسرش عمرو بن مالک بن بجید بن رواس، بشر بن معاویة بن ثور و پدرش معاویة بن ثور، سمعان بن خالد کلابی، عاص بن عامر بن عوف کلابی، ابوالبراء عامر بن مالک بن جعفر ملاعب الأسنه، کعب بن خداریه و قتادة بن عوف بن عبد کلابی -همگی از اصحاب و وفود کنندگان- و ذواللحیه شریح بن عامر بن عوف، شریح بن عامر بن عوف ذو اللحیه کلابی، نواس بن سمعان بن خالد بن خالد، مولة بن‏ کنیف بن حمل معروف به «ذو اللسانین»، عبید بن عمرو کلابی، عمرو بن احوص بن عوف، عمرو بن مالک بن جعفر عامری ملاعب الاسنه، زرارة بن جزی بن عمرو، حارث بن عبدعمرو بن معاذ بن یزید کلابی و... -همگی از اصحاب رسول خدا(ص)- پرداخت. از دیگر رجال برجسته این قوم که نامی از آنان در منابع به ثبت و ضبط رسیده است نیز، باید از معاریفی چون: عَلقمة بن علاثة بن عوف بن أحوص از سران قوم و از مؤلفة القلوب و عامل عمر بن خطاب در حوران، قدامة بن عبدالله بن عمار کلابی از مسلمانان نخستین، سلمة بن قیس بن علاثه از سران بنی کلاب، اشعث بن عبدالحجر بن سراقه از فاتحین حیره و قادسیه، زفر بن حارث بن عبدعمرو از بزرگان بنی کلاب و بنی عامر و از سرداران و امرای نامی بنی امیه و بنی زبیر، هذیل بن زفر از رؤسای بنی کلاب و از سرداران بنی امیه، ابوالورد مجزأة بن کوثر بن زفر از سرداران مروان بن محمد -آخرین خلیفه اموی-، وکیع بن زفر از سران این قوم، مهاجر بن عبدالله و پسرش -علی- فرمانداران بنی امیه در یمامه، عبدالعزیز بن زراره بن جزء از اشراف و شجاعان بدوی بنی کلاب، عبدالله بن دجاجة بن ربیعه از أشراف کلابی ساکن کوفه، مالک بن حزام بن ربیعه کشته یوم «جبّانة السّبیع» توسط مختار ثقفی، حازم بن عبدالله بن شریک از اصحاب و یاران مختار، اسلم بن زرعة بن علس والی خراسان، سعید بن اسلم بن زرعه از والیان خراسان و سند، مسلم بن سعید بن اسلم بن زرعه از والیان خراسان، محمد بن صالح بن بیهس کلابی از امرا و تک‌سواران عرب شام و بزرگ قیسی‌های این منطقه، جنید بن عبدالرحمن بن عوف رؤاسی از والیان خراسان، ذوالجوشن ضبایی از اشراف و شعرای بنی ضباب و پسرش شمر بن ذی الجوشن -قاتل اباعبدالله الحسین(ع)، صمیل بن حاتم بن شمر بن ذی الجوشن از اشراف و امراء و شیوخ مضریان در اندلس، نباتة بن حنظله از سرداران بنی امیه و به نقلی حاکم جرجان در دوران خلافت امویان، اشعث بن وائل بن ربیعه شرطه حجاج در واسط، جراح بن ملیح بن عدی سرپرست بیت المال به روزگار خلافت مهدی عباسی و هارون الرشید در بغداد، صالح بن مرداس بنیانگذار دولت بنی مرداس در حلب، ثمال بن صالح بن مرداس و برادرش عطیه از امرای دولت بنی مرداس، ربیع بن حنظله از تک‌سواران بنی عامر و بنی کلاب، بشر بن عبدالله بن جبار بن سلمی بن مالک بن جعفر از تک‌سواران بنی عامر و بنی کلاب، عیسی بن جراد بن جعدة بن علس از اشراف ساکن در کوفه، محفز بن جزء بن عامر بن حصن بن معاویه از اشراف بنی کلاب و برادرش بطحاء صاحب براذین البطحاویه، حمید، و جنید پسران عبدالرحمن بن عوف بن خالد بن عفیف بن بجید، از وفود کنندگان نزد پیامبر(ص) و از اشراف بنی کلاب در خراسان، و از زنان بنام و شهیر این طایفه هم باید از معاریفی چون عالیه بنت ظبیان بن عمرو کلابیه-همسر رسول خدا(ص)-، ام البنین دختر حزام بن خالد با امام علی(ع)، ام حبان فاطمه بنت عبدالله بن عامر همسر حسن بن حسن بن علی(ع) -جد شهید فخ- و ظمیاء بنت عبدالعزیز بن مولة بن‏ کنیف از راویان و محدثان اهل سنت نام برد.

از عبدة (عبدالرحمن) بن سلیمان بن حاجب کلابی، ابوعبدالله محمد بن ربیعه کلابی رواسی کوفی، شریک بن ارطاة کلابی کوفی، ابو عثمان عمرو بن عاصم کلابی، ابو زکریا ظالم بن مکتوم کلابی، ابو محمد عمرو بن زرارة بن واقد کلابی نیشابوری، هزهاز بن میزز، عدی بن فرس، عثام بن علی کلابی عامری، عمارة بن صدقه رواسی، ابوعبدالرحمن فضیل بن مرزوق رواسی، احمد بن محمد بن صالح، زرارة بن حرب بن عمرو، زهیر بن عباد بن ملیح رواسی، عباس بن احمد بن محمد کلابی و... -همگی از راویان و محدثان این طایفه،- و فقهایی چون: وکیع بن جراح، عبدالله بن شریک‏ بن أرطاة، عبدالله بن یزید فقیه و حمید بن عبدالرحمن در کنار شعرایی چون: یزید بن صعق از شعرای جاهلی، لبید بن ربیعه از شعرا و فصحای معروف این قوم و صاحب یکی از معلقات سبع، یزید بن قیس بن یزید، یزید الشاعر بن عمرو بن خویلد (الصّعق)، و پسرش عمرو بن یزید الشاعر، معاویة بن مالک بن جعفر معود الحکماء، سعید بن ضمضم بن صلت، سندری بن یزید بن شریح بن أحوص، ابوالمسیب عبداللّه بن مجیب بن مضرحی کلابی معروف به «قتّال»، قحافة بن عوف بن احوص، یزید بن معاویة بن عمرو بن عبید معروف به «ابوداود رؤاسی»، شداد بن مالک بن مالک بن شداد معروف به «مرخیه»، دغفل بن عوف بن شداد، منبعث بن عمرو بن ربیعة بن عبدالله، شبیب بن حزاد بن طهفة بن ربیعه، سراج بن قوة بن ربعی، ناهض بن ثومة بن نصیح، متوکل بن عیاض بن حکم جعفری معروف به «ذوالاهدام»، برید بن ربیعه، طحان بن عمرو بن شاعر، عبدالله بن حذق بن عبدالله و ابوزیاد یزید بن عبدالله بن حر بن همام کلابی ادیب و شاعر قرن سوم و مؤلف کتاب النوادر و کتاب‌های الفروق، الابل و خلق الانسان هم به عنوان دیگر معاریف این قوم یاد شده است. ضمن این که از موالیان بنام و شهیر بنی کلاب هم می‌توان از عبید بن جناد کلابی از راویان ساکن حلب و قاضی این شهر و سلیمان بن حیان معروف به «ابوخالد الاحمر» از محدثان کوفه -هر دو از مولیان بنی جعفر بن کلاب- ذکری به میان آورد.

از شمار شخصیت‌های بزرگ شیعی و اصحاب و راویان بسیار ائمه اطهار(ع) که به این قوم نسبت داده شده است هم باید از رجال بزرگی چون: افلح بن حمید رؤاسی کلابی کوفی از اصحاب و روات امام سجاد(ع)، عبید بن کثیر بن محمد از راویان و اصحاب امام سجاد(ع) و امام محمد باقر(ع)، بشر بن مروان کلابی جعفری، حارث بن عمران جعفری کلابی، حسین بن کثیر کلابی جعفری کوفی، ربیع بن عطیه کلابی، عبدالرحمن بن حریش جعفری کلاب، محمد بن سلیمان بن سوید کلابی جعفری، محمد بن کثیر جعفری کلابی کوفی، جعفر بن عثمان بن شریک کلابی وحیدی، محمد بن عمارة بن ذکوان کلابی جعفری، محمد بن کثیر کلابی جعفری -همگی از اصحاب و راویان امام صادق(ع)،- عیسی بن عیسی کلابی واقفی کوفی و عثمان بن عیسی کلابی -هردو از اصحاب و راویان امام رضا(ع)- یاد کرد. ابوعمرو عثمان بن عیسی عامری کلابی را از موالیان بنی رؤاس، شیخ واقفه و از سران آنها و یکی از وکلای مستبد امام کاظم(ع) و راوی ایشان گفته‌اند. ابوعمرو بعد از شهادت امام موسی کاظم(ع) از پرداخت وجوهات آن حضرت به امام رضا(ع) خودداری کرد؛ لکن بعد توبه کرد و آنها را به ایشان برگرداند. او بعدها ساکن کوفه و نجف گردید. از او آثار و کتب متعددی به ثبت رسیده است که از جمله آن می‌توان از کتاب‌های: «کتاب المیاه»، «کتاب القضایا و الاحکام»، «کتاب الوصایا»، «کتاب الصلاة» و... نام برد..

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت