عمان در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث عمان است. عمان از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: عمان در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

جغرافیای عمان

موقعیت و حدود عمان

عمان سرزمینی است واقع در جنوب شرقی شبه جزیره عربستان که از سمت شمال به بحرین از جنوب به شحر و از سمت غرب به ربع الخالی و از شرق و جنوب شرقی به دریای عمان و اقیانوس هند محدود می‌شود.

در منابع مکتوب حدود دقیقی برای عمان ذکر نشده است. «البکری» از «الاشفای شحری» به عنوان شهری بین عمان و شحر یاد کرده است. یاقوت نیز «جرفار» را شمالی‌ترین نقطه عمان و در کنار بحرین ذکر کرده است. اشاره منابع بر این که شحر عمان در جنوب واقع شده است می‌تواند بر این موضوع دلالت داشته باشد که سرزمین عمان تا شحر امتداد داشته است. این اشاره‌های سه گانه تمام آن چیزی است که منابع در اختیار می‌‌گذارند؛ و این، برای تعیین مرزبندی دقیق سرزمین عمان کفایت نمی‌کند. از سوی دیگر، مشخص نمی‌کنند که این اماکن سه گانه از چه زمانی در مرزهای عمان قرار داشته‌اند. با توجه به این که اوضاع سیاسی و اداری در استقرار این مرزها تأثیر داشته‌اند لذا این حدود ثابت نبوده و دچار تغییر می‌‌شده‌اند؛ چراکه شرایط در آن ثابت نبوده است و دوره‌هایی از بسط و قبض بر آن گذشته است.

دشت‌ها، پستی‌ها و بلندی‌ها

با توجه به توصیفی که البکری از عمان ارائه داده: «بخشی که نزدیک دریاست دشت‌ها و شنزارها هستند و قسمت‌های دور از دریا، کوه‌ها و بلندی‌هاست».، - چنین می‌‌توان گفت که عمان سرزمینی ممتد بر ساحل دریا، کم ارتفاع و غالباً پوشیده از شن است. قسمت جنوبی این اراضی هم که بین «رأس الحد» و «شهر مسقط» واقع است کم عرض است که صخره‌های سنگی کم ارتفاعی بر آن مشرف است و زمین هایش ماسه زارهای خشک و لم یزرع و نامناسب برای کشاورزی است. اما قسمت میانی این سرزمین که بین شهر مسقط و شهر «دبا» قرار دارد و امروزه به ساحل «باطنه» معروف است، شامل دو قسمت است: زمین‌های پایین دست، که منطقه ای ماسه زار است و بخش دیگر، صخره‌های کنار دریا که تخته سنگهای کم ارتفاعی هستند. به غیر از این دو قسمت، بیشتر این سرزمین میانی بین مسقط و دبا دشت‌های رسوبی است -که به آرامی از کوه‌های عمان که به داخله عمان امتداد می‌‌یابند- به سوی دریا شیب می‌‌یابند و عرض شان بین ۲۰ تا ۴۰ مایل در نوسان است.

قسمت‌های شمالی دشت ساحلی که در نزدیکی جزیره«مسندام» است، چون در آنجا کوهستان به ساحل نزدیک می‌شود لذا دشت‌های ساحلی، بسیار شیب دار کم عرض، صعب العبور و ناهموار است و در آن خلیج‌های متعدد طولانی و عمیقی وجود دارد که طول برخی از آنها بالغ بر ده‌ها مایل است و تپه‌های سنگلاخی که ارتفاعشان بین ۳ تا ۴ هزار پا متفاوت است، آنها را احاطه کرده‌اند. این مداخل سنگی، در این ساحل بندرگاه‌های طبیعی خوبی به وجود می‌‌آورد اما با کوه‌های بلندی احاطه شده‌اند که آنها را از مناطق داخلی جدا می‌کند. قسمتی که بین جزیره مسندام و شهر «مرفا» ست ساحل شنی پایین دستی است که در آن جزیره‌ها و خورها و شوره زارهای کم عمق فراوانی وجود دارد. در این قسمت، مراکز صید مروارید وجود داشته است. اما آن قسمت از این منطقه که بین شهر مرفا و سمت شمال شبه جزیره قطر واقع است، به فراوانی ناهمواری‌هایش شناخته می‌‌شود. بیشتر این قسمت متشکل از تپه‌های سنگی کم ارتفاع است و در پشت آنها تپه‌های شنی بزرگ و برخی ارتفاعات امتداد یافته است و در ساحل آن تعداد فراوانی جزیره و و آبراهه وجود دارد.- منطقه ساحلی دیگری که از داخل سلسله جبال طویلی می‌‌آید و به شکل یک هلال از شمال تا جنوب، موازی با دریا امتداد می‌‌یابد، در بخش میانی پهن و سپس شبیه تپه می‌شود. میانگین ارتفاعش به ۴ هزار پا می‌رسد و بلندترین قسمت هایش در جنوب غربی از بندر مسقط، همان کوه»الاخضر» است. بلندترین قلۀ آنکه امروزه «سام» و یا «شام» نامیده می‌‌شود، ۹۹۴۰ پا ارتفاع دارد.

دومین قله مرتفع این کوه، «خضر» نامیده می‌شود و ۷۵۰۰ پا ارتفاع دارد. قسمتهای جنوبی از این تپه،» الحجر الشرقی» نامیده می‌شود و در جنوب کوه الاخضر قرار دارد و قسمت‌های شمالی آن «الحجر الغربی» نامیده می‌گردد. از مهمترین کوه‌های عمان که منابع مکتوب و مهم زبان عربی بدان پرداخته‌اند، می‌‌توان از چهار کوه که یاقوت حموی در کتاب خود، به آن اشاره کرده است، یاد کرد. از جمله این کوهها،«نزوه» است که تا به امروز شهرت دارد. آن دیگر، کوه قهوان است که به گفته او «تا ساحل دریا امتداد داشته است». این کوه که در منطقه جعلان قرار دارد تا به امروز نامش را حفظ کرده است اما در نقشه‌های فعلی نامی از «قهوان» به میان نیامده است. کوه‌های «حلحل» و «مارث» هم از دیگر کوههایی‌اند که یاقوت نام برده است.

البکری از میان کوه‌های عمان، تنها از کوه «عطاله» نام برده است. در نقشه‌های کنونی نامی از این کوه ذکر نشده است و این، می‌‌تواند حاکی از تغییر نام این کوه در زمان حاضر باشد».بزرگ» نام جبال «الیحمد» را یاد کرده است ولی موقعیت دقیق آنها را دست نداده است. این کوه نامش را وامدار طایفه ای به همین نام است. از این طایفه، در منابع به کرات یاد شده اما هیچ کس به موقعیت سکونت شان اشاره نکرده است.

وادی‌ها و دره‌های چندی در این کوه وجود دارند که بیشتر آنها به سمت شرق شیب دارند و به خشکی فرو می‌‌روند. دره‌های دیگری نیز وجود دارد که شیب آنها به سمت غرب است؛ به گونه‌ای که دهانه خروجی آب آنها در ماسه زار ربع الخالی قرار می‌‌گیرد. در این دره‌ها، آب به وفور یافت می‌شود که البته برخی، آبهای گرم معدنی هستند. از مهمترین این دره‌ها که در منابع قدیمی نامی از آن به میان آمده است می‌‌توان از وادی «التنعیم» و الحیات» یاد کرد. منابع جدید هم، از وادی‌های «العین»،»البطحا» و»حلفین» – طولانی‌ترین وادی عمان- که در شنزارهای «السمیم» فرو می‌‌روند، در شمار وادی‌ها و دره‌های معروفی که به جانب غرب این کوه شیب دارند، نام بردند.

اما از میان وادی‌های سرزمین عمان که از این تپه به سوی شرق سرازیر می‌‌شوند و به دریا می‌‌ریزند، «لوریمر» اسامی «طاو»، «لاجال»، «معاول»، «بنی خروص»، «مبستال»، «بنی جعفر»، «فرع»،«رستاق»، «بنی غفیر» «عاهن» «فلیج»و «حلم» را ذکر کرده است. قسمت داخلهعمان یا زمین‌هایی که در سمت غرب منطقه کوهستانی است، زمین‌های مسطحی است که شیب آن به سوی ربع الخالی می‌باشد. در این منطقه بیابانی، سلسله بلندی‌های شنی سرخ رنگی وجود دارد و در آن آب به شدت کمیاب است؛ به طوری که تعداد اندکی چاه آب شیرین وجود دارد. بعد از بارش باران گونه‌هایی از گیاهان در آن رشد می‌‌کنند و چراگاه‌های مناسبی را برای احشام فراهم می‌‌آورند..

حیات اقتصادی عمان

منتوجات

از زمان قدیم عمان از مهمترین مراکز صید مروارید شناخته می‌‌شده است و مروارید مراکز همجوار شهرهای مسقط و صور از کیفیت مرغوبی برخوردار بوده است. مشهورترین نمونه از مرواریدهای عمان«مروارید توأمیه» منسوب به «توأم» -از شهرهای عمان- است..

کشاورزی و محصولات زراعی

به جهت وقوع عمان در مدار رأس سرطان، آب و هوای بیابانی با ملموس‌ترین پدیده هایش در آن آشکار است؛ باران به ندرت می‌‌بارد و آب و سبزه نادر است. در غالب زمین‌های عمان، به جهت پوشیده شدن از خاک رسوبی، علف و برخی گیاهان بیابانی مناسب –هر چند به مقدار کم- می‌‌روید که چراگاه‌های خوبی را برای احشام پدید می‌‌آورد. البته برخی چشمه‌ها و دره‌ها در عمان وجود دارد که در آنها آب فراوان است. عمان محصولات کشاورزی گوناگونی از جمله خرما را در نمونه‌های خوب و متنوع تولید می‌کند که «تبی»، «بلعق»، «فرض» «خبوت» و»مصین» عمانی مشهور است.

عمان همچنین موز، انار، انجیر، انگور زالزالک، به، گندم، جو، برنج، نیشکر و انبه تولید می‌‌کند. اما به علت میزان اندک تولید، تکافوی صادرات را ندارند و به صورت محلی مصرف می‌‌شوند. عمان را همچنین تولید کننده برخی دیگر از محصولات کشاورزی گفته‌اند که در تاریخ قدیم و میانه به دلیل کاربرد آنها در بلاد متمدن آن روزگاران، برای امور صنعتی و شهری گوناگون اهمیت زیادی داشته است. از جمله این محصولات، کندر یا همان سقز است. دینوری، درخت کندر را محصول خاص منطقه شحر دانسته و ابن بیطار به نقل از ابی حنیفه دینوری آورده است که: «عربی از اهالی یمن به من گفت کندر جز در شحر، شحر عمان نمی‌روید. این درخت خاردار است که بیشتر از دو گز رشد نمی‌کند فقط در کوه‌ها می‌‌روید و در دشت یافت نمی‌شود و برگش چیزی شبیه برگ درخت خرما یا آس است، مزه‌اش تلخ است و چون سقز می‌‌جوند و آن را کندر می‌‌نامند». با این حال، به نظر می‌‌رسد که همان‌گونه که اصمعی بدان اشاره کرده تولید کندر در انحصار عمان نبوده و یمن نیز با این سرزمین در تولید کندر مشارکت داشته است.

از دیگر گیاهانی که در عمان می‌‌روید «مقل» است که به دلیل کاربرد آن در دوران قدیم و میانه زبانزد است. مقل شبیه کندر است و در داروسازی مورد استفاده قرار می‌‌گیرد. در عمان «ضجاج» نیز تولید می‌شود. این درخت نیز بمانند مقل، در کوه قهوان می‌‌روید و شبیه درخت کندر است. درخت ضجاج، صمغ سفیدی تولید می‌کند که برای تمیز کردن لباس و موی سر به کار می‌رود. در شهر «ضحم» نیز، «طلوق»رشد می‌کند. طلوق به گفته البکری درختی شبیه درخت مقل است، ریشه هایش را قطع می‌کنند و در آب قرار می‌دهند و نوعی نوشیدنی از آن به دست می‌‌آید که پس از اندکی، نوشنده را از خود بی‌خود می‌کند. در عمان«تامول» نیز کشت می‌‌شود. طعم برگ تامول مانند طعم برگ میخک است و بوی خوشی دارد. به همین دلیل مردم آن را می‌‌جوند تا دهان شان را خوش بو کنند. «حمر» یا همان «تمر» هندی تولید دیگر عمان است که در طبخ غذا مورد استفاده قرار می‌‌گیرد. از دیگر درختان خوشبوی عمان درخت «کادی» است که با کمک آن روغن را معطر می‌‌سازند. تاره یا شکوفه آن را بریده و در روغن می‌‌گذارند و در نتیجه روغن خوشبو می‌شود..

صنعت

از صنایع متعدد عمان که در منابع از آنها یاد شده است، می‌‌توان از صنایع صمغ و نساجی نام برد.

۱. صنعت صمغ: از جمله صنایع صمغ، صنعت «صبر» است. ابو حنیفه دینوری پس از یادکرد این صنعت در عمان می‌‌نویسد: «صبر، عصاره یکی از نباتاب سرزمین عرب است که جامد می‌‌گردد. برگ صبر پس از جمع‌آوری، توسط دستگاه عصاره‌گیری خرد شده و عصارۀ آن به صورت شبنم خارج می‌‌شود. این عصاره پس از سرمادهی، محکم می‌‌شود. آنگاه آن را زیر نور آفتاب قرار می‌‌دهند تا قوام یابد، پس از آن راهی بازار می‌شود. عمان بزرگترین تولید کننده این محصول است».

۲. نساجی: عمان از گذشته‌های دور، برخوردار از صنعت نساجی بود و مراکز نساجی آن در صدر اسلام در سراسر جزیرة العرب زبانزد بوده‌اند تا آنجا که تولیدات شان به اطراف -از جمله حجاز- نیز صادر می‌‌شده است. روایاتی در دست است که حاکی از استفاده نبی اکرم(ص) از البسه‌های عمانی و یا هدیه آن به برخی اصحاب نزدیک است.

«گروهمان» ابداع صنعت نساجی را به ایرانیان مقیم صحار منسوب می‌‌دارد؛ این در حالی است که این ادعا توسط معلومات دیگر تأیید نمی‌شود!!! یکی از مهمترین مراکز نساجی در عمان صحار بوده است که منسوجاتش مشهور است. این تولیدات که به «صحاری» معروفند، علاوه بر رفع نیاز محلی، بر اساس برخی روایات، به حجاز و احتمالاً به سایر سرزمین‌ها نیز صادر می‌‌شده‌اند. صحار تا به امروز به بافت لباس‌های پشمی و پنبه‌ای و صنعت عمامه‌سازی و عبا معروف است.

«یاقوت» از مرکزی در نزوه به عنوان تولید کننده نوعی لباس یاد کرده، در توصیف آن می‌‌نویسد: «مزین به حریر، بسیار عالی، در ممالک غرب همتا ندارد. حراج کننده آن صنف قیمت آن را بالا می‌‌برد». این در حالی است که منابع قدیمی دیگر، خبری از مراکز نساجی نزوه منتشر نکرده‌اند. نزوه تا به امروز به لباس‌های پنبه باف خود مشهور است.

آنچه از منسوجات که پیش از این در منابع یاد شد، آن دسته‌ منسوجاتی است که در تجارت کاربرد داشته است و گر نه احتمال دارد کارگاه‌های محلی و خانگی فراوان دیگری وجود داشته باشد که نیازهای بسیاری را در عمان بر طرف می‌‌کرده است؛ در حالی که شاید ابتدایی بوده و مهارت خاصی نیز در آن به کار نمی‌رفته است

ساکنین

سرزمین عمان بر نظام قبیله‌ای استوار بوده، بیشتر مردم عمان در اتحادیه‌های قبیله‌ای انتظام یافته بودند. «ازد» مهمترین قبیله ساکن در عمان از زمان ظهور اسلام بدین سو بوده است تا آنجا که عمان را به اسم «سرزمین ازد» نامیده‌اند. بلاذری نیز گفته است که «بیشترین سکنه عمان ازدیها هستند». هنگام ظهور اسلام، قدرت و نفوذ، بیشتر در اختیار قبیله ازد بوده است. شکی نیست که تاریخ سکونت آنها در عمان به روزگار قدیمی تری بر می‌‌گردد. بزرگترین مورخان و نسابان عرب در قرون اولیه اسلامی، ذکر کرده‌اند که ازد بعد از خارج شدنشان از یمن در سرزمین «عک» اقامت گزیدند. در پی وقوع جنگ با عک و شکست از آنها، به مکه رهسپار شدند. «ازدیان دیر زمانی در مکه اقامت گزیدند اما با بروز قحطی، رهسپار عمان شد». ابن هشام می‌گوید: ازد در سرزمین عک مأوا گزیدند «مردم قبیله عک با آنها وارد نبرد شدند...؛ از این رو از آنجا کوچیدند و در بلاد مختلف پراکنده شدند.... و در عمان سکونت گزیدند». یعقوبی می‌گوید: «ازد در یثرب متفرق شدند و سایرین شام را برگزیدند حتی به سرزمین سرات نیز رفتند؛ لذا ازدیان با این قبیله و دیگر اطرافیان درگیر شدند و گروهی از آنها به سوی عمان رفتند». «همدانی» ذکر کرده است که ازد در «تهامه» اقامت گزیدند؛ چون بین آنها تفرقه و اختلاف افتاد، «لذا هر گروهی به طرفی رفته و گروهی از آنها رهسپار عمان و یمامه و بحرین شدند». تخریب سد «مأرب» نمی‌تواند دلیلی برای مهاجرت گسترده قبایل باشد زیرا منطقه تحت پوشش سد مأرب محدود بوده است، سد به طور کامل تخریب نشده و تا ظهور اسلام قابل استفاده بوده است؛ لذا باید گفت که مهاجرت دلایل عمیق‌تر و گسترده تری از جمله بحران‌های سخت اقتصادی و نگرانی‌های سیاسی داشته است.

همچنین قابل ذکر است که سرزمین محل سکونت ازدیان منطقه پر صعوبتی بوده است و این قوم در آن به شبانکارگی اشتغال داشته‌اند. علاوه بر آن، اخبار روابط بین اهالی عمان و سکنه شمال یمن و مردم حجاز -که در منابع زیاد تکرار شده است- احتمالاً گویای این موضوع می‌‌تواند باشد که این روابط بر هجرت خلاصه نشده است، بلکه روابط سیاسی و تجاری را نیز در بر می‌‌گرفته است.ازد عمان در هنگام ظهور اسلام از تعدادی عشیره و بطن تشکیل می‌‌شد که مهمترین آنها بنی معوله بن شمس بن عمرو بن غنم بن غالب بن عثمان بن زهران و [[بنی کعب بن حارث بن کعب بن نصر بن عبداله بن مالک بن نصر بن ازد بوده است. آنها به مرکزیت صحار در این سرزمین قدرتی برای خود ایجاد کردند که جیفر و عبد پسران جلندی بن مستکبر بن مسعود بن جزار بن عبدالعزی بن معوله بن شمس از جمله حکام آن در زمان ظهور اسلام بودند. از گفته‌های فوق می‌‌توان استدلال کرد که سکونت آنها در کنار ساحل بوده است و رهبری سیاسی و اقتصادی منطقه در اختیارشان قرار داشته است.

حدان بن شمس برادر معوله بن شمس گروهی از ازد عمان را به ریاست مسیله بن هزان حدانی نزد پیامبر(ص) فرستاد گروهی از آنها در ایام بعد از اسلام به بصره مهاجرت کردند و تعدادی از آنها در عمان باقی ماندند.

بنی مالک بن فهم بن غنم بن دوس بن عتثان بن عبداله بن زهران بن کعب بن حارث بن کعب بن عبداله بن مالک بن نصر بن ازد را از طوایف ازدی ساکن در عمان گفته‌اند. «نوی« و «اشافر» از جمله شعب ازدند که در عمان سکونت داشته‌اند. برخی از آنها بعد از اسلام به بصره مهاجرت کردند؛ اما غالبشان در عمان ماندند. عقاة« و «جدید» از دیگر بطن‌های ازد هستند. جدید از جمله کسانی بودند که لقیط بن مالک ازدی را ابتدا یاری کردند و سپس از او دست کشیدند. «فراهید»، دیگر بطن از ازدیان است که خلیل بن احمد، عروضی مشهور از آنهاست. بطن دیگرشان، بنو سلیمه بن مالک بن فهم است که اغلبشان به ساحل شرقی خلیج فارس رفتند و در کرمان ساکن شدند. پاره‌ای از بطن‌ها نیز به بصره رفتند و گروهی در عمان باقی ماندند. دیگر بطن مهم شان «معن» نام دارد.

«بنی عتیک» یکی دیگر از بطون ازد عمان است که نسب‌شان به عتیک بن ازد بن عمران بن عمرو بن مزیقیا می‌‌رسد. ابن قتیبه دینوری بر این اعتقاد است که بطن عتیک، همان ازدیان «دبا» هستند؛ بنابراین می‌‌توان استنتاج کرد که «دبا» از سکونتگاه‌های ازدیان بوده است. به نظر می‌رسد که عتیک در زمان ظهور اسلام، در شهر دبا واحد مستقلی بوده است. آنها مخالف سلطة آل جلندی در عمان بوده‌اند و این مخالفت که بعد از وفات پیامبر(ص) حادث شد، توسط لقیط بن مالک ازدی رهبری می‌‌شده است. مرکز این مخالفتشهر دبا بود و بطن عتیک در آن حرکت، دخالت داشتند.

مهلب بن ابی صفره و بغام بن حارث بن عبدالله بن عدی بن وائل بن حارث بن عتیک از جمله نامداران بطن عتیک هستند و بغام اولین شخصی است که بر ایرانیان عمان حمله کرد.-

گروهی از آنها بعد از اسلام به بصره مهاجرت کردند و برخی نیز در زمان والی گری مهلب بن ابی صفره بر خراسان به آنجا کوچیدند و تعدادی از آنها در عمان ماندند. الیحمد یکی دیگر از بطون ازد است که در عمان ساکن بوده‌اند. بر پایه نظر نسب‌شناسان آنها از یحمد بن حمی بن عثمان بن نصر بن زهران هستند که برخی از آنها بعد از اسلام به بصره مهاجرت کرده‌اند و گروهی نیز به خراسان کوچیده‌اند. «ماویه» و «عرمان» دو تن از پسران عمرو بن ازد هستند و بطن حواله از فرزندان هنو بن ازد و بطن طاحیه از اولاد طاحیة بن سود بن حجر بن عمران بن عمرو هستند که گروهی به ریاست اسد بن بیرح طاحی نزد پیامبر(ص) فرستادند. برخی از آنها بعد از اسلام به بصره هجرت نمودند و بطن هداد که نسب‌شناسان، آنها را به هداد بن زید منات بن حجر بن عمران بن عمرو می‌‌رسانند، بعضی از آنها بعد از اسلام به بصره نقل مکان کرده‌اند.

از دیگر بطن‌های ازد عمان، ثماله است که از فرزندان عوف بن اسلم بن احجن بن کعب بن حارث بن کعب بن عبدالله بن مالک بن نصر بن ازدی است. اینها هیأتی را نزد پیامبر(ص) فرستادند و پیامبر(ص) برای شان مکتوبی نوشت. بنی حمامه -که «ابن کلبی» آن را از حمامة بن عوف بن غازیه بن ذیبان بن عوف بن منهب بن دوس بن عتثان بن عبداله بن زهران بر شمرده است- را هم از دیگر شاخه‌های این قوم گفته‌اند. همچنین بطن بنی عامر بن عمرو بن مالک بن اوس بن حارثه و بطن سائب بن قطن بن عوف بن خزرج در عمان متوطن بوده‌اند. این دو بطن به طور کامل در عمان ساکن بوده‌اند و هیچ گزارشی مبنی بر حضور آنها در مدینه در دست نیست.

سامه بن لوی هم از قبایل مشهور عمان در هنگام فتوحات اسلام است. نسابان آنان را به قریش نسبت می‌‌دهند و گفته‌اند سامه بن لوی به دلیل مشاجره با برادرش عمرو بن لوی از مکه به عمان مهاجرت کرده است. بنی سامه در عمان یکپارچگی خود را حفظ کرده‌اند و با ازدیان در نیامیخته‌اند. اما روابط شان به گونه‌ای بوده است که «ابن حبیب» از آنها به عنوان «هم‌پیمانانازد» یاد می‌‌کند که می‌تواند دلیلی بر روابط خوب بین آن دو باشد. شکی نیست که این ارتباط قدیمی به قبل از اسلام بر می‌‌گردد زیرا در بدو ظهور اسلام در عمان ساکن بوده‌اند. بنی سامه بعد از اسلام نیز در عمان جایگاه ارزشمندی داشتند. استخری در توصیف آنها نوشته است که آنها از بزرگان عمان هستند و البکری درباره آنها گفته است که «بنی سامه در عمان تنها قبیله کوچکی است که قدرت و ثروت و قوت دارند».-

بنا بر نقل منابع، سکونتگاه بنی سامه، ناحیه توام بوده است. یاقوت هم از «توأم» به عنوان روستایی است که منبر بنی سامه در آن قرار دارد، یاد نموده است. گروهی از آنها بعد از اسلام به بصره مهاجرت کردند ولی بخش اعظم شان، همچنان در عمان باقی ماندند. قضاعه و طوایفی از آن از جمله بنی جرم، از دیگر قبایل عربی بودند که در عمان سکونت گزیده بودند. نسب‌شناسان مسلمان، بنی جرم را از ربان بن حلوان بن عمران بن حافی بن قضاعه به شمار آورده‌اند. البکری گفته است که آنها از اتلاد عمان هستند. اینها پس از خروج از سکونتگاه‌های شان در حضن و اراضی بالای نجد در جوار قبیلة أزد متوطن شده‌اند.

«ناجیه»، «راسب بن خزرج»، «قدامه» و «ملکان» از مهمترین بطن‌های بنی جرم ساکن عمان هستند از دیگر قبایل ساکن عمان، «بنی ریام» هستند. نسب‌شناسان آنها را به قضاعه منسوب می‌‌دارند. همدانی نیز گفته است که یکی از اقمار قبیله بنی قضاعه، بنی ریام است و سرزمین آنها، روستایی به نام «رضاع» است، رضاع بر ساحل دریای عمان است و کوه حصینی در ناحیه عمان دارند که در آن از خود مراقبت می‌کنند. این کوه به «جبل بنی ریام» معروف است.

از دیگر قبایل عرب ساکن در عمان باید از قبیله عبدالقیس و طوایف نامدارش نام برد. بنا بر نقل منابع، برخی از بطون قبیلة بنی عبدالقیس در هنگام فتوحات اسلامی در عمان ساکن بوده‌اند و شکی نیست که سکونت این بطون در عمان به روزگاران پیش از اسلام بر می‌‌گردد. «ابن درید» می‌گوید که: «بطون عبدالقیس از اتلاد عمان محسوب می‌‌شوند زیرا از زمان قدیم در عمان سکونت گزیده‌اند» «ابن شبه» نیز در این باره می‌‌نویسد: «قبایلی از عبدالقیس وارد عمان شده‌اند و با ازد در مملکت شان شریک شده‌اند و این اتلاد، اتلاد عمان هستند».

برخی از بطون عبدالقیس که در عمان ساکن شده‌اند، از بنی نکره بن لکیز بن افصی بن عبدالقیس و بطن بنی صوحان و بطن مصقله بن رقبه هستند. بطن اخیر از بنی عجل بن عمرو بن ودیعه بن لکیز بن اقصی هستند. عوق، عوف و عانش پسران دلیل بن عمرو بن ودیعه بن لکیز بن اقصی از دیگر بطون عبدالقیس ساکن عمان هستند. بطن بنو زاکیه از فرزندان زاکیه بن وابله بن دهن بن ودیعه بن لکیز بن أفصی بن عبدالقیس هستند.

همچنین، در عمان بطونی از بنی تمیم همراه با دیگر قبایل عرب مأوا گزیده‌اند. البکری از ساکنان تمیمی عمان، به ذکر جماعتی از بنی سعد بن زید مناة بن تمیم پرداخته، مهترین بطن‌های آنها را عبدشمس، مالک و عوف بر می‌‌شمارد. ابن درید هم از سکونت جمعی از مردم بنی مازن بن شیبان بن ثعلبه بن عکا بن بکر بن وائل در عمان خبر داده است. جدای از این سخن ابن درید، نگارنده این سطور در سایر منابع اشاراتی دال بر تأیید آن نیافت. واقعیت این است که ابن درید تأکید می‌کند که «کسی از آنها نیست که یاد او تا کنون مانده باشد». پس بهتر این است که گفته شود تعداد اندکی از آنها در عمان ساکن شده‌اند و نقش قابل ذکری نداشته‌اند.

مراکز شهری

گرچه عمان منطقه‌ای بیابانی است و در بیشتر این سرزمین بدویت رایج است اما تعدادی از مراکز شهری نیز در آن وجود داشته است که شهر عمان از جمله آن است. «ابوالفدا» در توصیف این شهر آورده است: «عمان شهری باشکوه است که لنگرگاه کشتی‌هایی به شمار می‌رود که از سند و هند و چین و زنگبار می‌‌آیند». قشقلندی گفته است: «شهر عمان بندرگاه سرزمین بحرین است و کشتی‌هایی از سند و هند و زنگبار در آنجا پهلو می‌‌گیرند». حمیری نیز گفته است که عمان «شهری معروف است... و بندرگاه دریاست... بندرگاه چینی‌هایی است که تا اینجا می‌‌آیند» مراکز شهری عمان در نقاط مختلفی از این سرزمین پراکنده بوده‌اند و بیشترشان بر ساحل دریا قرار داشته‌اند. چون تأسیس و توسعه آنها وابسته به دریانوردی و بازرگانی بوده است و داشتن بنادری برای کشتی‌ها و مراکزی برای تجارت ضروری بوده است. علاوه بر اینها، عمان شهرهایی نیز در نقاط داخلی خود داشته است؛ این شهرها در مناطق کشاورزی و یا صنعتی مستقر بوده است و بازار و مراکز خواروبار برای نقاط وسیع بیابانی به شمار می‌‌رفته‌اند. برخی از شهرها نیز تحت تأثیر مراکز نظامی و قلعه‌هایی به وجود آمده است که جنگجویان در آنها ساکن می‌‌شده‌اند.

مهمترین مراکز شهری که در منابع ذکری آنها به میان آمده است، از این قرارند:

1. صحار: این شهر بر خلیج عمان قرار دارد و هنگام ظهور اسلام مرکز تجاری با اهمیتی بوده است. ابن حبیب گفته است که این شهر مرکز یکی از بازارهای سالیانه عرب در ایام پیش از اسلام بوده است. این بازار از نخستین روز رجب شروع می‌‌شده و به مدت پنج روز برپا بوده است. جلندی بن مستکبر، -حاکم عمان- در این بازار عشریه می‌‌گرفته است. این شهر، مرکز مهم بافت ملبوسات موسوم به صحاری بوده که این لباس‌ها در سراسر شبه جزیره العرب پخش می‌‌شده است. از اشارات مکرر موجود در کتاب‌های جغرافیایی اسلامی روشن می‌شود که صحار بعد از اسلام مرکز اصلی دریانوردی و تجارت و امور اداری بوده است. «استخری» در توصیف آن گفته است که قصبه عمان است و «آن بر کران دریاست تجارت دریایی دارد و مقصد کشتی‌ها به شمار می‌رود آبادترین و ثروتمندترین شهر عمان است. در تمام سرزمین‌های اسلامی در ساحل دریای پارس، شهری آبادتر و ثروتمندتر از آن وجود ندارد». «بن حوقل» ذکر کرده است که «تاجران و تجارت موجود در آن، قابل شمارش نیست». «مقدسی» گفته است «صحار قصبه عمان است که در حال حاضر بر ساحل دریای چین، شهری از آن باشکوه‌تر وجود ندارد، بسیار آباد، خوب نیکوسرشت و اهلش توانگر و تاجرند. میوه و محصولات خوب دارد و بلند آوازه‌تر از زبیده و صنعاست. بازارهای شگفتی دارد. سرزمین کم عرضی در امتداد دریاست و مناره‌های بلندی در بازارهایش وجود دارد. چاههای آب شیرین و قنات شیرینی دارد؛ هر چیزی که بخواهند دارند، دهلیز چین است و گنجینه شرق و عراق و یاور یمن است» و نیز افزوده است که «گنجینه شرقی‌ها صحار است لذا باید به طور کامل معرفی شود». «تبریزی» گفته است که صحار نشیمنگاه امرای عمان است و «ادریسی» در وصف صحار آورده است که «قدیمی‌ترین شهر عمان است و از دوران قدیم تا کنون از همه ثروتمندتر بوده است. از تمام کشورها، هر ساله تاجران زیادی بدان وارد می‌‌شوند که تعدادشان غیر قابل شمارش است. از یمن کالاهایی به آن وارد می‌کنند و مبادلات تجاری گوناگونی در آن انجام می‌شود. رفاه مردم بالا و بازرگانی‌اش پرسود است».وی همچنین گفته است که «در زمان‌های قدیم کشتی‌های سرزمین چین بدان تردد می‌‌کرده‌اند». «البکری» آنجا را بازار عمان دانسته است و «ابن مجاور» گفته است که «در این شهر کشتی‌هایی از اطراف دنیا آمده و در آن لنگر می‌‌اندازند و به شهر داخل شده و در آن به خرید و فروش مبادرت می‌‌ورزند». «حمیری» گفته است که «صحار محل اجتماع بازرگانان است که هر کدامشان برای سرزمینی به ویژه سرزمین هند و چین کالا حمل می‌‌کنند». از آنچه گفته شد روشن می‌گردد که، صحار شهری قدیمی بوده است و در هنگام ظهور اسلام مرکز تجاری مهمی محسوب می‌‌شده است. پس از اسلام نیز مرکز اصلی دریانوردی و تجارت و اداری شده است به گونه‌ای که قصبه عمان منزلگاه کارگران، مرکز اصلی تجارت با ممالک ساحل اقیانوس هند و بندر اصلی برای کشتی‌های کشور چین بوده است. لوریمر گفته است: صحار امروزه شهر مهمی است که بر ساحل شمال غربی مسقط واقع شده است و آن بندر تمام وادی‌های «عاهن»، «حلتی»، «جزا» و «بنی عمر» غربی است و به وسیله دیواری احاطه شده است.
2. مسقط: بندری بر ساحل خلیج عمان است که به وسیله کوه‌های بلندی احاطه شده است. کشتی‌ها و قایق‌های لنگر انداخته، در زمان خطر طوفان و موج در آنجا ایمن هستند و بندر طبیعی ممتازی قلمداد می‌‌شود. «مقدسی» در توصیف مسقط آورده است که «اولین جایی است که کشتی‌های یمنی در آن لنگر می‌‌انداختند و منزلگاه خوبی به نظر می‌رسد». «البکری» گفته است که مسقط، محل گرد آمدن کشتی‌هایی است که از صحار خارج می‌شدند و «ابن مجاور» نوشته است که مسقط، لنگرگاه شهر صحار است و در نزدیکی آن مراکز صید مروارید قرار دارد لذا مرکزی برای غواصان نیز هست. منابع متقدم در قیاس با صحار، اطلاعات کمتری از مسقط ارائه کرده‌اند که این، ناشی از اهمیت کمتر این شهر نسبت به صحار است. در حال حاضر مسقط مهمترین شهر عمان، پایتخت سلطان و مقر اوست. از سویی بندر اصلی عمان نیز محسوب می‌شود که از آنجا محصولات عمان همچون پوست و خرما و کشمش صادر می‌‌گردد.
3. قلهات: صاحب کشف الغمه می‌گوید که مالک بن فهم هنگامی که در رأس ازدیان وارد عمان شد در قلهات فرود آمد. غیر از مطلب فوق درباره قلهات در منابع و اخبار اسلامی قرون اولیه، دیگر یادی نیامده است که دلالت بر ضعف جایگاه آن در تجارت و دریانوردی دارد. به نظر می‌رسد که قلهات در قرن ۶ هق رونق گرفته است زیرا یاقوت حموی می‌گوید «بر ساحل دریاست بیشتر کشتی‌های هندی در آن پهلو می‌‌گیرند. این شهر اکنون بندرگاه آن سرزمین‌ها، بهترین جای عمان و بسیار آباد است؛ اما چندان قدمتی ندارد و گمان نمی‌کنم پیش از سال ۵۰۰ ه ق. شهر شده باشد». «ادریسی» در وصف آن گفته است که شهری کوچک و آباد است. «ابن بطوطه» نیز گفته است: «شهر قلهات کنار ساحل است. آنجا بهترین بازار است و از سرزمین هند به آن برنج می‌‌آورند، مردمش تجارت پیشه‌اند و گذارن آنها به دریای هند وابسته است و هنگامی که جهازی به شهرشان می‌رسد بسیار خوشحال می‌‌شوند». بهتر است گفته شود که شکوفایی قلهات در قرن ۶ ه‍. ق، بعد از اضمحلال شهر صحار به دست آمده است. قلهات در سال ۹۱۴ هق به دست پرتغالی‌ها ویران شد و امروز روستای کوچکی بر ساحل سلطان نشین عمان است.
4. صور: شهری ساحلی است. «ادریسی» در وصف آن گفته است که شهری کوچک و آباد است که بین آن و قلهات یک منزل راه است و در آن مروارید صید می‌شود. صور در حال حاضر بارانداز منطقه جعلان است و بزرگترین بندر منطقه شرقی عمان به شمار می‌‌رود. این شهر دارای صنعت کشتی‌سازی است.
5. دبا: شهری بر ساحل دریای عمان است و در هنگام ظهور اسلام مرکز تجاری مهمی بوده است. «ابن حبیب» این شهر را یکی از بازارهای سالیانه عرب در قبل از اسلام دانسته که بازار آن در آخر رجب برپا می‌‌شده است از این بازار جلندی بن مستکبر عشریه دریافت می‌‌کرده است. همچنین گفته‌اند که دبا «یکی از بنادر عرب است که تاجرانی از هند و چین و اهالی شرق و غرب بدانجا می‌‌آیند». «طبری» آن را به «شهر آباد و مسکون و بازار بزرگ توصیف کرده است» و یاقوت گفته است که دبا «شهر مشهوری بوده است و از قدیم قصبه عمان به شمار می‌‌رفته است». از توضیحات فوق در مورد دبا روشن می‌شود که هنگام ظهور اسلام مرکز مهم اداری و تجاری بوده است و بعد از اسلام ضعیف شده است لذا صحار از آن سبقت گرفته است.

شهرهای ساحلی دیگر

منابع همچنین شهرهای ساحلی کوچکی را ذکر کرده‌اند از جمله «خورفکان» که یاقوت، آن را بدین گونه توصیف کرده است: «شهر کوچکی بر ساحل عمان که بین آن و دریای بزرگ، کوهی حائل است و نخل و چشمه‌های آب شیرین دارد». اکنون خورفکان روستایی در میانه حد شمالی از ساحل عمان در جنوب غربی دبا است که تقریبا بیست مایل از آن فاصله دارد. یکی دیگر از شهرها ای عمان قدیم، جلفار است که در شمال عمان در نزدیکی دریا و در کنار مرز بحرین قرار دارد. یاقوت آن را بدین گونه توصیف کرده است: «شهری آباد در عمان است و گوسفند و پنیر و روغن فراوان دارد که این محصولات به سرزمین‌های همسایه آن صادر می‌شود». از این عبارت روشن می‌شود که جلفار بازار اصلی برای منطقه مجاور خود بوده است. «کمزار» شهر دیگری است که یاقوت در وصف آن گفته است که «شهری کوچک از نواحی عمان بر ساحل دریای عمان است و در وادی ای در بین دو کوه قرار دارد آب آشامیدنی شان از چشمه‌های آب شیرین جاری تدارک می‌شود».

در سرزمین عمان تعداد نسبتاً زیادی از مراکز شهری داخلی وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند:

1. نزوه: مهمترین شهر داخلی عمان است و در کوهپایه‌های جنوبی جبل الاخضر و در زمین هموار واقع شده است. ارتفاع آن حدود ۱۹۰۰ پا از سطح دریا بالاتر است و در نزدیکی سمت جنوبی شهر گذرگاه اصلی کوه قرار دارد. از مطالب فوق استنباط می‌شود که این شهر دارای اهمیت نظامی و تجاری بوده است. «مقدسی» در توصیف آن گفته است که این شهر «در حاشیه کوه است بزرگ است، خانه هایش کاه گلی است و مسجد جامع شهر در وسط بازار است. هنگامی که دره در زمستان از آب پر می‌شود مردم داخل مسجد می‌‌شوند. آب نوشیدنی اهالی از جویبارها و چاه‌ها تأمین می‌شود». البکری آن را بزرگترین شهر عمان توصیف کرده است که در کوه است و یاقوت گفته است: «نزوه کوهی در همان و دور از ساحل است. روستاهای بزرگی دارد که در مجموع به نام نزوه خوانده می‌‌شوند». این موضوع دلالت بر گستردگی مساحت آن است. «شیخ الربوت» گفته است که نزوه، در دره‌ای بین دو کوه است و امروزه «وادی کلبوت» نامیده می‌‌شود. این شهر دو قسمت است: علیا و سفلی. در فاصله بین دو قسمت، - مجرای دره،- رود فصلی کلبوت قرار دارد. در این شهر دژی قدیمی قرار دارد و از تسخیر ناپذیرترین دژها به شمار می‌رود. «ابن بطوطه» در سخنان خود دربارۀ عمان گفته است که «به پایتخت این سرزمین رسیدیم. پایتخت، نزوه نام دارد؛ شهری در کوهپایه کوهی که در آن شهر، باغ و جویبار فراوان است و بازارهای خوبی دارد». امروزه نزوه بزرگترین شهر در اقطار عمان است و در آن بسیاری از نخیلات و مزارع پنبه و گندم و نیشکر وجود دارد.
2. سمد: در سمت چپ دره رود فصلی سمد در ناحیه حجر شرقی در سرزمین عمان واقع شده است و واحه‌ای است که آب و مزرعه فراوانی در آن وجود دارد. «مقدسی» آن را منبر نزوه دانسته است. از آنچه گفته شد استنباط می‌شود که آنجا مرکز اداری بوده است. این شهر تا به امروز همچنان بریاست و نامش را نیز حفظ کرده است.
3. ضنک: از شهرهای داخلی در منطقه الظاهره متعلق به سلطنت عمان است و کنار آبریز بسیار شیب دار «الفتحه» در رشته کوه حجر غربی واقع شده است. «مقدسی» آن را چنین توصیف کرده است: «باغ‌های کوچک نخل دارند و یک بار سلطان به علت مردم شرور و، سرکش، بدانجا نیرو فرستاد». این شهر تا امروزه همچنان استوار مانده است و نام خود را حفظ کرده است. در این شهر تعدادی چاه وجود دارد که آب برخی برای کشت‌هایی مانند گندم و یونجه مناسب است. در آن حدود ۳۵۰۰ اصله نخل است و باغ‌های لیمو و انار شهر را احاطه کرده است.
4. آدم: در حاشیه ربع الخالی واقع شده است و حدود ۸۵۰ پا بالاتر از سطح دریاست. «شیخ الربوت» در توصیف آن گفته است که این شهر محاط در خشکی بوده است. اما امروزه سرزمین متروکی است. مزارع و نخیلات گسترده‌ای دارد که به وسیلۀ آب چشمه‌های آب گرم آبیاری می‌‌شوند. سلوت، سر، حفیت، خت، ضخم، لسیا، ملح، برنم، القلعه، ضنکان و نیز نبعه و سمائم هم از دیگر شهرهای بخش داخله عمان هستند که از آنها در منابع متقدم ذکری به میان آمده است.

ورود اسلام به عمان

عمان در اواخر حیات، پیامبر(ص) به صورت صلح آمیز و بدون جنگ اسلام را پذیرفت. روایاتی وجود دارد که پیامبر(ص)، عمرو بن عاص را به سوی دو فرمانروای عمان-یعنی جیفر و عبد پسران جلندی- فرستاد. عمروعاص حامل نامه‌ای بود که آن دو را به اسلام فرا می‌‌خواند. روایت‌های مربوط به زمان ارسال نامه مختلف است. «ابن اسحاق» ذکر می‌کند که در سال ۶ ﻫ. ق. یعنی بعد از صلح حدیبیه بوده است؛ اما «واقدی»، ذیحجه سال ۸ هجری -یعنی پس از فتح مکه- را تاریخ ارسال نامه قلمداد می‌‌کند. سیف ابن عمر می‌‌گوید: «پیامبر خدا(ص) در حالی که از حجة الوداع باز می‌‌گشت عمرو بن عاص را نزد جیفر اعزام داشت».

بدون شک بین عمان و حجاز در ایام پیش از اسلام روابط گوناگونی برقرار بوده است. ذکر مهاجرت بنی سامه بن لوی از مردم قریش به عمان توسط نسب‌شناسان و یا انتشار منسوجات عمانی در حجاز از آن قبیل است. با توجه به این که در هنگام ظهور اسلام، عمان از مهترین مراکز تجارت دریایی با هند و افریقا و ممالک شرق دور بوده است، لابد همین اهمیت تجاری عمان باعث جلب توجه پیامبر(ص) بدان سوی شده است. البته عمان اهمیت نظامی نیز داشته است. به نظر می‌رسد که نبی اکرم(ص) روابط خود با عمان را دست کم از زمان صلح حدیبیه با برخی از مردمان عمان آغاز کرده است شکی نیست که صلح حدیبیه مرحلۀ مهمی در پیشرفت اسلام بوده است. پیامبر(ص) تا آن زمان در حال مقاومت در برابر کوشش‌های قریش در رد اسلام بود. اما بعد از آن رسول خدا(ص) فراغت لازم را در تعقیب سایر برنامه هایش به دست آورد. صلح حدیبیه قدرت پیامبر(ص) را بر قریش آشکار کرد و فرصت لازم را برای تحقق برنامه‌های فوق به پیامبر(ص) داد.

برنامه توسعه رسول خدا(ص) در یک میدان یا یک جهت خلاصه نشده بلکه جهات مختلفی را در بر گرفته است. بدیهی بود که پیامبر(ص) از عمان به عنوان بخشی از شبه جزیره غفلت نکند. از سویی در بین سرزمین‌های گوناگون عمان به علت روابط با حجاز اهمیت خاصی داشته است. «ابن عباس» روایت کرده است که «هنگامی که در سال صلح حدیبیه با پیامبر(ص) رو به مکه نهاد، «بشر بن سفیان عتکی» با رسول ختمی مرتبت(ص) روبرو شد و بر او سلام کرد. پس پیغمبر(ص) به او گفت: ‌ای بشر آیا تو از تصمیم مکیان خبر داری؟ بشر پاسخ داد پدر و مادرم به فدایت ای رسول خدا(ص) خدا همانا من در شبی مشغول طواف خانه خدا بودم... قریش در انجمن بودند و مقرر کردند که آن را بر آنها وارد نکنی». «سرحان بن سعید» روایت می‌کند نخستین کس از مردم عمان که اسلام آورد مازن بن غضوبه بن سبیعه بن شماسه بود. وی بتی را عبادت می‌کرد که آن را «تاجر» می‌‌نامید. وقتی با مردی از اهالی حجاز روبرو شد که آب از او درخواست می‌کرد او را از ظهور پیامبر(ص) آگاه کرد. بنابراین او بت خود را شکست و به سوی پیامبر(ص) رفت و اسلام آورد. شاید این دو روایت درست نباشند و شاید بازگو کنندۀ حالات فردی باشند؛ اما این دو، روابط فردی و قدیمی رسول خدا(ص) با اهل عمان را منعکس می‌‌کنند. البته این نظری احتمالی است و ارجحیتی ندارد. مبرهن است که قرآن کریم بر دعوت همۀ مردم جهان تأکید داشته است و اسلام را برای همه جهانیان می‌دانسته است. اقتضای چنین، دعوتی توسعه روابط پیامبر(ص) در سراسر جهان برای تدارک زمینه جهت انتشار آن بوده است.

هر چند شرایط و اوضاع در سالهای نخست هجرت به مدینه ایشان را مجبور می‌کرد تا بیشتر توجه‌اش را مصروف مدینه و نواحی اطراف آن نماید اما این مایه فراموشی دعوت جهانی نشد. در حقیقت نشانه‌های مختلفی در دست است که تلاش نبی اکرم(ص) برای انتشار اسلام در میدانی گسترده‌تر از مکه از روزگار پیش از هجرت را نشان می‌دهد کتابهای سیره نیز بر ارتباط پیامبر(ص) با تعدادی از افراد و قبایل در نقاط مختلف تأکید می‌‌کنند. جدای از این که روابط ثمر بخشی فعال شد و توسعه یافت؛ پس از فتح مکه در سال ۸ هق. قدرت رسول مکرم اسلام(ص) آشکار شد، اطاعت از پیامبر(ص) در جزیره العرب گسترش یافت و قبایل مختلف به قدرت و سطوت او پی برده و احساس کردند دین جدید عامل انتشار صلح و آرامش و پایان دهنده جنگ و آشوبهایی است که مخل امنیت تجارت و تبادل کالاست و این دین تنها شرک و بت پرستی -که مایۀ جمود فکری و تنگ نظری است- را از بین می‌برد و تداوم و رشد روابط صلح آمیز و تجاری قدیم را امکان پذیر می‌‌کند. حتی مکه نیز پس از اسلام، آوردن مرکزیت پیشین خود را حفظ کرد و بخشی از دولت اسلام شد پیامبر(ص) پس از فتح مکه بر توسعه هدف دولت و نشر دین از شیوه‌های مسالمت‌آمیز بهره برد؛ لذا روابط گسترده‌ای با قبایل و سران برپا کرده و در نتیجه گروههایی نزد او آمده و اسلامشان را اعلام کردند بدین طریق حکومت اسلامی بخش عمده‌ای از جزیرة العرب را در بر گرفت و پیوستن به این حکومت منفعت همگانی شد زیرا منافع بزرگی با خود داشت.

همان طور که در آغاز این فصل گفته شد عمرو بن عاص رهسپار عمان شد. «کایتانی» بر این عقیده است که پیامبر(ص) آغازگر این اقدام نبوده است بلکه حاکمان عمان، یعنی آل جلندی پنهانی از پیامبر(ص) خواستند تا نماینده‌ای به سوی آنها اعزام کند تا آن نماینده آنها را بر ضد مخالفانشان یاری نماید؛ لذا می‌‌توان گفت که هدف آل جلندی سیاسی و نظامی بوده است. از دیگر سو آنها ملاحظه کردند که رسول خدا(ص) بعد از فتح مکه در حال پیشرفت و تکاپو است و با بسیاری از مناطق جزیره و سران آن ارتباط برقرار کرده است؛ لذا معقولانه است که اقدامات پیامبر(ص) عمان را نیز دربرگیرد. حضرت با حکام آنجا ارتباط برقرار کند و سفرایی را به سویشان اعزام دارد؛ لذا همان طور که کاپیتانی می‌‌گوید آنها خود داوطلب شدند تا در موضع سلبی قرار نگیرند. به هر حال، روابط مذکور به ثمر نشست جیفر و عبد دعوت پیامبر(ص) را پذیرفته و اسلام را اجابت کردند. در نتیجه اعراب موافق با آنها در عمان نیز اسلام آوردند. مجوس چون اسلام را نپذیرفتند، موظف به پرداخت جزیه شدند. بدین گونه بود که عمان به حکومت اسلامی منضم شد. روشن است که اسلام آوردن جیفر و عبد عملی ناگهانی و غیر قابل پیش بینی نبوده است؛ بلکه شکی نیست که این اقدام بعد از تفکر عمیق و درک منافع آن و تأمین مصالحی بوده است که امکان داشت با پیوستن شان به دولت جدید به دست آورند؛ دین اسلام مزایای عقیدتی داشت. مرکز آن در فاصله زیادی از عمان قرار داشت. این انضمام پیشرفت منافع تجاری را آسان می‌‌کرد و جایگاه سیاسی آنان را در مقابل مخالفان استحکام می‌‌بخشید شرایط آل جلندی به نحوی بود که مانع از تقویت پیوندشان با اسلام نمی‌شد بنا بر این، این پیوستن منافعی برای آنها به همراه داشت و خسارتی نیز نداشت. آنها آگاه بودند که پیامبر(ص) در آن زمان بر کسانی که به او می‌‌پیوستند، قید و بند سنگینی نمی‌گذاشت و این از مندرجات نامه پیامبر(ص) به جیفر و عبد فرزندان جلندی مشخص است. ابن حبیب می‌گوید پیامبر(ص) عمرو بن عاص السهمی را به سوی اولاد جلندی، جیفر و عبد در عمان فرستاد پس آنها مسلمان شدند و حکومتشان بر عمان تداوم یافت از این موضوع استنباط می‌‌شود که جیفر و عبد از پیوستن به اسلام برای توسعه حکوم تشان در عمان و تقویت مرکزشان در آنجا استفاده کرده‌اند. اما مخالفان آل جلندی حاضر در عمان حتی پس از گروش اتباع شان به اسلام دین جدید را نپذیرفتند. شکی نیست که این مخالفت‌ها ریشه‌هایی قدیمی داشته و ارتباطی با اسلام ندارد و اسلام آوردن جلندی نیز موجب ضعف آنها نشده است.

ورود ازدیان عمان بر پیامبر(ص) اسلام

روابط پیامبر(ص) تنها به ارتباط با آل جلندی محدود نشد بلکه منابع عربی از روابط بین پیغمبر(ص) و اهل عمان و عشیره‌های آنجا نیز مطالبی ذکر کرده‌اند. مدائنی گفته است که اهل عمان مسلمان شدند و رسول خدا(ص) علا بن حضرمی را به سوی آنها فرستاد تا قوانین اسلام را به آنها یاد دهد و زکات اموالشان را دریافت کند. گروهی از ازدیان نزد رسول خدا رفتند و از پیامبر(ص) خواستند فردی همراهشان کند تا به کار آنها رسیدگی نماید. جهانسوز عبدی که نامش مدرک بن خوط بود از حضرت خواست که او را بفرستد و همراه آنها به عمان رفت. روایت مدائنی دقیق نیست زیرا مردم عمان همگی مسلمان نشدند و تنها اتباع جیفر و عبد پسران جلندی همان طور که قبلا ذکر کردیم اسلام را پذیرفتند و روشن است که پیامبر(ص) علا بن حضرمی را به بحرین فرستاد و نه به عمان. از قبیله ازد گروه دیگری به ریاست سلمه بن عیاذ ازدی همراه با مردمی از قوم خود نزد رسول خدا(ص) رفتند. این گروه از پیامبر(ص) درباره چیزی که پرستش می‌کرد و آن را ستایش می‌‌نمود سؤالاتی پرسیدند. پس از توضیحات پیامبر(ص) سلمه و همراهانش اسلام آوردند.

ابن سعد گفته است که ازدیان شهر دبا اسلام آوردند و گروهی از آنها در حالی که به اسلام اقرار می‌‌کردند، محضر پیامبر(ص) شتافتند و پیامبر(ص)، حذیفه بن یمان ازدی را مسئول دریافت صدقات آنها نمود و در زمینه صدقات برای شان دستوراتی نوشت. همان طور که در پی می‌‌آید ملاحظه خواهد شد که دبا مرکز لقیط بن مالک ازدی، سردمدار مرتدین بوده است که در مقابل جیفر مقاومت کرد و با او جنگید. این امر نشان می‌دهد که اخبار ورود ازدیان دبا بر نبی خاتم(ص) صحت ندارد یا این که لقیط بن مالک به صورت شخصی با پیامبر(ص) ارتباط برقرار کرده است و پیامبر(ص) نیز اختلافات لقیط و جیفر را از بین نبرده است. مورد اخیر بیشتر مورد استناد قرار گرفته است تا این که گفته‌اند لقیط مرتد شده است و نگارنده نیز همین مورد اخیر را می‌‌پسندد. ابن سعد ذکر کرده است که عبداله بن علس ثمالی و مسلیه بن هذان حدانی همراه با گروهی از قوم خود پس از فتح مکه نزد پیغمبر(ص) آمدند و همگی با رسول خدا(ص) بیعت کردند در نتیجه پیامبر(ص) دستوری برای شان صادر کرد که بر اساس آن زکات بر آنها واجب می‌‌شد.

منابع چیزی در مورد جایگاه اجتماعی اعضای گروه‌ها در نزد قوم شان یا نقش آنها بعد از اسلام ذکر نمی‌کنند. این امر دلیلی بر ضعف جایگاه و نفوذشان در نزد قوم خود قبل از اسلام است. شاید اخبار این گروه‌ها که نزد پیامبر(ص) آمدند مربوط به دوره‌های مختلف اسلامی آینده باشد یعنی در روزگاری که فخر فروشی بین قبایل شدت یافت اما حقیقت روشنی که از این روایت‌ها منعکس می‌شود. این است که ساکنین عمان از تعدادی عشیره تشکیل می‌‌شده و فاقد حکومت مرکزی بوده‌اند. پس هر عشیره و شخص بر طبق میل و مصالح خود حق اقدام داشت. این موضوع همچنین نشان دهنده کثرت قبایل در آستانه ظهور اسلام است.

نامه‌های پیامبر(ص) به اهل عمان

منابع ذکر کرده‌اند که پیامبر(ص) بعد از سال ۸ ه‍. ق، نامه‌هایی برای اهل عمان فرستاد. از این میان، قلقشندی متن نامه پیامبر(ص) به جیفر و عبد پسران جلندی را ذکر کرده است. ابن حجر نیز نامه رسول خدا(ص) به مردم عمان را آورده است. ابن سعد نامه ایشان به گروه ثماله و حدان را یادآور شده است. در نامه نخست پیامبر(ص) از پیوستن جیفر و عبد، اولاد جلندی به اسلام سخن آورده است و گفته که برای آنها منافعی خواهد داشت و خسارتی در بر ندارد زیرا این پیوستن باعث گسترش حکومت آنها می‌شود و مرکزشان را قوی می‌کند و تهدید کرده بود در صورت رد تقاضای وی حکومتشان را نابود خواهد کرد.

نامه نبی مکرم اسلام(ص) به اهالی یمن مشتمل بر درخواست وی از آنها جهت اعتراف به یگانگی خداوند، اقرار به نبوت، ایشان پرداخت زکات و بنای مسجد بود. نامه پیامبر(ص) به گروه ثماله و حدان نیز حاوی میزان صدقه‌ای بود که پیغمبر بر اموال آنها واجب کرده بود. از بررسی محتویات نامه‌های حضرت به مردم عمان روشن می‌شود که متن آن نامه‌ها به طور کامل به دست ما نرسیده است و این نامه‌ها وقایع مهم را ذکر نکرده‌اند، روابط محکم بین پیامبر(ص) و اهالی عمان را نیز منعکس ننموده‌اند، بلکه تنها نخستین مراحل روابط را در بر می‌‌گیرند. این متون شامل قسمت‌هایی است که پیش از تثبیت روابط بین آنها آمده است. از سویی منابع به طور دقیق زمان ارسال نامه‌های پیامبر(ص) به اهل عمان را نیز ذکر نکرده‌اند و ننوشته‌اند که آیا همۀ آنها در یک زمان فرستاده شد یا در اوقات جداگانه‌ای ارسال شده است. همچنین، منابع دلیل تعدد نامه‌ها را نیز ذکر نکرده‌اند.

این موضوع که رسول خدا(ص) تعدادی نامه که هر کدام برای مجموعه افراد مشخصی در عمان فرستاده است برای محققین مقدار تقسیم‌بندی موجود بین اهل عمان در هنگام ظهور اسلام را مشخص می‌کند و نشان می‌دهد که آنها به دلیل وابستگی به قبایل و ضعف حکومت مرکزی یک گروه واحد منسجم نبوده‌اند. مخالفان آل جلندی پس از پیوستن آنها (آل جلندی) به اسلام فعال شدند و خطرشان برای مردم عمان زیاد شد. روشن است که بروز این مخالفت بر ضد آل جلندی در درجه اول ناشی از افزایش سلطه آنها به وجود آمده است؛ لذا این حرکتی سیاسی - محلی بوده و ارتباط مستقیمی با اسلام نداشته است. منابع اشعار می‌‌دارند که مخالفت به محوریت لقیط بن مالک ازدی از ازدیان دبا که آنها از قبیلۀ عتیک هستند تمرکز یافته بود لقیط پیش از اسلام مرکز قدرتمندی داشت و نسبت به جلندی تفاخر می‌‌کرد و منابع می‌گویند او به «ذوالتاج» ملقب شده بود. لقیط بر عشیره خود و مردانش تکیه کرده بود و علاوه بر آن تعدادی عشیره دیگر و سران آنها را نیز به خود ملحق ساخته بود که «سید بنی جدید» یکی از آنها بود.

لقیط، دبا را به عنوان مقر خود انتخاب کرده و از آنجا به توسعه حکومت خود مشغول بود. طبری از سیف روایت می‌کند که پسران جلندی -جیفر و عبد- به کوهها گریختند این امر نشان دهنده این است که لقیط موفق شده است بر دشت‌های غنی ساحلی مسلط شود و آل جلندی را از آن دشت‌ها براند. این حوادث با درگذشت پیامبر(ص) و آغاز خلافت ابوبکر مصادف شد. جیفر نامه‌ای به ابوبکر نوشت و ضمن آگاه ‌کردن او از وقایع، از وی کمک خواست. چون جیفر با اسلام ارتباط بر قرار کرده و به این حکومت وابسته بود ابوبکر نمی‌توانست از وی چشم پوشی کند، در حالی که ارتباط مخالفین جیفر با حکومت اسلامی ضعیف شده بود؛ لذا ابوبکر، حذیفه بن محصن غلفانی را به عمان و عجرفه بارقی را به «مهره» فرستاد که این دو کارشان را از عمان شروع کردند. در واقع او دو نیرو، یکی به شمال عمان و دیگری به جنوب عمان فرستاد. خلیفه به این قوا دستور داد هنگامی که به عمان نزدیک می‌‌شوند با عبد و جیفر نامه نگاری کنند. ابوبکر به عکرمه بن ابی جهل نیز پس از شکست در یمامه دستور داد به سوی عمان عنان بگرداند و به حذیفه و عجرفه بپیوندد.

هنگامی که نیروهای اسلامی به عمان رسیدند و جیفر و عبد به وسیله آنها تقویت شدند رو به سوی صحار نهادند و در آنجا اردو زدند در این حال برای سران عشیره‌هایی که با لقیط بودند نامه نوشتند. اولین کسی که مخاطب این نامه‌ها قرار گرفت سید بنی جدید بود این کار نتیجه بخش بود؛ به گونه‌ای که بیشتر یاران لقیط از او جدا شدند. این مسأله مشخص می‌کند که سیطره لقیط چندان پایدار نبوده است و عقیده‌ای وجود نداشته است که آنها را گرد آورد و یا منافع قدرتمندی که آنها را متحد نماید؛ به همین دلیل از او جدا شدند. لقیط دبا را مقر خویش قرار داده بود وقتی مسلمانان بر او هجوم آوردند جنگ سختی بین آنها در گرفت که نزدیک بود مسلمین منهزم شوند و اگر کمک بنی ناجیه -به فرماندهی خریت بن راشد- و بنی عبدالقیس -به فرماندهی سیحان بن صوحان- نبود، مسلمین شکست می‌‌خوردند. این گونه بود که مسلمانان توانستند لقیط را شکست دهند و سپاهش را متفرق کنند و تعدادی زیادی از آنها را نابود سازند. ابن حزم گفته است که زبید بن جیفر بن جلندی ملقب به «اعور» مرتد شد ولی دوباره به اسلام بازگشت..

حیات اداری عمان در روزگار اسلام

منابع در مورد این که آیا قدرت خاندان منذریان یمن در عمان نیز گسترش یافته یا نه؟ مطلبی ذکر نکرده‌اند. ضمن این که این منابع از ذکر مطلبی که مشعر بر روابط منفی و یا مثبت بین منذریان و سکنه عمان باشد نیز تهی است. ابن حبیب ذکر می‌کند که «پادشاهان ایران، بنی نصر را بر حیره و بنی مستکبر را بر عمان حکومت دادند». به غیر از اثر ابن حبیب، هیچ کتاب دیگری وجود ندارد که به حکومت ایرانیان بر عمان پرداخته باشد. با توجه به این که منابع از کشورگشایی ایرانیان در اقطار مختلف جهان بحث کرده‌اند و در این منابع هیچ اشاره و دلیلی وجود ندارد که آل جلندی کارگزاران ایرانیان بوده باشند به همین دلیل شایسته است که اشاره ابن حبیب مبنی بر رابطه خوب بین ایران و عمان مورد تأمل قرار گیرد. البته مصلحت وقت در ایجاد چنین رابطه‌ای بوده است. از سویی این رابطه به درجه‌ای نرسیده است که ایرانیان بر عمان سیطره یابند و یا آن را تابع خود نمایند لذا می‌‌توان گفت تا هنگام ظهور اسلام، عمان مستقل بوده و از هیچ قدرت بیگانه‌ای تبعیت نمی‌کرده است. عواملی که استقلال نسبی عمان را تقویت می‌‌کرده عبارت است از این که نخست سرزمین عمان از مرکز دولت ساسانی فاصله نسبتاً زیادی داشته است. اهالی عمان در زمینه تجارت خارجی فعال بوده و در این راستا از هر تلاشی که زیانی به منافع ساسانیان باشد پرهیز می‌‌کرده‌اند و در نهایت ساسانیان نیروی دریایی قدرتمندی نداشتند و سلطه بر تجارت خارجی برا ی آنها هزینه نظامی در بر داشت.

هنگام ظهور اسلام، آل جلندی -از خاندان بنی مستکبر ازد- در عمان حکومت می‌کرد. اما منابع از تاریخ آل جلندی، آغاز سلطه و عوامل مؤثر بر کار آنها چیزی ذکر نکرده‌اند. در بدو ظهور اسلام حکومت عمان در دست دو تن از پسران جلندی به نامهای جیفر و عبد بود. این هشام از آن دو، تحت عنوان «پادشاهان عمان» نام برده و طبری آنها را «صاحبان عمان» نامیده است.

گویا حکومت به دست جیفر بوده است؛ زیرا «حلبی» جمله‌ای از عبد بن جلندی درباره جیفر یاد می‌‌کند که وی گفته است برادرم از لحاظ سن و سلطه بر من مقدم است. ابن سعد، جیفر را «پادشاه عمان» نامیده ابن خلدون او را «صاحب عمان» عنوان کرده و «ابن عبدالبر» وی را «رئیس عمان» قلمداد کرده است. بهتر این است که گفته شود حکومت آل جلندی بر اهالی مراکز شهر ی به شکل گسترده‌ای اعمال می‌‌شده است و از آنها مالیات اخذ می‌‌نموده‌اند. «ابن حبیب» به مناسبت ذکری که از بازار دبا آورده است می‌گوید که «جلندی بن مستکبر عشریه دریافت می‌‌کرده است و شبیه به این کار را پادشاهان دیگری در صحار انجام می‌داده‌اند». اما اغلب محققین بر این عقیده‌اند که سلطه آل جلندی بر قبایل محدود بوده است زیرا اکثر قبایل از استقلال نسبی برخوردار بوده‌اند.

از سوی دیگر مراکز شهری برای شکوفایی تجارت خود به تشکیلات اداری ویژه‌ای نیاز داشته‌اند تا کارها را آسان کند و این تشکیلات با آداب و رسوم قبایل در تضاد بوده است. به نظر می‌رسد قوانین آل جلندی در عمان با مخالفت بسیاری از مردم روبرو شده باشد زیرا برخی رقبای آل جلندی بوده‌اند و پاره‌ای نیز شبانکارگانی بودند که آن قوانین را برنمی تافتند. همین مخالفت‌ها زمینه ضعف آل جلندی را فراهم کرد.

اداره عمان در روزگار اسلامی

هنگامی که عمان ضمیمه حکومت اسلامی به مرکزیت مدینه شد. رسول خدا(ص)، جیفر و عبد، پسران جلندی را در حکومت شان ابقا کرد و آنها را دلگرم نمود؛ پیامبر(ص) سران عشیره‌ها را نیز در مقامشان باقی گذاشت. اسلام با مرتد دانستن دیگران، باعث تقویت جیفر و عبد در برابر مخالفان شان شد. پس از پایان کار اهل رده و استقرار مجدد حکومت اسلامی و تسلط بر سراسر جزیرة العرب، آل جلندی حکومت و نفوذ خود در عمان را حفظ کردند، از سوی خلفا برکنار نشدند، از قلمروشان چیزی کاسته نشد و دخالت زیادی در امورشان صورت نگرفت.

طبق پاره‌ای از منابع، ابوبکر و عمر بن خطاب کارگزارانی به عمان اعزام کرده‌اند اما بهتر است که تصور شود حیطه اختیار این افراد محدود بوده است و در حد مشورت و همیاری و تنظیم رابطه خلاصه می‌‌شده است و دخالت عملی در حکومت نداشته‌اند. علت این مسأله در این است که آل جلندی از قبل با اسلام مرتبط بوده‌اند، در اصل توسط پیامبر(ص) در مراکزشان مجددا منصوب شده‌اند عمان تا حدی از مرکز حکومت اسلامی فاصله داشته است و از سوی دیگر، حکومت اسلامی درگیر مبارزه با اهل رده و فتوحات بوده است. در زمان خلافت عثمان بن عفان که بصره پایگاه اصلی برای اعزام مجاهدان اسلامی برای فتح فارس و دیگر سرزمین‌های جنوبی فلات ایران شد، عمان نیز تحت نظارت آن درآمد. با وجود این موضوع، باز هم آل جلندی از کار برکنار نشدند و مراکز قدرتشان را حفظ کرده و حکومت گسترده‌ای تشکیل دادند که ملزم به اطاعت سیاسی از حکومت اسلامی بودند زیرا مخالفت با آل جلندی به منفعت مصالح اسلامی و سیاست کلی حکومت اسلامی نبوده است. این شیوه اداری باعث ایجاد روابط بهتری بین عمان و بصره شد، آن روابط را تحکیم نمود و یکی از اصلی‌ترین عوامل هجرت ازدیان به بصره شد..

آل جلندی در ابتدای عصر اموی از استقلال زیادی برخوردار بودند و بدون توجه به مرکز خلافت در دمشق، امور عمان را به دلخواه خود می‌‌گرداندند. با وجود این که عمان تابع امیر عراق بود اما منابعی که از این موضوع اطلاع دارند نام والی مشخصی را بر عمان ذکر نکرده‌اند و این نشان می‌دهد که خلفا برای عمان والی نمی‌فرستاده‌اند. وآل جلندی خود در مقام اداره کنندگان عمان باقی مانده‌اند و عدم بروز هر گونه مشکلی بین عمان و مرکز خلافت، نشان از آزادی و نفوذ کامل آل جلندی دارد و مشخص می‌‌نماید که آنها در پی تجزیه نبوده و دست به ماجراجویی‌هایی علیه خلافت نمی‌زده‌اند. وقتی در پی مرگ یزید حکومت در شرایط آشفته‌ای قرار گرفت و قدرت خوارج در نیمه شرقی جزیرة العرب افزون شد، یکی از خوارج به نام نجده بن عامر حنفی بر بحرین مستولی شد. وی سپاهی به قیادت عطیة بن اسود حنفی رهسپار عمان کرد در این زمان حکومت عمان در دست عباد بن عبدالله پسر جلندی بود و فرزندانش سعید و سلیمان او را در این کار کمک می‌‌کردند. این دو از جهازات، عشریه دریافت می‌کردند و از سرزمین عمان بازرسی می‌‌کردند. عطیه بر آنها تاخت و عباد را کشت و بر عمان چیره شد. بدین ترتیب عمان بخشی از قلمرو دولت خوارج شد که این خوارج سرسخت‌ترین دشمنان بنی امیه بودند.

توجه خوارج به عمان به علت طبیعت کوهستانی و امتداد بیابان‌های بی‌آب و علف آن در سمت غربی است زیرا خوارج آن را برای پناهگاه و استحکامات مناسب می‌دانستند تا در زمان وقوع خطر یا حمله بدان پناه جویند. از دیگر سو، قرار گرفتن عمان بر ساحل خلیج فارس، آن را دارای اهمیت تجاری و نظامی نموده بود. وضعیت عمومی در حکومت اسلامی به نجدة بن عامر و همراهانش در تسلط و گسترش نفوذشان در عمان کمک می‌کرد؛ زیرا حرکت ابن زبیر در عراق به علت تجزیه و مشکلات داخلی تضعیف می‌‌شد و امویان حاضر در شام نیز تمام اهتمام خود در این دوره را مصروف غلبه بر ابن زبیر می‌‌کردند. اما مشخص است که مردم عمان، حکام خوارج را نمی‌پذیرفتند و خود را موالی آل جلندی می‌‌دانستند. به همین دلیل هنگامی که عطیه بن اسود پس از چند ماه سکونت در عمان به بحرین بازگشت، مردم عمان موفق شدند نائب عطیه به نام ابوالقاسم را مقتول سازند. عطیه بن اسود که به علت بروز اختلافی بین خود و نجده از بحرین رهسپار عمان بود با مقاومت مردم روبرو شد و نتوانست به شهر وارد شود.

امویان پس از غلبه بر مخالفان خود، در زمان عبدالملک بن مروان موفق شدند بر سرزمین‌های اسلامی مسلط شوند. سپس در پی باز پس‌گیری حکومت خود در عمان و سلطه بر آنجا برآمدند. این امر چندین دلیل داشت: عمان بر مسیر تجارت دریایی با افریقا، هند و کشورهای خاور دور قرار داشت، عمان از نقش مؤثری در امنیت سلامت دریایی بر خلیج فارس دارا بود که با کمک آن، امویان می‌‌توانستند بر تجارت دریایی مسلط شوند و در نهایت این که سلطه بر عمان، انقلابیون و مخالفین آنها را از یک دژ محکم طبیعی محروم می‌‌کرد. به علت دلایل فوق بود که حجاج بن یوسف ثقفی - عامل عراق در زمان عبدالملک بن مروان - قاسم بن سعر سعدی را در رأس سپاهی بزرگ از طریق دریا به عمان فرستاد. ولی سلیمان بن عباد و ازدیان او را فریب داده و قاسم را به دار آویخته و کشتند؛ لذا سپاهش پراکنده شد. با این حال، حجاج مصمم بود تا سلطه خود را بر عمان، اعمال نماید. به همین دلیل، برادر قاسم به نام مجاعة بن سعر را در رأس نیرویی بزرگ -که شماره نفرات آن را تا چهل هزار نفر تخمین زده‌اند،- اعزام کرد. بخشی از این لشکر از راه دریا و گروهی از راه خشکی به سوی عمان به راه افتادند. مجاعه موفق شد که بر آل جلندی پیروز و بر عمان مسلط شود و عمانی‌ها را به شدت مجازات نماید. بدین گونه سیطره دولت اموی بر عمان اعاده شد. پسران جلندی یعنی سعید و سلیمان پس از انهزام همراه با خانواده و گروهی از قوم که همراهشان بودند به سرزمین زنگبار گریختند و تا پایان عمر در آنجا ماندند. شکی نیست که انتخاب سرزمین زنگبار توسط آنها، تحت تأثیر رابطه تجاری استوار و قدیمشان بوده است.

در سال ۱۰۱ ﻫ. ق یزید بن مهلب، یزید بن عبدالملک را از خلافت خلع کرد و بر بصره مسلط شد و برادر خود زیاد بن مهلب را بر عمان گماشت. زیاد، خیار بن سیره مجاشعی -کارگزار حجاج- را به دار آویخته، مقتول ساخت؛ زیرا وی در زمان تصدی‌اش بر عمان به ازدیان زبان رسانده بود و یزید بن مهلب از طریق روابط قبیله‌ای به ازدیان مرتبط می‌‌شد و از طرفی امویان نیز به ازدیان خسارت وارد کرده بودند. بدین ترتیب، حکومت او در عمان یک سند ملی به شمار می‌رود. منابع مخالفت قبایل دیگر با یزید بن مهلب را نیز ذکر نمی‌کنند که این می‌تواند نشانه برخورد پسندیده یزید با آنها باشد و به همین دلیل بود که او را یاری کردند و یا دست کم به صورت ویژه به مخالفت علیه او اقدام ننمودند؛ زیرا یزید بر منطقه وسیع تحت اداره بصره که عمان هم بخشی از آن بود سیطره داشت. وانگهی او گرایشات مذهبی سخت و خشک و عجیب و غریب مانند خوارج را نداشت. هنگامی که امویان بر شورش یزید بن مهلب چیره شدند، تسلطشان بر عمان نیز جاری شد. به همین دلیل برای نخستین بار امویان، والیانی برای عمان تعیین کردند. منابع نام برخی از این ولات را ذکر کرده‌اند، این ولات از قبایل مختلف بوده‌اند و یک نفر ازدی نیز در این سیاهه قرار ندارد. درباره عمان در دور دوم حکومت امویان چیزی در منابع یافت نمی‌شود. از این قضیه استنباط می‌شود که اوضاع عمان آرام بوده است و سیطره امویان نسبت به قبل قوی‌تر شده است. اما ترجیحاً باید گفت که مردم عمان علاقه خاصی به حکام اموی نداشته‌اند.

هنگامی که عباسیان روی کار آمدند توجه زیادی به سرزمین‌های شرقی به ویژه سند نمودند و با اهتمام خاصی به تجارت دریایی مبادرت کردند لذا عمان که مسیر دریایی بصره به جنوب شرقی آسیا از آن می‌‌گذشت مورد توجه قرار گرفت. این توجه به علت حفظ امنیت و سلامتی راههای ارتباطی و نظامی و تجاری بود. چون در این دوره والی بصره بر سرزمین‌های کرانه خلیج فارس نظارت می‌‌کرد لذا عمان تابع بصره باقی ماند.

عباسیان در آغاز کارشان منطقه اطراف خلیج فارس را به صورت یک واحد اداری جداگانه محسوب داشتند و برای آن یک والی در نظر گرفتند که بر سرزمین‌های وسیعی نظارت می‌‌کرد. این والی عواملی از جانب خود به سرزمین‌های اطراف خلیج فارس اعزام می‌‌داشت.

استفاده از این روش جدید وحدت خلیج فارس را محقق می‌کرد و قدرت فراوانی در اختیار والی آن قرار می‌داد که با کمک آن می‌توانست بر عوامل مختلف و مؤثر پیچیده در خلیج فارس مسلط شود و این حوزه را به شکل واحد مستقلی درآورد. منابع اسامی والیان را در سیاهه‌ای گرد آورده‌اند. احتمالاً شیوه کارشان شبیه شیوۀ کار اغلب والیان در دوره‌های نخست خلافت بنی عباس در سراسر مملکت اسلامی بوده است. بدین گونه که والی در اداره امور ولایت خود قدرت برتر بود، از مهمترین وظایفش، حفظ نظم و امنیت و نظارت بر گرد آوری اموال جهت ارسال به مرکز خلافت بوده است، همچنین والی حق رأی و حکم در قضاوت و اختلافات بین رعایا را داشت، قیادت سپاه محلی بر عهده‌اش بود و افرادی از جانب خود به مراکز کوچکتر تابعه قلمروش اعزام می‌‌داشت؛ لذا کاملاً مسلط بود و بالاترین مرجع اداری شمرده می‌‌شد. گستردگی سرزمین ولایت و تفاوت شرایط ایجاب می‌کرد که تقسیمات فرعی اداری محلی به وجود آید. منابع سدۀ یکم و دوم این تقسیمات را ذکر نکرده‌اند؛ زیرا این تقسیمات محلی به شمار می‌‌رفت و ارتباط مستقیمی با مرکز دولت نداشت. عمان نیز چون دور افتاده بود هرگز تقسیمات داخلی‌اش مورد توجه منابع قرار نگرفته است.

روشن است که منابع به ادارات مراکز اصلی توجه داشته‌اند و مراکز فرعی و و دور از پایتخت مانند عمان دور از نظر بوداند. بعضی جغرافیدانان قرون سوم و چهارم هجری قمری، برخی تقسیمات اداری عمان را ذکر کرده‌اند. سخن آنها در بردارنده شرایط زمانی دوره‌ای است که خود در آن زندگی می‌‌کرده‌اند. اما نظر غالب این است که بیشتر تقسیمات مذکور مربوط به قرن اول هجری است و به پیش از آن برنمی گردد. «ابن خردادبه» عمان را همان «صحار و دبا» دانسته است و «همدانی» گفته است که «کوره بزرگ سرزمین، عمان صحار است». «مقدسی» سیاهۀ بزرگتری را ارائه داده و در آن قسمت‌های اداری عمان را معرفی می‌کند و گفته است که «عمان قصبه‌اش صحار و شهرهایش: نزوه، سر ضنک، حفیت، دبا، سلوت، جلفار، سمد، لسیا و ملح است» و در جایی گفته است که «نزوه، سر، ضنک، حفیت، دبا، سلوت، جلفار، سمد، لسیا، و ملح متعلق به صحار است». تفاوت بین دو متن مقدسی این است که متن دوم مشخص می‌کند صحار اهمیتی بزرگتر و حدودی گسترده‌تر از آنچه در متن اول آمده است دارد. «مقدسی» تعدادی از این اماکن را بدون اشاره به صنوف اداری و روابطشان با یکدیگر خلاصه کرده است. نظر غالب این است که این نمایانگر شرایط در زمان مقدسی است. از سویی، سخن مقدسی درباره مناطق دیگر بر خلاف گفته‌های سایر مورخان است. با توجه به این که این جغرافیدانان تقسیمات عمان را مثل تقسیمات عراق و خراسان به طور مفصل ذکر نکرده‌اند نمی‌توان مشخص نمود که چه تفاوتی بین مطالب مقدسی و سایر جغرافیدانان درباره سرزمین عمان وجود داشته است.

پاره‌ای از منابع، منابر عمان و سایر جاهای جزیره العرب را یادداشت کرده‌اند. بدون شک منظور از منبر جایی است که در آن مکان نماز جمعه برپا می‌‌شده است و فقها بر این نظر متفقند که از شرایط آن، وجود یک گروه جمعیتی مقیم است که تعدادشان به یک اندازه کافی باشد و برخی ضرورت وجود والی را نیز در آن شروط می‌‌بینند، بدون این که جای والی را مشخص کنند. مقدسی ذکر کرده است که سمد، منبر نزوه است و یاقوت نوشته است که توأم روستایی است که منبر دارد. منابع اسامی والیان عمان را نیز نوشته‌اند که در پیوست دوم این کتاب گردآوری شده است اما ولات فرعی را ذکر نکرده‌اند زیرا قدرتشان محدود، بوده تحت امر و فرمانبرداری والی عمان قرار داشته‌اند و والی عمان آنها را تعیین می‌‌کرده است در اخبار چیزی درباره تنظیمات بدویان نیامده است و به نظر می‌رسد که آنها تنظیمات قبیله‌ای خود را حفظ کرده و تابع شیوخ و سران خود بوده‌اند و سلطه والی بر آنها محدودیت داشته است.

سکونت عمانی‌ها در ساحل شرقی خلیج فارس و نقش شان در آن منطقه

دو سوی خلیج فارس به علت ارتباط نزدیکی که دارند یک واحد به شمار می‌‌آیند. در میان سکنه این منطقه، قوم عرب، عنصر فعال بوده است و سهم زیادی در دریانوردی دارد. ویژگی کرانه، شرقی صعوبت و جمعیت اندک آن است. اعراب از زمان‌های دور به سواحل شرقی خلیج فارس مهاجرت کرده‌اند. «اصمعی» نقل مکان ازدی‌ها به ایران را به دوران مهاجرت یمنی‌ها بر اثر تخریب سد مأرب منسوب می‌‌دارد: «فرزندان ازد از عشیره جلندا بن کرکر سرزمین ایران و حواشی شحر را به عنوان مقصد سکونت برگزیدند». همدانی می‌‌گوید: «بسیاری از فرزندان نصر بن ازد به کناره‌های شحر و ریسوت و اکناف ایران رفتند و سپس به جویم که مکان آل جلندی است مهاجرت کردند» ساسانیان برای مراقبت از خلیج فارس از ازدیان کمک گرفتند. ابوعبیده گفته است که «اردشیر بابکان در روزگار پیش از اسلام به مدت ششصد سال ازدیان را به عنوان دریانوردان شحر عمان قرار داده بود».

طبری می‌گوید که در قرن چهارم، میلادی برای گریز از شرایط نامطلوب اقتصادی که در شبه جزیره پیش آمده بود. تعدادی از قبایل عرب از بحرین و بلاد عبدالقیس و کاظمه و هجر به سواحل شرقی خلیج فارس مهاجرت کردند و بر این سواحل مسلط شدند. مهاجرین «بر اهالی و مواشی و اراضی کشاورزی و طرق معیشت سکنه آن چیره گشتند» تا این که شاپور دوم بر آنها تاخت و آنها را از آنجا راند. شاپور سپس به مناطق دیگری از جزیرة العرب یورش برد و تعدادی از اعراب را به ایران کوچاند. «شاپور کسانی از بکر بن وائل که بکر ابانی نامیده می‌شدند را در کرمان سکنا داد گروهی از بنی حنظله را در رمیله از نواحی اهواز نشاند و تعدادی از قبایل تغلب و عبدالقیس و بکر بن وائل را در کرمان و عده‌ای از بنی حنظله را در توج و اهواز اسکان داد. «ثعالبی» نیز گفته است که شاپور بکر بن وائل را در کرمان بنی حنظله در توج از کوره‌های فارس و سرشناسان شان را در شهر خود به نام پیروزشاپور اسکان داد».

از متون فوق استنباط می‌شود که عبور از سواحل غربی به سواحل شرقی خلیج فارس برای اعراب امری عادی و قدیمی بوده است. این متن‌ها از سویی وجود اعراب در ساحل شرقی خلیج فارس را نیز از همان زمان‌های باستان تأیید می‌کنند..

علی‌رغم این که هدف شاپور از انتقال اعراب به ایران و اسکان آنها در مناطق مختلف، تضعیف فعالیت قبایل عرب متخاصم با ساسانیان در سواحل غربی بوده است اما وجود آنها در ساحل شرقی اقامتگاه و پایه‌ای برای مهاجرت قبیله‌ای اعراب به فارس و کرمان و مکران فراهم کرده بود؛ زیرا آنها با مهاجرین جدید عرب مهربان بوده‌اند و با آنها همکاری می‌‌کرده‌اند. مهاجرت اعراب به ساحل شرقی خلیج فارس، همگانی، مسالمت‌آمیز، تدریجی و دائمی بوده است. این کوچ به صورت فردی و یا گروهی بوده است. بارزترین نمونه از این مهاجرت‌ها، کوچ آل عماره -از طوایف ازدی- است. آنها از فرزندان جلندی بودند؛ کسانی که استخری در موردشان گفته است «قدیمی‌ترین و شکست ناپذیرترین حکام مسلمان در ایران بوده‌اند».

«استخری» در جایی دیگر درباره اعرابی که در ایران ساکن شده‌اند گفته است «و یکی آل عماره است که به فرزندان جلندی معروف هستند، ملکی بزرگ و زمینی وسیع دارند در ساحل ایران بر مرز کرمان دژهایی دارند و بر این باورند که پادشاه آنها پیش از موسی(ع) در آنجا زندگی می‌‌کرده است؛ و آنجا که خداوند می‌‌فرماید «و کان ورائهم ملک یأخذ کل سفینه غصبا». این پادشاه، همان جلندی است. این مردم قومی از ازدیان یمن هستند که تا کنون قدرت وسیله و زور و کثرت دارند و سلطان نتوانسته آنها را تغییر دهد. این مردم از دریا امرار معاش می‌کنند و از جهازات عشریه دریافت می‌‌نمایند. استخری هنگامی که از نواحی اردشیر خوره یاد می‌کند سیف عماره را هم نام می‌برد که به جلندی مشهور است.

از آنچه گذشت روشن می‌شود که آل عماره از فرزندان جلندی در ایام قبل از اسلام بر مساحت وسیعی از ساحل شرقی خلیج فارس مستولی بوده و از قدیم الایام تا قرن چهارم هجری قمری مرکز قدرتمندی داشته‌اند. آنها حکومت سیاسی بزرگی داشته مراقب خلیج فارس و حافظ امنیت دریانوردان بوده و از آنها عشریه دریافت می‌‌کرده‌اند. آل عماره دژی مسلط بر خلیج فارس داشتند که به دژ «ابن عماره» معروف بود. استخری در توصیف این دژ گفته است که «قلعه محکمی در ساحل دریاست که در تمام سرزمین فارس، دژی محکم‌تر از آن وجود نداشته است... و بر ساحل این دریا تا هرمز ادامه دارد». قلقشندی اشاره کرده است که در زمان وی این دژ ویرانه بوده است. یکی دیگر از قلعه‌های مشهور ابن عماره، «دیکدان» نام دارد که قلعه ابن عماره نیز نامیده می‌‌شده است. استخری در توصیف دیکدان گفته است که قلعۀ بسیار محکمی است و «هیچ کس قادر نیست به تنهایی از آن بالا رود فقط از طریق دریا می‌‌توان بر آن دست یافت. آل عماره از این قلعه دریا را زیر نظر قرار می‌دهند و از کشتی‌ها عشریه دریافت می‌‌دارند». همین طور، یاقوت آن را به عنوان قلعه‌ای بزرگ در ساحل دریا نزدیک جزیره هرمز توصیف کرده است.

از دیگر قلاع ابن عماره قلعه«هزو» نام دارد. یاقوت که آن را در روزگار ویرانی دید، در توصیفش نوشت قلعه ضعیفی بر کوه، در ساحل خلیج فارس و روربروی جزیره کیش است. یاقوت می‌‌افزاید که «من در کتاب ابراهیم بن هلال صابی دیدم که وی درباره این قلعه بزرگنمایی کرده است و آن را باشکوه دانسته و پنداشته است که آن قلعه هرگز به زور فتح نشده است و ساکنان آن از روی میل و نه از ترس به اسلام درآمده‌اند و این ساکنان گروهی از اعراب هستند که آنها را بنی عماره می‌‌گویند، قلعه را به ارث برده‌اند و به چلندی بن کرکر نسب می‌برند. در نهایت پادشاهی این قلعه به فردی به نام ابومطلب بن رضوان رسید که عضدالدوله دیلمی علی بن حسین بن سیفی را بدان گسیل داشت و آن را گشود».

قلعه‌های ساحلی که منابع، آنها را در تملک و سیطره آل عماره دانسته‌اند. در واقع ارکان اعمال نظارت بر خلیج فارس و تأمین دریانوردی در آن بوده است. بدون شک آنها در خشکی نیز قلعه‌های دیگری داشته‌اند تا از این سو از خود دفاع نمایند و در این قلاع علی‌رغم عدم اشاره منابع می‌‌توان گفت که نیروی دریایی و نیروی زمینی مستقر بوده است. اقدام آل جلندی در اخذ مالیات از کشتی‌ها نشان از نفوذ آنها بر دریاست که آنها را بر خلیج فارس مسلط و بر این دریا تأثیر گذار می‌‌کرده است. علاوه بر این منابع اظهار می‌‌دارند که آنها از تجارت خشکی نیز مالیات اخذ می‌‌کرده‌اند. «اصمعی» می‌گوید که «جلندی تمام کشتی‌های بنی نضر بن ازد را غاصبانه تصرف می‌‌کرده است. آن سرزمین تا کنون در اختیار آل جلندی است و آنچه از خشکی و دریا به دست می‌‌آورند در مقرشان گرد می‌‌آورند».

آل، صفار گروهی از آل جلندی هستند که مساکنشان در ساحل خلیج فارس در جایی قرار دارد که به «سیف آل صفار» معروف است و در این سیف، اغلب قلاع متعلق به ایرانیان است..

از نشانه‌های تسلط آل جلندی در فارس، حکمرانی آنها در «رمۀ کاریان» است که به نام «رمۀ احمد بن حسن» شناخته می‌شود. استخری می‌گوید «احمد بن حسن فردی است که رمه کاریان را به او نسبت داده ایم وی از ازدیان آل جلندی است و حجر بن احمد فرزند وی تا کنون با شکوه و جلال در آنجا حکمرانی می‌کند». وی افزوده است: «پادشاهان، رمه‌ها کسانی هستند که بین هزار تا سه هزار نفر سپاه دالمی بر در گاهشان حاضر باشد. یکی از این پادشاهان در رمه»زمیجان«معروف به رمة»گیلویه» زندگی می‌کند... رمۀ کاریان نیز که در دست آل صفار است از قدیم الایام تا کنون تحت زعامت حجر بن احمد بن حسن است».

از مطالب فوق مشخص می‌شود که اعراب آل جلندی در آن بخش از ایران تا قرن چهارم هجری به صورت مداوم حکومت می‌‌کرده‌اند و سپاهی داشته‌اند که تعداد آنها بین هزار تا سه هزار نفر در نوسان بوده است. گروهی دیگری از ازدیان که در ایران سکونت گزیدند. بنوقیس بن ثوبان از بنی شهمیل بن اسد بن عمران بودند و ابن درید در وصف آنها گفته است که گروهی از آنها در ایران متوطن هستند. گروه دیگری از ازدیان که به ایران منتقل شده‌اند، آل صفاق بن حجر بن بجر بن عمرو بن بکر بن انمار بن قیس بن وقلان بن اخطب بن اسید بن العقی از بنی مالک بن فهم هستند. «ابن درید» درباره آنها یادآور شده است که جمعیت و ریاست و بزرگانی دارند که در فارس به سر می‌‌برند و در ساحل شرقی خلیج فارس در منطقه‌ای که به سیف بنی صفاق معروف است استقرار دارند. آشفتگی اوضاع داخلی، عمان عامل مهاجرت ازدیان به ایران بوده است به گونه‌ای که در سال ۲۸۰ ﻫ. ق محمد بن ثور، عامل معتضد خلیفة عباسی در بحرین در رأس سپاه بزرگی به فتح عمان شتافت و همین دلیلی برای مهاجرت برخی از ازدیان به فارس و مناطق دیگر شد. در کتاب کشف الغمه آمده است که: «چون آن خبر به عمان، رسید اوضاع آشفته شد و بین قبایل، آن اختلافات و عصبیت‌ها بروز کرد و نظراتشان در تضاد با یکدیگر قرار گرفت، دلهای شان پراکنده شد. به همین دلیل گروهی از آنها با مال و منالشان از عمان دل کندند و گروهی نیز به ناچار تسلیم شدند».سلیمان بن عبدالملک بن بلال سلیمی از بنی مالک بن فهم به همراه اتباعش به هرمز رفتند. السالمی نیز گفته است که «او آنجا را تصاحب کرد، در آن اقامت گزید و صاحب مال و منال شد. این هنگامی بود که اخبار وقایع عمان توسط جند بن بور به او رسید و او (سلیمان) در هرمز اقامت گزید و آنجا عمرش را به پایان برد. بعد از وی فرزندش مهدی بن سلیمان تا زمان مرگش امارت. نمود پسر مهدی نیز در آنجا باقی ماند اما برخی از اتباعش مجددا به عمان معاودت کردند». برخی از اهالی صحار نیز در زمان آشفتگی اوضاع در عمان با خانه و کاشانه، رهسپار شیراز و بصره شدند.

انتخاب هرمز از سوی سلیمان بن عبدالملک بن بلال سلیمی و ازدیان به علت نزدیکی هرمز به عمان بوده است. اما اقامت سلیمان و ازدیان در هرمز سیادت اعراب بر این تنگه‌ها را متحقق ساخته است. بنی‌سلیمه بن مالک بن فهم از ازدیان نیز از زمانی، طولانی پیش از اسلام به کرمان کوچ کردند و در آنجا در کوه‌های قفص که مشرف بر خلیج فارس است مأوا گرفتند در جایی روایت شده است که سلیمه پدرش مالک را کشت و از ترس برادران با خانواده و تنها فرزندش راهی سرزمین‌های شرقی خلیج فارس شد و در کوه‌های کرمان استقرار یافت.

استخری گفته است که قفص منطقه‌ای کوهستانی در کرمان است که بر خلیج فارس واقع شده است و مزرعه و نخیلات در آن قرار دارد هر کوهی رئیسی، دارد سکنه آن بی‌نیازند و سلطان به قدر کفایت به آنها جیره می‌دهد. سلیمه بن مالک بن فهم از طریق تسلط بر کرمان قدرت یافت و با کمک اعراب مقیم کرمان یک امیرنشین عرب برپا ساخت. اما ایرانیان در برابر حکومت وی مقاومت کرده و در اطراف و اکناف دست به شورش زدند لذا سلیمه از برادرش هناه بن مالک در عمان استمداد کرد. هناه با سه هزار سواره‌نظام ازدی که با کشتی به کرمان رساند او را یاری کرد و سلیمه تقویت شد و بر مخالفین خود چیره گشت و تا زمان مرگش در آنجا حکومت کرد. اما پس از درگذشت وی بین ده فرزندش اختلاف بروز کرد و ایرانیان با استفاده از این فرصت به حکومت آنها خاتمه دادند. با وجود سقوط حکومت بنی‌سلیمه بن مالک بن فهم حضور این قبیله در کرمان از بین نرفت و از ارزش آن کاسته نشد. آنها در آنجا از مرکز قدرتمندی برخوردار بودند. سرحان بن سعید