بنی سلمة بن سعد در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث بنی سلمة بن سعد است. بنی سلمة بن سعد از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: بنی سلمة بن سعد در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

نسب بنی سلمة بن سعد

بنی سَلِمَة بن سعد که نحویین از آنها با نسبت «السَلَمی» (با فتح سین و لام) و محدثان با نسبت «السَلِمی» (فتح سین و کسر لام) یاد کرده‌اند، در شمار قبایل قحطانی و از فروعات و شاخه‌های قبیله خزرج‌اند که نسب از سلمة بن سعد بن علی بن اسد بن ساردة بن تزید بن جشم بن خزرج بن حارثه می‌برند. سلمه دو پسر به نام‌های کعب و غنم داشت. از کعب بن سلمه، غنم متولد شد و از غنم بن کعب بن سلمه، سه پسر به اسامی: کعب، سواد و عدی؛ که بنیان طایفه بنی سلمة بن سعد بر پایه آنها و فرزندانشان بنا نهاده شد. این طایفه نیز بسان بسیاری از قبایل و طوایف عرب از شعب و فروعات متعددی تشکیل یافته است که از مهمترین آنها می‌توان از سرشاخه‌هایی نظیر: بنی غنم بن سلمه، بنی سواد بن غنم، بنی عدی بن غنم بن کعب بن سلمه، بنی عبید بن عدی بن غنم، بنی حرام بن کعب بن غنم و از شاخه‌های فروتر آنان از: بنی کعب بن سواد، بنی غنم بن سواد، بنی نابی بن عمرو بن سواد، بنی حدیدة بن عمرو بن سواد بن غنم، بنی خنساء بن سنان بن عبید، بنی خناس بن سنان بن عبید، بنی نعمان بن سنان بن عبید بنی ثعلبة بن عبید بن عدی، بنی ربیعة بن عبید، بنی عدی بن نابی بن عمرو بن سواد و بنی سنان بن کعب بن غنم، یاد کرد..

منازل و مساکن این قوم

منازل این قوم نیز مانند دیگر طوایف انصاری، در مدینه منزل داشتند. محله بنی سلمة بن سعد و طوایف نامدارش: بنی سواد بن غنم بن کعب بن سلمه، بنی عبید بن عدی بن غنم بن کعب بن سلمه و بنی حرام بن کعب بن غنم در شمال غربی کوه سلع تا دامنه حره غربی قرار داشت. مناطق محل سکونت این قوم، در مقایسه با نقاط دیگر مدینه، از بیشترین منابع آب برخوردار بود؛ چراکه وادی عقیق و بطحان و قنات از میانه آن می‌گذشت. بخش اعظم این منازل در جهاتی قرار داشت که سابقاً به عنوان «یثرب» معروف بوده و مهمترین قریه مدینه به شمار می‌رفته است. محله بنی سلمة بن سعد، در میان مسجد قبلتین به سمت مذاذ یعنی خانه‌های قصرگونه بنی حرام، در درون حره غربی قرار داشته است. محله بنی سلمه در این قسمت «خُربی» نامیده می‌شد که به آن «خرابا» هم گفته شده است. برخی هم نام آن را «خزبی» بر وزن جبلی دانسته‌اند.

طایفه بنی سواد بن غنم بن کعب بن سلمه در نزدیکی مسجد قبلتین سکونت داشته‌اند. چنین می‌نماید که منازل آنها در شرق و جنوب مسجد قبلتین امتداد داشته است. دلیل این مطلب سخن سمهودی است که می‌گوید: آنها در شرق مسجد قبلتین، مشرف به حره و در انتهای زمین‌های مسطح (سهل) از زمین بنی سلمه خانه‌هایی دارند، همانطور که خانه‌هایی در جنوب مسجد در پشت حره دارند. مقتضای این نقل‌ها آن است که سکونت‌گاه بنی‌سواد در انتهای بخش شرقی حره غربیه از سمت شمال آن قرار داشته است. سمهودی (م. ۹۱۱ هجری) به نقل از «ابن زباله» (محمد بن حسن مخزومی، معروف به ابن زباله، مؤلف کتاب «اخبار المدینه»، م. حدود ۲۰۰ هجری) منزل بنی سواد بن غنم بن کعب بن سلمه را در نزدیکی مسجد قبلتین تا سرزمین ابن عبید الدیا ناری برشمرده و به نقل از ابن زباله مسجد قبلتین را به آنها متعلق دانسته است، این گفته برخلاف نظر مطری و دیگران است که این مسجد را متعلق به بنی حرام می‌دانند. آنان در این منطقه، بر روی زمینی گود، قلعه‌ای به نام «الاغلب» ساختند. در این زمین گود، سنگ‌هایی وجود داشت که سقاها هنگام تردد از کوچه رومه به بطحان بر روی آن استراحت می‌کردند. بنی سواد همچنین، قلعه‌ای به نام «خیط» در شرق مسجد قبلتین مشرف به حره و در انتهای زمین‌های مسطح (سهل) -از سرزمین‌های بنی سلمه- بنا نهاده بودند. ضمن این که سمهودی از وجود قلعه‌ای دیگر برای بنی سواد، به نام «منیع»، در سمت راست مسجد قبلتین در پشت حره در سمت راست منطقه خشک و مرتفعی که در سرزمین ابن ابان یا کمی پایین‌تر از آن واقع بود، خبر داده است.

بنی عبید بن عدی بن غنم بن کعب بن سلمه -از دیگر شعب بنی سلمه- در نزدیک مسجدالخربه تا کوه دویخل -کوه بنی عبید-سکونت داشته‌اند. مسجد الخربه به بنی عبید تعلق داشت. آنها در این منطقه، قلعه«الاشنق» را که روبروی مسجد الخربه است، بنا نهادند که به براء بن معرور بن صخر تعلق داشت. آنها همچنین قلعه‌ای به نام «الاطول» داشتند که در سمت قبله مسجد الخربه یا در سمت چپ آن قرار داشت.

در شرق منازل بنی‌عبید، و در بین مسجد قبلتین و مسجد الخربه منازل بنی‌حرام بن کعب بن غنم -از دیگر شاخه‌های بنی سلمه- قرار داشت. به نقل سمهودی (م. ۹۱۱ هجری)، آنان در نزدیکی مسجد بنی‌حرام الصغیر که در دره‌ای بین زمین متعلق به جابر بن عتیک و زمین متعلق به معبد بن مالک بود، سکونت داشتند. وی همچنین از منطقه بین قبرستان بنی‌سلمه و مذاذ به عنوان یکی از منازل آنها یاد کرده است. فرزندان حرام بن کعب در این منطقه دژی برای خود بنا نمودند که نام از همین منطقه گرفته بود. همچنین آنها در دشتی بین زمین‌های جابر بن عتیک و چشمه‌ای که معاویه بن ابی سفیان حفر کرده بود، قلعه‌ای به نام «جاعص» ساختند که متعلق به عمرو بن جموح، پدربزرگ جابر بن عبدالله بن عمرو بود. منازل بنی حرام سیل‌خیز بود و سیل گاه و بیگاه، میان بنی‌حرام و نماز جمعه در مسجد نبوی(ص) جدایی می‌انداخته است؛ از این‌رو آنان از رسول خدا(ص) می‌خواستند تا منازل آنها را به محلی نزدیک‌تر منتقل کند. بعد از آن بود که آنان در شعبی در پایین کوه سلع در سمت غربی آن داخل شدند، شعبی که بعدها به نام آنها، به «شعب بنی‌حرام» معروف گشت. سمهودی می‌گوید که در آنجا آثاری از منازل و مسجد آنها در غرب کوه سلع، در سمت راست کسی که از راه جنوب به مساجد فتح می‌رود و سمت چپ کسی که به مدینه می‌رود، وجود دارد. حصن خل در نزدیک آن و روبروی این قلعه از سمت مغرب قرار دارد. بنی مر بن کعب بن سلمه، هم که از هم‌پیمانان بنی حرام بودند، به گفته ابن زباله، در قلعه‌ای سیاه رنگ به نام «اخنس» که در نزدیکی کوه بنی عبید و در جانب غربی دیواری که متعلق به جابر بن عتیک بود، قرار داشت، سکونت داشتند. بنی حرام بن سلمه دارای دو مسجد بزرگ و کوچک بودند که بنا بر نقل برخی گزارشات، پیامبر(ص) در مسجد کوچک آنها نماز اقامه کرده بودند.

علاوه بر مدینه و حجاز، از عراق، اردن (بلقاء)، دمشق، مصر، مغرب، اندلس و ایران هم به عنوان منزلگاه جمعی از مردم بنی سلمة بن سعد و طوایفش نام برده شده است. ضمن این که جمعی از فرزندان جابر بن عبدالله انصاری در موضعی در افریقا موسوم به «الانصاریین» و به‌ویژه در تونس و الجزایر سکونت داشتند. از شهرهای محل سکونت بنی سلمه در ایران نیز می‌توان از شهرهای بخارا، اصفهان و دزفول نام برد..

بنی سلمة بن سعد و ایام جاهلی

نقل است که طوایف بنی سلمه در دوران جاهلی با هم متحد بودند. آنها در این دوره، امة بن حرام را به ریاست خود برگزیده بودند و به اتفاق هم، در یثرب و اطراف آن زندگی می‌کردند. وضع بدین منوال بود تا این که مردی ثروتمند از طایفه بنی عبید درگذشت. این مرد، پسری به نام صخر داشت. امه قصد آن داشت که بخشی از ثروت او را مصادره کند و بین بنی‌سلمه تقسیم نماید، اما این اقدام، برای صخر -پسر متوفی- بسیار دشوار آمد؛ از این‌رو، به بنی‌عبید و بنی‌سواد شکایت برد و گفت: اگر امه این کار را بکند، او را با شمشیر خواهم زد. او از آنها در خواست کرد که اگر امه قصد انجام چنین کاری را کرد، جلویش را بگیرند. آنها نیز پذیرفتند. اقدام امة بن حرام در تصرف اموال صخر، واکنش صخر را به همراه داشت و او با شمشیرش ضربتی به امه زد. بنی‌عبید و بنی‌سواد به حمایت از صخر برخاستند، امه نیز سوگند خورد تا زمانی که زنده است، زیر سقف هیچ خانه‌ای نرود مگر این که بنی‌سلمه صخر را به قتل یرساند یا او را به اسارت، نزد او بیاورند تا درباره‌اش حکم کند. روزی امه، کنار سکوی بالای مسجد فتح، رو به صخره، در آفتاب نشست؛ کنیز حطابه از کنار او گذشت و گفت: سرورم، چه شده که اینجا در آفتاب نشسته‌ای؟ او گفت: «قوم من برای من نقشه کشیده‌اند. سپس صخر را نزد من خواندند و او با شمشیر مرا زد. قسم می‌خورم که هرگز سقف هیچ خانه‌ای مرا از گرما و آتش محافظت نکند، مادامی که صخر در میان آنها در امان است و بدون ترس از نابودی راه می‌رود». کنیز رفت و مردم را از آنچه که از امه دیده و شنیده بود، با خبر کرد. پس مردم بنی سلمه، صخر را دستگیر کردند و دست بسته نزد او آوردند. امه آنها را بخشید و آنچه لازم داشت از اموال صخر تصاحب کرد.

از دیگر اخبار جاهلی این قوم می‌توان به حضور مردم این قوم در جنگ مُعَبِّس (مُغَلِّس) و مُضَرِّس اشاره کرد. در این پیکار، قبایل اوس و خزرج با هم به منازعه پرداختند که به شکست سخت و مفتضحانه اوس و فرار آنان از میدان جنگ انجامید. در این هنگام، بنی عمرو بن عوف و بنی اوس مناة از قبیله اوس از در سازش با خزرج در آمدند و با آنها صلح کردند. اما بنی عبدالاشهل و بنی ظفر و دیگر خاندان‌های اوس از صلح خودداری کردند و گفتند تا انتقام خود کشته‌های خود را نگیرند با خزرجیان مصالحه نخواهند کرد. خزرج نیز پس از صلح با بنی عمرو بن عوف و بنی اوس مناة پی در پی بر سایر خاندان‌های اوس می‌تاخت و به آنان دستبرد می‌زد؛ چندان که اوسی‌ها -جز خاندان‌هایی که با خزرج صلح کرده بودند- به ستوه آمدند و تصمیم به خروج از مدینه گرفتند. در این هنگام، بنی سلمه -از طوایف خزرج- بر مرغزار پر درختی که به بنی عبدالاشهل تعلق داشت و «رَعل» خوانده می‌شد یورش بردند. فرزندان عبدالاشهل به دفاع از خود برخاستند و در این کارزار سعد بن معاذ اشهلی به شدت زخمی شد. بنی سلمه او را به خانه عمرو بن جموح خزرجی بردند. عمرو او را در پناه خود گرفت و از آتش زدن رعل و قطع درختان آن جلوگیری کرد. سعد نیز این لطف او را مدتی بعد، در نبرد بعاث پاسخ داد. از جنگ بُعاث هم می‌توان به عنوان یکی دیگر از وقایع مهم تاریخی بنی سلمة بن سعد در دوران جاهلی یاد کرد. در بیان سبب وقوع این جنگ که پنج سال پیش از ورود رسول خدا(ص) به مدینه اتفاق افتاد و آخرین جنگ از جنگ‌های مشهور جاهلی بین اوس و خزرج به شمار می‌رفت، چنین گفته شده که: زمانی که بنی قریظه و بنی نضیر پیمان‌های خود را با اوس تجدید کردند، قبایل دیگری از یهود نیز به ایشان پیوستند. مردان خزرج با شنیدن خبر اتحاد آنان، گرد هم آمدند و هم‌پیمانان خود را از قبایل اشجع و جهینه فرا خواندند. اوس نیز برای هم‌پیمانان خود از قبیله مزینه پیام فرستاد و آنان را به یاری‌طلبید. سرانجام جنگ پس از حدود دو ماه آماده‌سازی طرفین، آغاز شد و اوسی‌ها توانستند پس از شکست اولیه در برابر خزرج، با اقدام حضیر در زخمی کردن خود و تحریض اوس به باقی ماندن در صحنه نبرد، بر قوم خزرج فائق آیند. اوس پس از پیروزی بر خزرج، خانه‌های خزرج و نخلستان‌های آنان را به آتش کشیدند. اما سعد بن معاذ اشهلی در اقدامی تلافی‌جویانه، به جهت درمان خود به‌دست سلمی‌ها و جلوگیری از آتش زدن رعل و قطع درختان آنان در جنگ معبّس (مغلّس) و مضرّس، مانع اتلاف اموال بنی سلمه و نخیلات و خانه‌هایشان شد. از جمله افراد سلمی حاضر در نبرد بعاث می‌توان از عمیر بن حارث انصاری معروف به «مقرّن» یاد کرد. در علت ملقب کردن او به این نام، گفته شده که وی به خاطر جمع‌آوری و بستن اسرا در این جنگ بدین لقب خوانده شده است.

از دیگر بنی سلمی‌های حاضر در برخی جنگ‌ها و حوادث دوران جاهلی می‌توان از مالک بن ابی کعب بن قین شاعر -پدر کعب بن مالک انصاری- نام برد که اشعارش حاکی از حضور او در برخی جنگ‌های جاهلی اوس و خزرج دارد. از نبیشة بن حبیب بن عبدالعزی نیز به عنوان یکی از تک‌سواران عرب در جاهلیت و از همراهان امرؤالقیس شاعر هنگام خروج از قصر قیصر روم نام برده شده است..

بنی سلمة بن سعد و تاریخ اسلامی

بنی سلمة بن سعد و پذیرش اسلام

مردم بنی سلمه از پیشتازان قبیله خزرج در اسلام بودند چندان که در منابع مختلف، نام برخی از ایشان در شمار نخستین مسلمانان مدینه به ثبت رسیده است. نقل شده که به دنبال بعثت نبی مکرم اسلام(ص) در مکه و در پی دعوت ایشان از قبایل عرب در موسم حج، گروهی شش‌نفره از خزرجیان -از جمله سه تن از مردم بنی سلمه: قطبة بن عامر بن حدیده، عقبة بن عامر بن نابی و جابر بن عبدالله بن رئاب- در سال یازدهم بعثت، ضمن دیدار با حضرت در محلی به نام «عقبه»، به رسول خدا(ص) ایمان آوردند. در این دیدار آن حضرت، از آنان خواست نزد او بنشینند تا با آنان سخن بگوید. با پذیرش این دعوت از سوی خزرجی‌ها، پیغمبر(ص) اساس دعوت اسلام را برای آنان تشریح کرد و آیاتی از قرآن را برایشان تلاوت فرمود. آنها که پیش از آن، خبر ظهور پیامبر(ص) را از یهودیان شنیده بودند، وی را همو دانسته و دعوتش را پذیرفتند. خزرجی‌ها به حضرت عرضه داشتند: ما قوم خود را در حالی ترک کرده‌ایم که بدترین عداوت و شرارت میان آنان وجود دارد و سپس، اظهار امیدواری کردند که مردم اوس و خزرج با پذیرش دعوت رسول خدا(ص)، بار دیگر با یکدیگر متحد شوند. این عده، پس از بازگشت به مدینه، جریان این دیدار را با قوم خود باز گفتند و آنان را به دین اسلام دعوت کردند. خبر پیامبر(ص) و آیین او در مدینه منتشر شد و خبر آن در تمام خانه‌های مدینه پیچید.

این تعداد از یثربیان، در سال بعد -یعنی سال دوازدهم بعثت- به دوازده نفر افزایش یافت. این گروه که متشکل از دو اوسی و ده خزرجی -از جمله عقبة بن عامر بن نابی و قطبة بن عامر بن حدیده از بنی سلمه- بودند، به منظور تکمیل بیعت سال گذشته خود، به مکه رهسپار شدند و پس از دیدار با رسول خدا(ص) با ایشان بیعت کردند. آنان در این بیعت، با حضرت عهد بستند که: به خدا شرک نورزند، دزدی نکنند، مرتکب زنا نشوند، فرزندانشان را نکشند، بهتان و افترا نزنند و در کارهای نیک نافرمانی رسول خدا(ص) را نکنند. از آنجا که در شرایط این بیعت، جنگ مقرر نشده بود، این بیعت را «بیعت النساء» خوانده‌اند. پس از این پیمان، که در تاریخ به «پیمان عقبه اول» موسوم است، پیامبر(ص)، در زمان بازگشت انصار به مدینه، مصعب بن عمیر را همراه ایشان به مدینه فرستاد تا قرآن را تعلیم آنها کند و دستورات اسلام را به ایشان بیاموزد.

در موسم سال بعد -سال سیزدهم بعثت- نیز، تعداد دیگری از اهالی یثرب، در «عقبه» با رسول خدا(ص) دیدار کردند. این پیمان که به عقبه دوم در تاریخ شهرت یافته است، با حضور هفتاد و سه تن از مردم تیره‌های مختلف دو قبیله اوس و خزرج از جمله ۲۷ تن از افراد طایفه بنی سلمه: براء بن معرور، بشر بن براء بن معرور، عبدالله بن عمرو بن حرام و پسرش جابر بن عبدالله بن عمرو، سنان بن صیفی بن صخر، طفیل بن مالک بن خنساء، طفیل بن نعمان بن خنساء، یزید بن منذر بن سرح و برادرش معقل بن منذر، جبار بن صخر بن امیه، عامر بن نابی، ضحاک بن حارثة بن زید، ثعلبة بن غنمه بن عدی، ذکوان بن عبدقیس، عبس بن عامر بن عدی، ابوالیسر کعب بن عمرو بن عباد، مسعود بن یزید بن سبیع، یزید بن حرام بن سبیع، کعب بن مالک بن ابی کعب. سلیم بن عمرو بن حدیده، قطبة بن عامر بن حدیده و برادرش ابوالمنذر یزید بن عامر بن حدیده، صیفی بن سواد بن عباد، عمرو بن غنمة بن عدی، خالد بن عمرو بن عدی، معاذ بن عمرو بن جموح، ثابت بن ثعلبة بن زید، عمیر بن حارث بن ثعلبه (لبده)، ام منیع بنت عمرو بن عدی و از احلاف و هم‌پیمانان آنها از عبدالله بن انیس -حلیف قضاعی بنی سلمه-، و خدیج بن سلامة بن اوس -حلیف آنها از بنی بلی- تشکیل گردید، دوازده تن به عنوان نقیب رسول خدا(ص) در مدینه معرفی شدند که براء بن معرور بن صخر و عبدالله بن عمرو بن حرام از آن جمله بود. این جمع از مردم یثرب، با پیامبر(ص) پیمان بستند که: در راحتی و سختی از پیامبر(ص) اطاعت کنند؛ در زمان تنگدستی و ثروت انفاق کنند؛ امر به معروف و نهی از منکر کنند؛ حق بگویند و از سرزنش دیگران نهراسند؛ به هنگام هجرت رسول خدا(ص) به یثرب از وی همچون دفاع از خود، زنان و فرزندانشان پشتیبانی و دفاع نمایند که در این صورت پاداش آنان بهشت می‌باشد. همچنین، مسلمانان یثرب یادآور شدند که بواسطه این بیعت، پیمان‌هایشان با یهود را قطع خواهند کرد به شرطی که پیامبر(ص) پس از پیروزی، آنها را رها نکند و به سوی قوم خود باز نگردد. این بیعت را به سبب تعهد یثربیان بر دفاع از پیامبر(ص) «بیعة الحرب» گفته‌اند. نیز به سبب وقوع این پیمان در مکان عقبه آخر، آن را «عقبة الآخره» و شرکت‌کنندگان در آن را «عقبیون» گفته‌اند.

در این واقعه، به نقلی براء بن معرور نخستین فرد از انصار بود که با پیامبر(ص) بیعت کرد. نقل است که او به عنوان نخستین فرد از نقیبان، پس از انتخاب شدن به منصب نقابت، در شب بیعت عقبه برخاست و گفت: «سپاس خداوندی که ما را به محمد(ص) گرامی داشت، ما آخرین کسان بودیم که که به آیین اسلام خوانده شدیم و نخستین گروه بودیم که بدان پاسخ دادیم و آن را پذیرفتیم. فرمان خدا و رسولش را پاسخ دادیم و شنیدیم و فرمان بردیم. ای گروه اوس و خزرج؛ خداوند شما را به دین خود گرامی داشت، اگر می‌خواهید مطیع، شنوا و یاری‌دهنده باشید، شکر و سپاسگزاری در این است که خدا و رسولش را اطاعت کنید». پس از انجام این بیعت و بازگشت این قوم به مدینه و با شیوع بیش از پیش اسلام در مدینه، عبدالله بن انیس و ثعلبة بن غنمه در کنار پسر عمویشان معاذ بن جبل از طایفه -بنی ادیّ بن سعد- از کسانی بودند که پس از مسلمانی، ضمن تبلیغ اسلام، اقدام به شکستن بت‌های بنی سلمه نمودند. حضور گسترده بنی سلمة بن سعد در جنگ بدر نیز دلیلی دیگر بر پیشگامی و پیشتازی این قوم در اسلام است که در بخش بعدی بدان خواهیم پرداخت.

لازم به ذکر است که علاوه بر مردان، زنان این قوم هم در شمار پیشتازان اسلام در مدینه و از بیعت‌کنندگان با رسول خدا(ص) به شمار رفته‌اند که از جمله آنها می‌توان از اسامی: شموس بنت عمرو بن حرام، هند بنت عمرو بن حرام، هند بنت عبدالله بن عمرو بن حرام، لمیس بنت عمرو بن حرام، ام عمرو بنت عمرو بن حرام، ام معاذ بنت عبد الله بن عمرو، أم حبان بنت عامر بن نابئ، هند بنت عمرو بن جموح، امیمه بنت عمرو بن جموح، حمیمه بنت حمام بن جموح -خواهر عمیر بن حمام-، هند بنت منذر بن جموح -خواهر حباب بن منذر-، ام جمیل بنت حُباب بن منذر، ام ثعلبه بنت زید بن حارث، ام حارث یا ام ایاس بنت ثابت بن جذع، ام ثعلبه بنت ثابت بن جذع، عائشه بنت عمیر بن حارث، قبیسه بنت صیفی بن صخر، زینب بنت صیفی بن صخر، حمیمه بنت صیفی بن صخر، ملیکه بنت عبدالله بن صخر، هند بنت براء بن معرور، سلافه بنت براء بن معرور، رباب بنت براء بن معرور، ام حارث بنت مالک بن خنساء، أروی بنت مالک بن خنساء، ام حارث بنت نعمان بن خنساء، ربیع بنت طفیل بن نعمان، عمیره بنت قرط بن خنساء، اسماء بنت قرط بن خنساء، أدام بنت قرط بن خنساء، امامه بنت قرط بن خنساء، آمنه بنت قرط بن خنساء، خنساء بنت رباب بن نعمان، ام زید بنت قیس بن نعمان، ام ثابت بنت حارثة بن زید، امامه بنت محرث بن زید، ام عبدالله بنت سواد بن رزن، أم رزن بنت سواد بن رزن، عُمَیرَه بنت جُبَیر بن صخر، سمیکة بنت جبار بن صخر، عصیمة بنت جبار بن صخر، ام منیع بنت عمرو بن عدی، ام بشر بنت عمرو بن غنمه، سخطی بنت أسود بن عباد، أم جمیل بنت قطبة بن عامر، سخطی بنت قیس بن ابی کعب، عُمْرَه بنت قیس بن ابی کعب -خواهر سهل بن قیس-، فکیهة بنت سکن بن زید و... یاد کرد..

بنی سلمة بن سعد و تعامل با دولت نبوی(ص)

پس از هجرت رسول خدا(ص) به مدینه و در پی آن تشکیل دولت نبوی(ص)، بنی سلمه یار و یاور پیامبر(ص) در عرصه‌های مختلف شدند که از جمله مهمترین این عرصه‌ها می‌توان به حضور فعال ایشان در میادین نظامی اشاره کرد. با گشوده شدن باب جهاد، بنی سلمه همگام با دیگر خویشان مدنی خود از قبایل اوس و خزرج، پای ثابت سپاه نبوی(ص) در تمامی غزوات و سرایای حضرت بودند. بنی سلمی‌ها در جنگ بدر -نخستین جنگ بزرگ مسلمانان با مشرکان- حضور داشتند. واقدی (م. ۲۰۸ هجری)، ابن هشام (م. ۲۱۸ هجری) و ابن سعد (م.۲۳۰ هجری) به ترتیب در کتب خود به تعداد ۴۴، ۴۲ و ۴۲ نفر از افراد این طایفه و هم‌پیمانان آنان در این جنگ اشاره کرده‌اند. دیگر منابع هم، علاوه بر ذکر برخی از این اسامی، به نام جمع زیادی از شرکت‌کنندگان بنی سلمه و طوایف آن در غزوه بدر اشاره کرده‌اند که به عنوان نمونه می‌توان از: بشر بن براء بن معرور، سنان بن صیفی بن صخر، طفیل بن مالک بن خنساء، طفیل بن نعمان بن خنساء، معقل بن منذر بن سرح، جبار بن صخر بن امیه، مسعود بن یزید بن سبیع، ابو عبس‏ بن عامر بن عدی، ابو قطبة بن عمرو بن حدیده، سلیم بن عمرو بن حدیده، یزید بن عامر بن حدیده، ابوالیسر کعب بن عمرو، ثابت بن جذع بن زید، سهیل بن قیس بن أبی کعب، عمرو بن طلق بن زید، عمرو بن غنمة بن عدی، عبدالله بن عمرو بن حرام، سواد بن زید بن ثعلبه، عمرو بن جموح، معاذ بن عمرو بن جموح انصاری، معوذ بن عمرو بن جموح، خلاد بن عمرو بن جموح، ابوقتاده انصاری، خشرم بن حباب، عمیر بن حرام بن عمرو بن جموح، عمیر بن حارث بن ثعلبه، کعب بن مالک بن ابی کعب، خالد بن عمرو بن عدی، ثعلبة بن زید، ذکوان بن عبد قیس، عتبة بن عبدالله بن صخر، جابر بن عبدالله بن رئاب (ریاب)، عمیر بن حمام، عبدالله بن نعمان بن بلدمه، عامر بن عنمه، عامر بن نابئ بن زید و پسرش عقبة بن عامر، عمرو بن غنم بن عدی بن نابی‏ء، معبد بن قیس بن صیفی و برادرش عبدالله بن قیس، حباب بن منذر بن جموح، خلید بن قیس بن نعمان، لبید بن قیس، زید بن منذر بن سرح بن خناس، ابو یحیی عبدالله بن عبد مناف بن نعمان، أبو عثمان سعد بن عثمان، ضحاک بن حارثة بن زید، خراش بن صِمَه ملقب به «قائد الفرسین» (فرمانده دو اسب)، جابر بن عبدالله بن عمرو و... نام برد.

نقل است که در این غزوه، و در زمان حرکت سپاه اسلام به سوی بدر، پیامبر(ص) در مکانی فرود آمدند. حباب بن منذر بن جموح -از بزرگان و سران بنی سلمه- به حضرت عرضه داشت که اینجا برای اردو زدن مکان مناسبی نیست ما را به نزدیک‌ترین آب به دشمن ببرید؛ ما کنار آن حوضی ایجاد می‌کنیم و از آن آب می‌نوشیم و می‌جنگیم و سر دیگر چاه‌ها را نیز می‌بندیم. حضرت پس از نزول وحی و تأیید نظر حباب از سوی خداوند، با رای او موافقت فرمود. در گزارشی دیگر آمده که، رسول خدا(ص) در روز بدر با یارانش مشورت فرمود. در این هنگام حباب برخاست و گفت: ما اهل جنگیم و چنان مصلحت می‌بینم که سر همه چاه‌ها را جز یک چاه را ببندیم و با آنان در کنار همان چاه، رویاروی شویم. که این رأی، با موافقت حضرت روبرو شد. از دیگر گزارشاتی که به نقش‌آفرینی بنی سلمه در جنگ بدر پرداخته است، می‌توان به پاسبانی ابوقتاده انصاری از رسول خدا(ص) در شب جنگ بدر اشاره کرد. پیامبر(ص)، ابوقتاده را به جهت این اقدام، دعا کردند و فرمودند: «خدایا! ابا قتاده را حفظ کن همان‌طور که پیامبرت را در این شب حفظ کرد». جبار بن صخر بن امیه و خَشْرَم بن حُباب را نیز دیگر نگهبان حضرت در این جنگ گفته‌اند. پایان جنگ بدر با شهادت برخی رجال بنی سلمه همراه بود. منابع تعداد شهدای این قوم در بدر را یک نفر گفته، از عمیر بن حمام بن جموح انصاری به عنوان تنها شهید این قوم در این واقعه یاد کردند عمیر بن حمام که در جریان عقد اخوت، به برادری عبیدة بن حارث بن مطلب قریشی در آمده بود، همراه با او در این نبرد به شهادت رسید. عمیر را نخستین شهید انصار در بدر دانسته‌اند. برخی هم، از معاذ بن عمرو بن جموح انصاری و برادرش معوذ بن عمرو بن جموح هم، به عنوان شهدای بنی سلمه در بدر نام برده‌اند.

جنگ احد نیز از دیگر غزوات بزرگ دوران نبی مکرم اسلام(ص) بود که جمع زیادی از بنی سلمی‌ها در آن مشارکت داشتند که از جمله ایشان می‌توان از عبدالله بن عمرو بن حرام، خراش بن صمة بن عمرو معروف به «قائد الفرسین» (فرمانده دو اسب)، عمرو بن جموح، و پسرانش: معاذ بن عمرو بن جموح، معوذ بن عمرو، خلاد بن عمرو بن جموح، عقبة بن عامر بن نابئ، ثابت بن ثعلبة (جذع) بن زید، عمیر بن حارث بن ثعلبه، بشر بن براء بن معرور، عبدالله بن جد بن قیس، عتبة بن عبدالله بن صخر، سنان بن صیفی بن صخر، طفیل بن مالک بن خنساء، طفیل بن نعمان بن خنساء، عبدالله بن عبدمناف بن نعمان، خلید بن قیس بن نعمان، عبدالله بن نعمان بن بلدمه، سواد بن رزن بن یزید، جابر بن عبدالله بن رئاب، یزید بن منذر بن سرح و برادرش معقل بن منذر، جبار بن صخر بن امیه -برادر اخوتی مقداد بن عمرو- قطبة بن عامر بن حدیده و برادرش یزید بن عامر، سلیم بن عمرو بن حدیده، ثعلبة بن غنمه، عبس بن عامر بن عدی، ابوالیسر کعب بن عمرو بن عباد، سهل بن قیس بن ابی کعب، معبد بن قیس بن صیفی و برادرش عبدالله بن قیس، عمرو بن طلق بن زید، بشر بن براء انصاری، عمیر بن حارث بن ثعلبه، حارث بن ربعی بن بلدمه و جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام یاد کرد. ضمن این که از احلاف و هم‌پیمانان آنان نیز باید از: حمزة بن حمیر و برادرش عبدالله بن حمیّر، نعمان بن سنان، تمیم مولی خراش، حبیب بن اسود، عنتره مولی سلیم بن عمرو بن حدیده و عبدالله بن انیس بن اسعد نام برد.

از جمله رخدادهای جنگ احد می‌توان به پرچمداری خزرج توسط حباب بن منذر بن جموح اشاره کرد. همچنین تصمیم ابوقتاده انصاری جهت انتقام‌ستانی از قریش پس از شهادت حمزه سیدالشهداء(ع) را باید دیگر مواقف این جنگ برشمرد که بنی سلمی‌ها در آن به نقش‌آفرینی پرداختند. بر اساس برخی گزارشات، ابوقتاده چون در جنگ احد، اندوه شدید رسول خدا(ص) را به دلیل مثله شدن حمزه(ع) دید، تصمیم به انتقام از قریش گرفت. او با اینکه رسول خدا(ص) سه بار او را به آرامش دعوت کرد، ولی نتوانست غم و اندوهی را که بر حضرت وارد شده بود را نادیده بگیرد، تا اینکه پیامبر(ص) او را از عواقب انتقام گرفتن برحذر داشت. ابوقتاده گفت: ای رسول خدا(ص)! خشم و ناراحتی من تنها برای خدا و رسولش است. حضرت فرمود: «راست می‌گویی؛ اینها برای پیامبرشان بد قومی هستند».

در این جنگ هم، جمعی از بنی سلمی‌ها و هم‌پیمانان آنها -که برخی تعداد آنان را ۷ تن برشمردند،- به شهادت رسیدند که عبدالله بن عمرو بن حرام، عمرو بن جموح و پسرش خلّاد بن عمرو بن جموح، ابوایمن مولی عمرو بن جموح، سلیم بن عمرو بن حدیده، سهل بن قیس بن ابی کعب و عنتره مولی سلیم بن عمرو بن حدیده از جمله ایشان بودند.

علاوه بر بدر و احد، غزوه بزرگ خندق نیز از دیگر حوادث مهم دوران نبوی(ص) است که جمع زیادی از مردان بنی سلمه در آن حضور داشتند که از جمله ایشان می‌توان به نام حباب بن منذر بن جموح، عقبة بن عامر بن نابئ، ثابت بن ثعلبة بن زید، بشر بن براء بن معرور، جبار بن صخر بن امیه، قطبة بن عامر بن حدیده، ثعلبة بن غنمه بن عدی، ابوالیسر کعب بن عمرو بن عباد، سنان بن صیفی بن صخر، طفیل بن نعمان بن خنساء، مسعود بن یزید بن سبیع، جابر بن عبدالله بن رئاب (ریاب)، طفیل بن مالک بن خنساء اشاره داشت. در این کارزار سخت هم سلمی‌ها شهدایی را تقدیم اسلام کردند که اسامی ثعلبة بن غنمه بن عدی، سنان بن صیفی بن صخر، طفیل بن نعمان بن خنساء، مسعود بن یزید بن سبیع و طفیل بن مالک بن خنساء از جمله اسامی ذکر شده از شهدای این طایفه در این جنگ است.

جنگ‌های بنی قریظه، غزوه غابه (ذی قرد)، خیبر، فتح مکه، حنین، طائف، تبوک و دیگر جنگ‌های دوران پیامبر(ص) و نیز وقایع بزرگی چون صلح حدیبیه، نیز از دیگر رخدادهای مهمی است که شاهد حضور مردانی از بنی سلمة بن سعد بود.

نبرد با یهودیان بنی قریظه را نیز باید از دیگر مواقفی برشمرد که شاهد حضور جمعی از مردم بنی سلمه در آن بود. از جمله اخبار این جنگ، پرچمداری ابوقتاده در این نبرد و نیز مشاوره حباب بن منذر بن جموح، پیش از آغاز این جنگ به پیامبر اکرم(ص) است. بر مبنای برخی گزارشات، زمانی که پیغمبر(ص) از یارانش درباره چند و چون مقابله با سپاه دشمن، نظر خواست، حباب بن منذر برخاست و گفت: «من بر این عقیده‌ام که در میان دژهای آنان فرود آییم و ارتباط آنان را با یکدیگر قطع کنیم». پیشنهاد او پس از رد و بدل شدن آراء اصحاب، در نهایت با پذیرش حضرت مواجه شد.

در ربیع الاول سال ششم هجرت در پی غارت شتران شیرده رسول خدا(ص) در منطقه «غابه» توسط عیینة بن حصن فزاری وگروهی از همراهانش از قبیله غطفان، که منجر به قتل نگهبان غفاری این شتران و اسارت همسرش شد، مردم مدینه با فریادهای «وا صباحاه» سلمة بن اکوع از موضوع با خبر شدند. ابوقتاده انصاری از نخستین سوارانی بود که پس از مقداد خود را به رسول خدا(ص) رساند و آمادگی خود را جهت تعقیب مهاجمان اعلام نمود. پیامبر(ص) پس از گردآوری یاران خود، به تعقیب غطفانی‌ها پرداختند. سپاه حضرت در ذی‌قرد، واقع در یک منزلی مدینه فراهم آمدند و پس از یک روز توقف، ضمن انجام نبردهایی مختصر با برخی متخاصمان، پس از پنج روز، موفق به بازپس‌گیری بخشی از اموال به سرقت رفته، شدند. نقل است که ابوقتاده در این جنگ، با اسب خود «جروه» سوی دشمن تاخت و با یکی از نظامیان دشمن به نام «مسعده» که یکی از یاران رسول خدا(ص) به نام محرز بن نضله را به شهادت رسانده بود، به مقابله پرداخت. او با نیزه‌اش بر مسعده حمله برد و وی را به قتل رساند و سپس به تعقیب دشمن پرداخت. پس آن گاه، بازگشت و اموال مسعده را به غنیمت گرفت. از ابوقتاده نقل است که که در آن روز، پیامبر(ص) به ابوقتاده نگاه ملاطفت‌آمیزی کردند و فرمودند: «خداوندا به زیبایی مو و چهره ابوقتاده برکت بده» و سپس به ابوقتاده فرمودند: «چهره‌ات بشاش و شاد است، شادمان باقی بماند». سپس فرمودند: «مسعده را تو کشتی؟» پس از تأیید این سخن از سوی ابوقتاده، حضرت از علت زخم چهره‌اش پرسیدند و وی پاسخ داد: اثر اصابت تیر دشمن است. رسول خدا(ص) آب دهان خود را بر آن مالیدند و آن زخم التیام یافت.

غزوه مریسیع هم، دیگر رخداد مهم دوران نبوی(ص) بود که برخی منابع، از مشارکت افرادی از بنی سلمه در آن خبر داده‌اند. از جمله سلمی‌های حاضر در این پیکار می‌توان از ابوقتاده انصاری نام برد. آن‌گونه که خود ابوقتاده نقل کرده، با کشته شدن صفوان ذو الشقر -پرچمدار مشرکان- به دست وی، مسلمانان به پیروزی دست یافتند.

غزوه و صلح حدیبیه هم از دیگر حوادث بزرگ دوران نبوی(ص) بود که مردمان بنی سلمه نقش‌آفرین آن بودند. نقل است وقتی مسلمانان در این واقعه گرفتار کمبود آب شدند، جد بن قیس، بزرگ قبیله بنی سلمه، سخنانی از روی ضعف بر زبان جاری کرد و حرکت رسول خدا(ص) را زیر سؤال برد. ابوقتاده او را سرزنش کرد و چون ساعتی بعد، چاه بی‌آبی که در آن منطقه بود با معجزه رسول خدا(ص) پُر از آب شد، ابوقتاده به جدّ که بر لبه چاه نشسته و پاهایش را در آب قرار داده بود گفت: «آن سخنانی که می‌گفتی چه شد؟» جد گفت: «آن سخنان از سر شوخی بود، مبادا آنها را برای پیامبر(ص) باز گویی». اما ابوقتاده پاسخ داد که قبلاً سخنانش را به اطلاع رسول خدا(ص) رسانده است. جد از این عمل ابوقتاده بسیار ناراحت شد و گفت: «نمردیم و دیدیم بچه‌هایمان رعایت شرافت و بزرگی ما را نمی‌کنند؛ زیر زمین بهتر از روی آن است». ابوقتاده چون نزد رسول خدا(ص) رفت و ماجرا را تعریف کرد، آن حضرت فرمود: پسرش از او بهتر است. این ماجرا باعث شد ابوقتاده از طرف قومش سرزنش شود. او در پاسخ آنان گفت: «شما به خاطر جد بن قیس مرا ملامت می‌کنید، به تصور اینکه بزرگ قبیله ماست، در حالی که رسول خدا(ص) سیادت او را طرد، و بشر بن براء بن معرور را سرور و بزرگ ما کرد و تا روز قیامت نیز او سید و سرور ما خواهد بود». در جریان واقعه بیعت رضوان، جد بن قیس از بیعت خودداری کرد و در گوشه‌ای مخفی شد. چون ابوقتاده وی را یافت، خطاب به او گفت: آیا از آنچه جبرئیل بر پیامبر(ص) نازل کرده، فرار می‌کنی؟ این اعمال و نیز سخنان دیگری که بعدها، جد بن قیس در جنگ تبوک بر زبان جاری کرده بود و ابوقتاده هیچ وقت آنها را افشا نکرد، سبب شد تا رابطه این دو چنان تیره شود که ابوقتاده، تا آخر عمر با او سخن نگوید و بر جنازه‌اش نیز حاضر نشود. علاوه بر ابوقتاده انصاری و جد بن قیس، بشر بن براء بن معرور، ثابت بن ثعلبة (جذع) بن زید، و جابر بن عبدالله انصاری هم از دیگر بنی سلمی‌های حاضر در این واقعه و از بیعت‌کنندگان بیعت رضوان بودند.

بنی سلمی‌ها در جریان فتح مکه (سال هشتم هجرت) نیز حضوری گسترده داشتند؛ چندان که پیامبر(ص) برای این طایفه پرچمی اختصاصی تدارک دیدند و آن را به دست قطبة بن عامر بن حدیده، سپردند.

غزوه تبوک هم از دیگر عرصه‌های مشارکت جمعی از مردم بنی سلمة بن سعد بود. در این آخرین غزوه از غزوات حضرت رسول(ص)، -که در سال نهم هجرت اتفاق افتاد،- برخی از مردان بنی سلمه به دلیل فقر و نداری و بعضی دیگر، به جهت غفلت، از حضور در این جنگ باز ماندند. این امور هر یک، شأن نزول آیاتی از قرآن قرار گرفته که منابع تفسیری و روایی، در کنار منابع تاریخی مفصل بدان پرداخته‌اند. عمرو بن حمام بن جموح انصاری در نقل ابن هشام، از جمله این افراد بود که منابع اسلامی، شأن نزول آیه شریفه ۹۲ سوره توبه را درباره او و برخی دیگر از یاران پیامبر(ص) دانسته‌اند. نقل است که چون رسول خدا(ص)، آهنگ تبوک فرمود وی از کسانی بود که نزد آن حضرت آمدند و از ایشان تقاضا کردند تا مرکوبی برای ایشان فراهم آوردند. پیامبر(ص) فرمود: مرکوبی نمی‌یابم که شما را بر آن سوار کنم. آنان در حالی که از اندوه می‌گریستند، بازگشتند. به همین جهت، خداوند آیه ۹۲ سوره توبه: ﴿وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ إِذَا مَآ أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَآ أَجِدُ مَآ أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوا۟ وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا۟ مَا يُنفِقُونَ﴾. را در شأن آنها نازل فرمود. از این‌رو، منابع از عمرو بن حمام بن جموح انصاری (و به نقلی عمرو بن عتبه و عمرو بن غنمة بن عدی) در شمار «بکائین» یاد کردند.

علاوه بر عمرو بن حمام بن جموح انصاری کعب بن مالک بن ابی کعب هم از دیگر سلمی‌هایی بود که نویسندگان متقدم در تشریح حوادث این جنگ، بسیار از او یاد کردند. کعب بن مالک و برخی دیگر از اصحاب پیامبر(ص)، همچون: هلال بن امیه واقفی و مرارة بن ربیع در پیوستن به رسول خدا(ص) و سپاهش در این جنگ تعلل کردند تا این که فرصت از دست رفت و آنها از پیوستن به سپاه حضرت جا ماندند. پس از بازگشت سپاه اسلام به مدینه، آنها نزد حضرت رفتند و از قصور خود، ابراز ندامت کردند. کوتاهی این عده در انجام وظیفه، توبیخ آنان از سوی رسول خدا(ص) را به همراه داشت. حضرت، این افراد را از خود راندند و از آنها خواستند بروند و منتظر حکم الهی بمانند. پیامبر اکرم(ص)، مسلمانان را از سخن گفتن با این سه تن منع کرد. در پی این دستور، هلال و مراره خود را در خانه حبس کردند و بر گناه خود می‌گریستند؛ اما کعب، همچون دیگر مردم، به بازار و مسجد می‌آمد و بی‌اعتنایی مسلمانان را تحمل می‌کرد. پس از گذشت ۴۰ روز، پیامبر اکرم(ص) همسر و فرزندان این سه تن را نیز از معاشرت با آنان بازداشت و تنها همسر هلال بن امیه اجازه یافت نزد او بماند. تا این که سرانجام، پس از ۵۰ روز، خداوند توبه این سه تن را نیز پذیرفت. منابع تفسیری و تاریخی، شأن نزول آیات ۱۰۶ سوره توبه: ﴿وَءَاخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ ٱللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌۭ﴾. و نیز ۱۱۷ و ۱۱۸ سوره توبه: ﴿لَّقَد تَّابَ ٱللَّهُ عَلَى ٱلنَّبِىِّ وَٱلْمُهَـٰجِرِينَ وَٱلْأَنصَارِ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ فِى سَاعَةِ ٱلْعُسْرَةِ مِنۢ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍۢ مِّنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُۥ بِهِمْ رَءُوفٌۭ رَّحِيمٌۭ * وَعَلَى ٱلثَّلَـٰثَةِ ٱلَّذِينَ خُلِّفُوا۟ حَتَّىٰٓ إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ ٱلْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنفُسُهُمْ وَظَنُّوٓا۟ أَن لَّا مَلْجَأَ مِنَ ٱللَّهِ إِلَّآ إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ﴾، درباره آنها دانسته‌اند. ضمن این که برخی منابع نیز، آیه ۹۵ سوره نساء: ﴿لَّا يَسْتَوِى ٱلْقَـٰعِدُونَ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُو۟لِى ٱلضَّرَرِ وَٱلْمُجَـٰهِدُونَ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ بِأَمْوَٰلِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ ٱللَّهُ ٱلْمُجَـٰهِدِينَ بِأَمْوَٰلِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى ٱلْقَـٰعِدِينَ دَرَجَةًۭ وَكُلًّۭا وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلْحُسْنَىٰ وَفَضَّلَ ٱللَّهُ ٱلْمُجَـٰهِدِينَ عَلَى ٱلْقَـٰعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًۭا﴾. را نیز در وصف هلال بن امیه و کعب بن مالک و مرارة بن ربیع عنوان کرده‌اند.

گذشته از این مطالب، از شمار مشارکت‌کنندگان سلمی این جنگ باید از ابوقتاده انصاری و جابر بن عبدالله انصاری یاد کرد. ابوقتاده، خود، در خبری درباره این حضور می‌گوید: در بازگشت از تبوک، شب هنگام، کنار رسول خدا(ص) بودم که بر اثر خستگی و خواب شدید، چند بار نزدیک بود از اسب به زمین بیافتد، ولی او را نگه داشتم. به همین دلیل، چند بار مرا دعا فرمود و چون خواب بر او چیره شده بود، دستور داد خیمه‌ای بر پا کنیم تا آن شب را استراحت کند. فردای آن روز در حالی از خواب بیدار شدیم که خورشید بالا آمده و نماز ما قضا شده بود. در این غزوه است که ابوقتاده، معجزه جوشش آب را از میان انگشتان رسول خدا(ص) برای رفع تشنگی شدید سپاه خود نقل کرده است. همچنین سخنان ابوقتاده در پاسخ به سؤال از چرایی عدم حضورش در تشییع و تدفین جد بن قیس، به اینکه در حدیبیه و تبوک چیزهایی از جدّ دیده و شنیده است که نمی‌توانسته خود را متقاعد به شرکت در تدفین و نماز بر پیکر او کند، دلیلی دیگر بر حضور بنی سلمه و به‌ویژه بزرگان ایشان در این غزوه بزرگ دارد.

علاوه بر غزوات، سرایای دوران حیات پیامبر اکرم(ص) نیز شاهد حضور جمعی از مردان بنی سلمة بن سعد بود که از جمله آن می‌توان به سرایای قتل سلام بن ابی الحقیق یهودی، موته، خضره، وادی اضم، بنی جزیمه، و سریه قطبة بن عامر بن حدیده در تباله اشاره کرد.

حضور ابوقتاده حارث بن ربعی و حلیف آنها عبدالله بن انیس در سریه ابورافع سلام بن ابی الحقیق یهودی نخستین سریایی می‌توان دانست که برخی از مردم بنی سلمة بن سعد در آن به نقش‌آفرینی پرداختند. سلام بن ابی الحقیق از کسانی بود که در پی انتقام از پیامبر و مسلمانان، با قرار دادن پاداشی بزرگ، به تحریک قریش، غطفان و عرب‌های مشرک اطراف مکّه پرداخت و بدین ترتیب، در شکل‌دهی جنگ احزاب نقش داشت. پس از پیروزی مسلمانان در جنگ خندق و خاتمه یافتن مسأله بنی‌قریظه، خزرجیان برای کسب برتری در رقابت با اوسیان که کعب‌ بن‌ اشرف یهودی را به قتل رسانده بودند، از پیامبر(ص) اجازه کشتن ابورافع را خواستند تا با انجام عمل مشابهی، بر رقیب خود برتری یابند. حضرت، پنج تن از انصار -که ابوقتاده حارث بن ربعی انصاری سلمی و حلیف آنها عبدالله بن انیس از جمله ایشان بودند- را به فرماندهی عبدالله‌ بن‌ عتیک برای کشتن او اعزام کرد، آنان با حیله وارد قلعه خیبر شده، کمین کردند و شبان‌گاه، به بهانه دادن هدیه به ابورافع، وارد خانه‌اش شده، او را به قتل ‌رساندند.

همچنین در سریه‌ای دیگر، معروف به «سریّه ابوقتاده به خضره»، پیامبر(ص) ابوقتاده انصاری را به سرپرستی پانزده نفر در شعبان سال هشتم هجرت به سرزمین نجد و به منطقه خضره از سرزمین‌های بنی محارب فرستاد. آنها در حالی که شب‌ها راه می‌رفتند و روزها کمین می‌کردند خود را به ناحیه مورد نظر رساندند. در جنگی که بین دو طرف اتفاق افتاد جمعی از مردان بنی محارب کشته و عده زیادی از آنان به اسارت سپاه اسلام در آمدند. همچنین در این حمله، حدود دویست شتر و دو هزار رأس گوسفند به غنیمت ابوقتاده و یارانش در آمد و آنها پس از ۱۵ روز به مدینه بازگشتند.

در سریه دیگر و در ماه رمضان همین سال، و در پی تصمیم پیامبر(ص) جهت فتح مکه، ایشان برای پنهان نگه‌داشتن این تصمیم و گمراه کردن دشمنان، دستور دادند تا سریه‌ای به فرماندهی ابو قتاده انصاری به منطقه بطن اضم اعزام شود. ابو قتاده به همراه هشت نفر از مسلمانان به سمت بطن اضم حرکت کردند. در طول راه، آنها به فردی به نام عامر بن اضبط اشجعی برخوردند. عامر به آنها به رسم اسلام، سلام کرد. با این حال، یکی از همراهان ابو قتاده به نام محلم بن جثامه، به دلیل اختلافات قبلی، به وی حمله نمود و او را کشت و شتر و اموالی را که همراه داشت به غنیمت گرفت. پس از بازگشت آنان به مدینه، آیه ۹۴ سوره نساء: ﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا ضَرَبْتُمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ فَتَبَيَّنُوا۟ وَلَا تَقُولُوا۟ لِمَنْ أَلْقَىٰٓ إِلَيْكُمُ ٱلسَّلَـٰمَ لَسْتَ مُؤْمِنًۭا تَبْتَغُونَ عَرَضَ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا فَعِندَ ٱللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌۭ كَذَٰلِكَ كُنتُم مِّن قَبْلُ فَمَنَّ ٱللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًۭا﴾ نازل گردید و در آن خداوند، مسلمانان را به احتیاط و بررسی دقیق در جنگ‌ها فرا خواند.

سریه بنی جذیمه هم از دیگر سرایای عهد نبوی(ص) بود که نام برخی از مردان بنی سلمه را در خود به ثبت رسانده است. آنچه موجب وقوع این سریه شد، آن بود که در شوال سال هشتم هجرت و پس از فتح مکه، رسول خدا(ص) خالد بن ولید را به همراه ۳۵۰ تن از مهاجر و انصار و بنی‌سلیم جهت دعوت قبیلۀ بنی‌جَذِیمَه به پذیرش آئین اسلام، به مناطق پایین دست مکه، محل اسکان این طایفه فرستاد. پس از رسیدن خالد بن ولید و یارانش به منطقه مورد نظر، خالد به قبیله بنی جذیمه اعلام کرد که اسلام بیاورند. بنی‌جَذِیمَه که مسلّح به استقبال سپاه اسلام آمده بودند، خود را مسلمان خواندند. خالد بن ولید از آنها خواست تا سلاح‌های خود را بر زمین بگذارند. پس از آنکه بنی‌جَذِیمَه، سلاح خود را بر زمین نهادند، خالد دستور به دستگیری آنان داد. وی دست‌های آنان را به یکدیگر بست و هر نفر از بنی‌جَذِیمَه را به دو نفر از سپاه خود سپرد. سپیده‌دم فردای آن روز، خالد به دلیل کینه‌ها و خصومت‌های دوران جاهلی دستور قتل اسرا را صادر کرد. این امر اعتراض شدید مهاجر و انصار از جمله ابوقتاده انصاری را در پی داشت. او خالد را از انجام این عمل برحذر داشت و مسلمان بودن آنان را به او متذکر شد. ولی خالد به سخنان او وقعی ننهاد و او را به بی‌اطلاعی نسبت به حال این قوم متهم نمود.

سریه قطبة بن عامر بن حدیده در تباله نیز از دیگر وقایع مهم دوران حیات نبوی(ص) است که حاکی از حضور برخی از رجال بنی سلمه در آن دارد. رسول خدا(ص)، قطبة بن عامر بن حدیده را در صفر سال نهم هجرت، همراه با ۲۰ مرد جنگی به طایفه‌ای از قبیله خثعم در ناحیه تباله اعزام فرمود. آنان هنگامی به محل سکونت این طایفه رسیدند که همگان خفته بودند. با شروع حمله، خثعمی‌ها به دفاع از خود پرداختند اما یاران قطبه موفق شدند بر دشمن فائق آیند و ضمن کشته و زخمی کردن جمعی از آنان، شتران و گوسفندان آنان را به غنیمت ببرند. علاوه بر میادین نظامی، کارگزاری دولت نبوی(ص) هم از دیگر عرصه‌های حضور بنی سلمة بن سعد به شمار رفته است. جبار بن صخر بن امیه، -برادر اخوتی مقداد بن عمرو- از جمله این کارگزاران بود که پیامبر(ص)، وظیفه ارزیابی محصولات خیبر و دیگر نقاط را به او محول کرده بود..

بنی سلمة بن سعد و تعامل با خلفا ثلاث

سقیفه نخستین رخداد بزرگ پسا پیغمبری است که از نقش برخی چهره‌های بنی سلمة بن سعد در آن اخباری به ثبت و ضبط رسیده است. پس از رحلت نبی خاتم(ص) و تشکیل سقیفه بنی ساعده، و در پی گفتگوهای صورت گرفته در باب جانشینی رسول خدا(ص) در بین انصار و برخی مهاجرین، ابوبکر، طی سخنانی ضمن تمجید از جایگاه انصار، زمام امور را حق مهاجران و جایگاه انصار را مقام وزارت عنوان کرد و از مشورت خود در تمامی امور با انصار پس از تصدی خلافت خبر داد. در پی سخنان او، حباب بن منذر -از سران و بزرگان بنی سلمه و انصار- برخاست و گفت: «ای انصار! زمام امور را در دست گیرید، اینان در پناه شما و در سایه شمایند و هرگز کسی جرئت نمی‏‌کند با شما مخالفت کند، هرگز مردم بر خلاف نظر شما عمل نمی‏کنند. شما مردمی باعزت و ثروتمند؛ دارای شماری بسیار، قدرت، تجربه و شجاعت هستید و مردم تنها به تصمیم شما نگاه می‏کنند. با هم اختلاف نکنید که در این صورت، اندیشه شما تباه می‏گردد و حکومت را از دست می‏دهید. اگر این گروه حکومت شما را نپذیرفتند باید امیری از ما و امیری از آنان تعیین شود». پس از سخنان حباب بن منذر، عمر گفت: «ای حباب! سخنی درشت بر زبان راندی، دو شمشیر در یک نیام نمی‏گنجد، در حالی که پیامبر(ص) از غیر شماست، مردم عرب رضایت نمی‏دهند تا شما را امیر کنند، بلکه حکومت را به کسانی می‏سپارند که نبوت در میان آنان است».... حباب در اعتراض به سخن عمر خطاب به انصاری‌های حاضر در مجلس گفت: «ای انصار! حکومت را در دست گیرید و به سخنان این مرد و اطرافیانش گوش نکنید که نصیب شما را از حکومت خواهند گرفت و اگر به خواسته شما تن ندادند آنان را از این سرزمین بیرون کنید. به خدا سوگند شما نسبت به خلافت از اینان سزاوارترید؛ زیرا با شمشیرهای شما بود که مردم به این دین گرویدند». عمر گفت: «ای حباب! خدا تو را بکشد». حباب جواب داد: «تو را بکشد ای عمر». پس از این مجرا، ابوبکر با بهره‏گیری از حسادت بشیر بن سعد و نیز با استفاده از سوابق رقابت و حتی جنگ‏های طولانی بین دو قبیله بزرگ انصار (اوس و خزرج) پیش از اسلام، افکار آماده‌شده انصار را برای خلافت یا امارت سعد بن عباده رئیس خزرج بر هم زد و با پیشنهاد به ظاهر ساختگی، گفت: «این عمر و ابوعبیده؛ با هر یک خواستید بیعت کنید» (چون می‏دانست آن دو به ابوبکر پیشنهاد خواهند کرد). از این‌رو، عمر و ابوعبیده گفتند: «ای ابوبکر! سزاوار نیست که ما بر تو پیشی گیریم، تو همراه پیامبر(ص) در غار بودی، بنابراین تو برای خلافت سزاوارتری». آنان فوراً به طرف ابوبکر رفتند تا بیعت کنند، بشیر بن سعد از آنان پیشی گرفت و با ابوبکر بیعت کرد. حباب بن منذر با دیدن این صحنه فریاد زد: «ای بشیر بن سعد! خویشاوندی را قطع کردی، چه نیاز به این کار داشتی؟ آیا در حکومت به پسرعمویت رشک می‏بردی؟». وقتی مردان اوس، کار بشیر بن سعد و خواسته قریش را دیدند و اینکه خزرج می‏خواهند سعد بن عباده را به خلافت برگزینند، برخی از آنان از جمله اسید بن حضیر از بزرگان اوس به برخی دیگر گفتند: «به خدا سوگند، اگر خزرج بار دیگر حکومت را در دست گیرد، برای همیشه برتری خود را بر شما حفظ می‏‌کند و هیچگاه بهره‏ای از حکومت را نصیب شما نمی‏‌کند. پس برخیزید و با ابوبکر بیعت کنید». این‌گونه بود که اوسیان به رغم مخالفت‌های حباب بن منذر انصاری و سعد بن عباده و دیگران، برخاستند و با ابوبکر بیعت کردند.

افزون بر جریان سقیفه، نبرد با متنبئین و به ویژه پیکار معروف یمامه در سال ۱۲ هجری با مسیلمه کذّاب، را نیز می‌بایست از دیگر جلوه‌های حضور انصار از جمله بنی سلمة بن سعد در دوران خلافت ابوبکر دانست. این جنگ، با کشته شدن جمع زیادی از انصار، که برخی منابع تعداد این شهدا را تا هفتاد و «واقدی» (م. ۲۰۷ هجری) آمار آن را تنها در یک مرحله از این جنگ، ۱۱۶ تن ذکر کرده‌اند، پایان پذیرفت. طایفه بنی سلمه نیز به عنوان یکی از طوایف انصاری حاضر در این پیکار، تلفاتی را متحمل شد که از جمله آنان می‌توان از عقبة بن عامر بن نابئ یاد کرد.

از اخبار حضور این قوم در فتوحات اسلامی نیز جز اخبار معدود و پراکنده از حضور برخی رجال ایشان در این واقعه، اطلاع چندانی در دست نیست. از جمله اخباری که از مشارکت بنی سلمة بن سعد در فتوحات اسلامی خبر می‌دهد، گزارشی از جابر بن عبدالله بن حرام انصاری است که در آن از حضور خود در سپاه خالد بن ولید، که در جریان محاصره دمشق به کمک سپاه شام رفته بود، خبر می‌دهد. وی را همچنین از شرکت‌کنندگان در جنگ قادسیه (سال ۱۳ هجری) و نبرد با ایرانیان گفته‌اند. ابوقتاده انصاری را نیز از دیگر بنی‌سلمه‌ای‌های حاضر در امر فتوحات گفته‌اند. ذهبی (م. ۷۴۸ هجری) با نقل گزارشی -بر خلاف روایات مشهور در مورد قتل یزدگرد- چنین نقل کرده که عمر بن خطاب، ابوقتاده را مأمور قتل پادشاه فارس (یزدگرد) کرد و او پس از قتل این پادشاه، «منطقه» (کمربند) وی را که پانزده هزار (احتمالاً درهم) قیمت داشت به غنیمت گرفت که عمر آن را به ابوقتاده بخشید.

از فعالیت‌ها و نقش‌آفرینی‌های مردان بنی سلمه در دوران خلیفه سوم هم، می‌توان به میانجیگری برخی رجال این قوم بین عثمان و معترضان مصری در ماجرای شورش بلاد علیه عثمان و سپس قتل او اشاره کرد. در پی گسترش اعتراضات مردمی و فراهم آمدن گروه‌هایی از مردم معترض عراق و مصر در «ذی خشب»، به درخواست عثمان، برخی از رجال بنام بنی سلمه همچون کعب بن مالک بن ابی کعب و در روایتی دیگر جابر بن عبدالله بن حرام انصاری همراه با امام علی(ع) و حدود سی تن از بزرگان مهاجر و انصار، جهت میانجیگری، نزد معترضان رفتند و ضمن گفتگو با ایشان، آنان را راضی به بازگشت نمودند. از حضور بنی سلمه در کسوت کارگزاری خلفا در این دوران جز اخباری از دستیابی جابر بن عبدالله بن حرام انصاری به منصب عریف قوم خود در زمان خلافت عمر بن خطّاب، آگاهی دیگری به‌دست نیامده است..

بنی سلمة بن سعد و تعامل با دولت علوی(ع)

پس از قتل عثمان و به خلافت رسیدن امام علی(ع)، بنی سلمه نیز در کنار دیگر انصار و مهاجرین با امیرالمؤمنین علی(ع) بیعت کردند و در حوادث و وقایع دوران حکومت علوی(ع) یار و مددکار ایشان در امور گردیدند که از چهره‌های شاخص آنان می‌توان از ابوقتاده انصاری یاد کرد. ابوقتاده پس از بیعت با امیرالمؤمنین(ع) با ایشان همراه شد و در امور دولت ایشان از جمله در جنگ‌های ایشان حضوری فعال از خود نشان داد. نخستین حضور او در سپاه امام علی(ع)، در نبرد جمل در سال ۳۶ هجری رقم خورد. بعد از بیعت مردم با امیرالمؤمنین(ع)، قریشیانی که از عدل امام علی(ع) در رنج بودند و ضرر آن را برای خود بسیار جدی می‌دیدند، به تکاپو افتادند؛ تا این که چاره کار را عصیان و سرکشی و نبرد نظامی با حکومت علوی(ع) دیدند. آنان بصره را به عنوان پایگاه شورش خود در نظر گرفتند. جمع ناکثین پس از تجهیز شدن توسط یعلی بن منبه -حاکم یمن در عهد عثمان- و اموال مسروقه بیت‌المال که او از یمن به مکه آورده بود، همراه شخصیت‌های بنام قریش نظیر عایشه، طلحه، زبیر، مروان بن حکم، ولید بن عقبه و سعید بن عاص و بیش از هفتاد مرد قریشی دیگر عازم بصره شد. در بصره، آنان با خدعه و پیمان‌شکنی، کنترل شهر را به دست گرفتند و عثمان بن حنیف انصاری -حاکم امیرالمؤمنین(ع) در این شهر- را مورد ضرب و شتم قرار داده، سپس موهای سر و صورتش را کندند و از بصره اخراجش کردند. حضرت علی(ع) پس از دریافت خبر نقض پیمان آنان، اعیان و بزرگان مدینه را نزد خود خواند و ضمن خطبه‌ای، آنان را به خود و جنگ با ناکثان و بیعت‌شکنندگان خواند. اما جز ۶ نفر از اصحاب بدری که ابوالهیثم بن تیهان و خزیمة بن ثابت ذوالشهادتین و ابوقتاده انصاری از جمله آنها بودند، کسی به یاری امام(ع) بر نخاست. ابوقتاده در دیداری که پس از این واقعه با حضرت داشت، با اشاره به شمشیر خود به ایشان عرضه داشت: «ای امیرالمؤمنین(ع)، پیغمبر(ص) این شمشیر را به تنم آویخت و این شمشیر مدتی در غلاف بوده و اکنون وقت آن است که من آن را از غلاف بیرون بکشم و با آن این قوم ستمگر را بکشم.؛ چراکه آنها همیشه به این امت خیانت کرده‌اند. من دوست دارم که تو مرا پیش ببری و آماده نبرد کنی». وی سپس امام(ع) را از مدینه تا بصره جهت جنگ با بیعت شکنان همراهی کرد.

پس از حرکت سپاه امام علی(ع) سوی بصره و با پیوستن یاران کوفی به سپاه حضرت و در پی بی‌نتیجه ماندن مذاکرات با پیمان‌شکنان، جنگ جمل، در جمادی الاولی یا جمادی الثانی سال ۳۶ هجری آغاز شد. در این پیکار، امیرالمؤمنین(ع) بمانند دیگر گروه‌های حاضر در لشکر خود، برای قریش و انصار و دیگر حجازیان سپاه خود پرچم بست و فرماندهی آنان را به عبدالله بن عباس سپرد. در جنگ جمل ابوقتاده نعمان بن ربعی انصاری از فرماندهان ارشد سپاه امیرالمؤمنین(ع) و فرمانده پیاده‌نظام لشکر حضرت بود. ابوقتاده در جنگ‌های صفین و نهروان نیز شرکت داشت. او در پیکار نهروان فرماندهی پیاده‌نظام سپاه امیرالمؤمنین(ع) را بر عهده داشت.

علاوه بر ابوقتاده انصاری، از جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام هم به عنوان یکی دیگر از یاران سلمی امیرالمؤمنین(ع) نام برده شده است. وی از جمله اصحاب بزرگ رسول گرامی اسلام(ص) به شمار می‌رفت که در کنار اصحاب گرانقدری همچون: ابوایوب انصاری، خالد بن زید، خزیمة بن ثابت معروف به ذوشهادتین، ابوسعید خدری، عبادة بن صامت، سهل و عثمان فرزندان حنیف، ابوعباس رازقی -تک سوار شجاع پیامبر(ص) در جنگ احد- زید بن ارقم، سعید و قیس پسران سعد بن عباده، مسعود بن اسلم، عامر بن جبل، سهل بن سعید، نعمان بن عجلان، رفاعة بن مالک، جبلة بن عمرو ساعدی و گروهی دیگر از انصار که در هر دو بیعت عقبه و رضوان شرکت کرده بودند و در قرآن و لسان نبی مکرم اسلام(ص) نیز از آن‏ها تمجید شده است، با امیرالمؤمنین(ع) بیعت کرده بود. جابر را از حاضران در صفین گفته‌اند. وی را همچنین از اعضای «‌شرطة الخمیس» -که گروهی جان بر کف و فدایی حضرت علی(ع) و همواره گوش به فرمان آن حضرت بودند،- دانسته‌اند. ابوالیسر کعب بن عمرو هم از دیگر اصحاب بدری رسول خدا(ص) بود که امام علی(ع) را در همه جنگ‌هایش همراهی کرده بود.

علاوه بر میادین نظامی، عرصه کارگزاری نیز از جمله امور مهم دوران حکومت امام علی(ع) بود که برخی از مردم بنی سلمه در آن به خوبی ایفای نقش نمودند. پس از به خلافت رسیدن امیرالمؤمنین(ع) و بازگشت مجدد انصاری‌ها به صحنه سیاست، مردان بنی سلمه هم در شمار انصاری‌هایی ذکر شده‌اند که در کنار جمعی دیگر از مشاهیر انصار، بخش قابل توجهی از رجال سیاسی و نظامی حکومت آن حضرت را تشکیل می‌دادند. از جمله این کارگزاران ابوقتاده انصاری بود که امیرالمؤمنین(ع) وی را بعد از عزل خالد بن عباس بن هشام از حکمرانی مکه، به امارت این شهر منصوب کرد. بلاذری نیز از جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام انصاری به عنوان والی مدینه یاد کرده اما از زمان امارت او سخنی به میان نیاورده است.

در مقابل این گروه از بنی‌سلمه‌ای‌ها که در یاری امیرالمؤمنین(ع) کمر همت بسته بودند، بعضی از مردان این قوم هم از بیعت با آن حضرت خودداری کردند و علم مخالفت با ایشان را بر افراشتند. کعب بن مالک بن ابی کعب معروف به «ابوالبشیر انصاری» از جمله این افراد بود. وی عثمانی بود و از قاعدین و کناره‌گیران از امام علی(ع) که در هیچ یک از جنگ‌ها ی ایشان شرکت نکرد. او -همان‌گونه که گفته شد،- عثمان را علیه معترضان مصری یاری داد و بعد از قتل عثمان در جمع انصار در مسجد النبی(ص) به قرائت مرثیه‌ای برای عثمان پرداخت. کعب پس از بیعت مردم با امام علی(ع)، همراه برخی دیگر از انصاری‌ها -همچون حسان بن ثابت و نعمان بن بشیر انصاری- از بیعت با امیرالمؤمنین(ع) خودداری کرد و به بنی امیه در شام پیوست. وی زندگی در شام اموی را بهتر از زندگی در مدینه علوی می‌دانست. نقل است که کعب بن مالک بعد از قتل عثمان بر امیرالمؤمنین(ع) وارد شد و با امام(ع) درباره قتل عثمان به مجادله پرداخت. حضرت، پس از این گفتگو، او را بواسطه طرح سخنان بدون دلیل و بینه، از خود راند و به وی فرمود: هرگز در آن سرزمینی که ایشان در آن منزل دارند، او در آن مجاور نشود. از این‌رو، کعب نزد معاویه رفت و با این سخن که: «لکم الولایه و الکفایه» به تمجید و تکریم معاویه و دیگر امویان پرداخت. معاویه هم به پاس پناهندگی کعب و همراهانش، به او و حسان بن ثابت هر کدام هزار دینار بخشید و دیگر ملازم او -نعمان بن بشیر- را به امارت حمص برگزید..

بنی سلمة بن سعد و تعامل با دولت بنی امیه

اگر کعب بن مالک بن ابی کعب و روابط دوستانه‌اش با بنی امیه -که در بخش پیشین مفصل بدان پرداختیم- را استثنا کنیم، روابط بنی سلمة بن سعد با بنی امیه و دولت ایشان را می‌توان مناسباتی تیره و سرد ارزیابی کرد. حضور برخی از رجال سرشناس بنی سلمه همچون ابوقتاده انصاری و جابر بن عبدالله انصاری و دیگران در جنگ صفین و رو در رویی با امویان به سرکردگی معاویه، گواهی صادق بر این مسأله است. این مخالفت‌ها محدود به صفین نماند و امتداد آن را در ادامه حکومت امام علی(ع) و حتی پس از شهادت امیرمؤمنان(ع) در سیره و سلوک برخی از چهره‌های بارز و بنام این طایفه از جمله جابر بن عبدالله بن حرام انصاری می‌توان به روشنی مشاهده کرد. نقل است که در یورشی که توسط سپاه معاویه به فرماندهی بسر بن ارطاة به مدینه در سال۴۰ هجری انجام گرفت و با غارت و تهدید و بیعت گرفتن بسر از مردم حجاز برای معاویه همراه بود، وی در پی جابر -که در آن زمان در مدینه بود- فرستاد و او را به بیعت با معاویه خواند. جابر که این بیعت را گمراهی می‌دانست، ابتدا از این کار امتناع کرد اما پس از مشورت با‌ ام سلمه، -همسر رسول خدا(ص)،- و با صلاحدید ایشان که گفته بود: بیعت آنان همانند اصحاب کهف است که به شیوه تقیه و به‌رغم میل خود همراه قومشان در عیدها شرکت می‌کردند و به هیئت آنان در می‏‌آمدند، با بسر بیعت کرد. وی همچنین بنا بر نقلی، هنگامی که معاویه در طلب عصا و منبر رسول خدا(ص) برآمد (در سال ۵۰ هجری) تا آنها را به دمشق ببرد، همراه با ابوهریره نزد معاویه رفتند و خواستار عدم تغییر موضع نگهداری آنها شدند. نیز در تهاجم سپاهیان یزید به مدینه (در۶۳ هجری) در رخداد حره در حالی که قادر به دیدن جایی نبود، با سخنان خود سعی در ممانعت از جنایات نیروهای سفاک اموی کرد و با نقل حدیثی از پیامبر(ص) مبنی بر این که هر کس مردم مدینه را بترساند، قلب پیامبر(ص) را ترسانده است. لشکریان شام را از اعمالشان باز داشت. سپاه اموی تصمیم به قتل او گرفتند؛ اما مروان بن حکم اموی مانع آنان شد و دستور د اد وی را به خانه‌‏اش برده، در را به روی او ببندند. در این حادثه، علاوه بر جابر از جمعی دیگر از بنی‌سلمی‌ها نیز ید شده است که از جمله قیام‌کنندگان این جنبش و کشته‌های این رخداد می‌توان از معاذ بن صمه، ایوب بن عبدالله بن معاذ، عمرو بن خشرم، عبدالرحمن بن ابوقتاده انصاری، یزید بن ابوالیسر، یحیی بن صیفی بن اسود و محمد بن عبدالرحمن بن ابومنذر نام برد.

در ماجرای یورش حبیش بن دلجه در روزگار عبدالملک بن مروان (حک. ۶۵-۸۶ هجری) به مدینه (در ۶۵ هجری) که جهت سرکوب حرکت عبدالله بن زبیر انجام گرفت، حبیش پس از ورود به مدینه به دنبال برخی از رجال سرشناس مدینه فرستاد تا از آنها برای خلیفه اموی بیعت بگیرد. بدین منظور، او در پی جابر فرستاد و از وی خواست تا با عبدالملک به عنوان خلیفه بیعت کند و با خدا پیمان بندد که به بیعتش وفادار بماند. حبیش تهدید کرد که در صورت خودداری جابر از بیعت، خون وی را خواهد ریخت. جابر بیعت با او را کاری دشوار برشمرد و گفت: «با وی با همان شرط که با رسول خدا(ص) در حدیبیه بیعت کردیم که از دشمن نگریزیم، بیعت می‌‏کنم».

آورده‌اند که جابر بن عبدالله انصاری در سفر عبدالملک بن مروان به مدینه در سفر حج، از بخشش این خلیفه به مبلغ ۵۰۰ درهم برخوردار شد. در این دیدار، جابر حرمت شهر مدینه را که رسول خدا(ص) آن را «طیبه» نامیده بود، یادآور شد و از عبدالملک خواست به اهل آن شهر که محصور هستند، رسیدگی کند و حق خویشاوندی را به جای آورد. این سخن بر عبدالملک ناگوار آمد و از جابر روی برگرداند. جابر همچنان بر خواسته خود اصرار می‏‌ورزید تا اینکه پسر جابر وی را به اشاره ندیم عبدالملک وادار به سکوت کرد. پس از سرکوب جنبش عبدالله بن زبیر در حجاز و کشته شدن او به‌دست سپاهیان اموی، حجاج بن یوسف ثقفی در سال ۷۳ هجری به عنوان والی حجاز (مکه و مدینه) بر اریکه قدرت نشست. انصار از جمله جابر بن عبدالله انصاری از امارت حجاج بر حجاز ناخرسند بودند از این‌رو، بر اساس گزارشی از خود جابر، وی بر حجاج وارد شد و بر او سلام نکرد. او همچنین، وصیت کرده بود که پس از مرگش حجاج بر جنازه‌‏اش نماز نخواند. جابر همچنین به استخفاف حجاج نسبت به قبر رسول خدا(ص) و منبر او واکنش نشان داد. حجاج بن یوسف ثقفی هم از انصار دل خوشی نداشت. چندان که نقل است او در سال ۷۴ هجری و پس از سرکوب جنبش عبدالله بن زبیر در مکه، به مدت یکی دو ماه به مدینه رفت و در این مدت تا توانست به تحقیر مردم مدینه پرداخت. او برای تحقیر آنان، بر گردن یا دستان برخی از‌ اصحاب رسول خدا(ص) از جمله جابر بن عبدالله انصاری همچون بردگان و اهل ذمه داغ نهاد.

قیام جحفاف بن حکیم سلمی شاعر قائم و فاتک (غافل‌کش، تروریست) معاصر عبدالملک بن مروان (حک. ۸۶-۹۶ هجری)، علیه بنی تغلب -دولت دست‌نشانده امویان در شمال افریقا- هم از دیگر اخباری است که به مناسبات بنی‌سلمی‌ها با بنی امیه و نیروهای وابسته به آنها اشاره دارد. گفته شده که جحفاف با نیروهای اغالبه وارد جنگ شد و جمع زیادی از آنان را کشت. تغلبی‌ها به عبدالملک پناهنده شدند و او خون جحفاف را هدر اعلام کرد. پس جحفاف به روم گریخت و ۷ سال در آن سرزمین بود تا این که بعد از مرگ عبدالملک بن مروان، با امان جانشین او ولید بن عبدالملک (حک. ۸۶-۹۶ هجری)، بار دیگر به وطن بازگشت..

بنی سلمة بن سعد و شأن نزول آیات

بنی سلمه و مردمان آن، شأن نزول آیاتی از قرآن قرار گرفته‌اند که منابع تفسیری و روایی، در کنار منابع تاریخی، مفصل بدان پرداخته‌اند. از جمله این افراد -همان‌گونه که در بخش «بنی سلمة بن سعد و تعامل با دولت نبوی(ص)» بدان پرداختیم- عمرو بن حمام بن جموح انصاری و به نقل برخی دیگر از منابع، عمرو بن عتبه و عمرو بن غنمة بن عدی بود که منابع اسلامی، شأن نزول آیه شریفه ۹۲ سوره توبه: ﴿وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ إِذَا مَآ أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَآ أَجِدُ مَآ أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوا۟ وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا۟ مَا يُنفِقُونَ﴾. را در شأن آنها نازل فرمود. را درباره او و برخی دیگر از یاران بکّاء پیامبر(ص) در واقعه تبوک دانسته‌اند. ضمن این که کعب بن مالک بن ابی کعب هم از دیگر سلمی‌هایی بود که همراه با برخی دیگر از اصحاب پیامبر(ص)، همچون: هلال بن امیه واقفی و مرارة بن ربیع بواسطه تعلل در پیوستن به رسول خدا(ص) و سپاهش در جنگ تبوک شأن نزول آیاتی از قرآن از جمله آیات ۱۰۶ سوره توبه: ﴿وَءَاخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ ٱللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌۭ﴾. و نیز ۱۱۷ و ۱۱۸ سوره توبه: ﴿لَّقَد تَّابَ ٱللَّهُ عَلَى ٱلنَّبِىِّ وَٱلْمُهَـٰجِرِينَ وَٱلْأَنصَارِ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ فِى سَاعَةِ ٱلْعُسْرَةِ مِنۢ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍۢ مِّنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُۥ بِهِمْ رَءُوفٌۭ رَّحِيمٌۭ * وَعَلَى ٱلثَّلَـٰثَةِ ٱلَّذِينَ خُلِّفُوا۟ حَتَّىٰٓ إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ ٱلْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنفُسُهُمْ وَظَنُّوٓا۟ أَن لَّا مَلْجَأَ مِنَ ٱللَّهِ إِلَّآ إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ﴾، قرار گرفتند. ضمن این که برخی منابع نیز، آیه ۹۵ سوره نساء: ﴿لَّا يَسْتَوِى ٱلْقَـٰعِدُونَ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُو۟لِى ٱلضَّرَرِ وَٱلْمُجَـٰهِدُونَ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ بِأَمْوَٰلِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ ٱللَّهُ ٱلْمُجَـٰهِدِينَ بِأَمْوَٰلِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى ٱلْقَـٰعِدِينَ دَرَجَةًۭ وَكُلًّۭا وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلْحُسْنَىٰ وَفَضَّلَ ٱللَّهُ ٱلْمُجَـٰهِدِينَ عَلَى ٱلْقَـٰعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًۭا﴾. را نیز در وصف هلال بن امیه و کعب بن مالک و مرارة بن ربیع عنوان کرده‌اند. علاوه بر عمرو بن حمام بن جموح انصاری (و به نقلی عمرو بن عتبه و عمرو بن غنمة بن عدی و کعب بن مالک ابی مالک، جابر بن عبدالله بن حرام انصاری نیز از دیگر بنی‌سلمی‌هایی است که در شأن نزول برخی از آیات قرآن، نامی از او به میان رفته است. به گزارش جابر، آنان در یکی از سرایا بر اثر تاریکی و به دلیل عدم تشخیص قبله، در جهت مخالف آن نماز خواندند و پس از بازگشت، حکم آن را از پیامبر(ص) پرسیدند. این امر باعث نزول آیه ۱۱۵ سوره بقره: ﴿وَلِلَّهِ ٱلْمَشْرِقُ وَٱلْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا۟ فَثَمَّ وَجْهُ ٱللَّهِ إِنَّ ٱللَّهَ وَٰسِعٌ عَلِيمٌۭ﴾ گردید. البته برای این آیه، شان نزول‏‌های مشهورتری نیز ذکر شده است. از جابر بن عبدالله در شان نزول برخی دیگر از آیات نیز نام برده شده است که آیه «فرایض»: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ ٱللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِى ٱلْكَلَـٰلَةِ إِنِ ٱمْرُؤٌا۟ هَلَكَ لَيْسَ لَهُۥ وَلَدٌۭ وَلَهُۥٓ أُخْتٌۭ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَآ إِن لَّمْ يَكُن لَّهَا وَلَدٌۭ فَإِن كَانَتَا ٱثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا ٱلثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِن كَانُوٓا۟ إِخْوَةًۭ رِّجَالًۭا وَنِسَآءًۭ فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمْ أَن تَضِلُّوا۟ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۢ﴾. از آن جمله است. این آیه در پاسخ جابر که درباره میراث خواهرانش به‌عنوان تنها وارثانش از پیامبر(ص) سؤال کرده بود، نازل گردید..

مشاهیر و معاریف بنی سلمة بن سعد

از معاریف و رجال شهیر بسیاری که از این قوم برخاستند می‌توان به نام اصحابی همچون: براء بن معرور بن صخر -نقیب رسول خدا(ص) در مدینه-، عبدالله بن عمرو بن حرام -از اصحاب و نقباء پیامبر(ص) در مدینه-، بشر بن براء بن معرور -از اصحاب، و شهدای غزوه خیبر-، سنان بن صیفی بن صخر -از شهدای جنگ احد-، جبار بن صخر بن امیه، عامر بن نابی، ابوالیسر کعب بن عمرو بن عباد -از اصحاب بدری رسول خدا(ص) و از همراهان امام علی(ع) در همه جنگ‌های حضرت-، کعب بن مالک بن ابی کعب، سلیم بن عمرو بن حدیده، طفیل بن مالک بن خنساء -شهید احد-، قطبة بن عامر بن حدیده، معاذ بن عمرو بن جموح، ثابت بن ثعلبة بن زید -از معدود شهدای غزوه طائف-، عمیر بن حارث بن ثعلبه (لبده)، سهیل بن قیس بن أبی کعب، عمرو بن طلق بن زید، عمرو بن غنمة بن عدی، عمیر بن حارث بن ثعلبه، کعب بن مالک بن ابی کعب -از تعلل‌ورزیدگان و بازماندگان جنگ تبوک-، عبدالله بن نعمان بن بلدمه، عامر بن عنمه، عامر بن نابئ بن زید، خراش بن صمة بن عمرو معروف به «قائد الفرسین» (فرمانده دو اسب)، عمرو بن جموح، معاذ بن عمرو بن جموح، خلاد بن عمرو بن جموح، عمرو بن حمام بن جموح انصاری -از بکائین جنگ تبوک-، عبدالله بن جد بن قیس، عتبة بن عبدالله بن صخر، سنان بن صیفی بن صخر، طفیل بن نعمان بن خنساء -از شهدای پیکار احد-، عبدالله بن عبدمناف بن نعمان، ثعلبة بن غنمه بن عدی -شهید احد-، خلید بن قیس بن نعمان، عبدالله بن نعمان بن بلدمه، سواد بن رزن بن یزید، جابر بن عبدالله بن رئاب، یزید بن منذر بن سرح، حباب بن منذر بن جموح، ابوقتاده انصاری، عقبة بن عامر بن نابئ -از کشته‌شدگان جنگ یمامه-، مسعود بن یزید بن سبیع -شهید نبرد احد-، جابر بن عبدالله بن رئاب (ریاب) و... اشاره داشت.

بشیر بن عبدالرحمان بن کعب بن مالک، معن بن عمرو بن عبدالله بن کعب، کعب بن سواد بن غنم، زبیر بن خارجة بن عبدالله بن کعب، عبدالرحمن مکنی به ابی الخطّاب بن عبدالله بن کعب و معن بن وهب بن کعب، همگی از شعرای بنی سلمه و نیز، مروان بن جذع -از اصحاب و از شیوخ بزرگ و بنام بنی سلمه-، جد بن قیس قیس بن صخر -از بزرگان قبیله بنی سلمه و منافقان آنها-، محمد بن جدّ بن قیس از اشراف و بزرگان این قوم، معاذ بن صمه از کشته‌های واقعه حره، عبدالرحمن بن ابوقتاده انصاری از تابعین و از مقتولان واقعه حره، محمد بن عبدالرحمن بن ابومنذر از کشته‌های واقعه حره و جحفاف بن حکیم سلمی شاعر، قائم و فاتک معاصر عبدالملک بن مروان -خلیفه اموی-. نیز، از دیگر رجال برجسته این قوم بودند که نامی از آنان در منابع تاریخی و رجالی به ثبت و ضبط رسیده است.

ضمن این که از عبدالرحمن بن کعب بن مالک، عبدالله بن کعب بن مالک، عبیدالله بن کعب بن مالک، فضالة بن کعب بن مالک، وهب بن کعب بن مالک، معبد بن کعب بن مالک، محمد بن کعب بن مالک، اسید بن ابی اسید مولی ابوقتاده انصاری -همگی از راویان و محدثان این طایفه،- در کنار علمای بزرگی مانند ابوالفضل بکر بن محمد بن علی بن فضل انصاری از بزرگان فقهای حنفیه در بخارا و امام محمد بن عیسی سلمی مشهور به «ترمذی» مؤلف کتاب «الجامع الکبیر» و عبدالعزیز بن عبدالسلام بن ابوالقاسم سلمی دمشقی ملقب به «سلطان العلماء» فقیه شافعی‌مسلک هم، می‌توان به عنوان دیگر معاریف این قوم یاد کرد.

همچنین از بزرگان و اساطین علمای شیعی که نسب از بنی سلمة بن سعد می‌برند باید از شیخ مرتضی انصاری دزفولی، فقیه و اصولی بزرگ شیعه در دوران معاصر یاد کرد. از زنان بنام و شهیر این طایفه هم باید از صحابیاتی چون: شموس بنت عمرو بن حرام، هند بنت عمرو بن جموح، حمیمه بنت حمام بن جموح -خواهر عمیر بن حمام-، هند بنت منذر بن جموح -خواهر حباب بن منذر-، أُم جمیل بنت حباب بن منذر، قبیسه بنت صیفی بن صخر، زینب بنت صیفی بن صخر، حمیمه بنت صیفی بن صخر، ملیکه بنت عبدالله بن صخر، هند بنت براء بن معرور، سلافه بنت براء بن معرور، رباب بنت براء بن معرور، ام حارث بنت نعمان بن خنساء، ربیع بنت طفیل بن نعمان، عمیره بنت قرط بن خنساء، فاطمه بنت عمرو بن حرام، هند بنت عمرو بن حرام، أم عبدالله بنت سواد بن رزن، أم رزن بنت سواد بن رزن، سعاد بنت سلمة بن زهیر، هزیلة بنت مسعود بن زید، أم منیع بنت عمرو بن عدی، سخطی بنت قیس بن ابی کعب، عمره بنت قیس بن ابی کعب -خواهر سهل بن قیس-، هند بنت عبدالله بن عمرو بن حرام، فکیهة بنت سکن بن زید و... نام برد..

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت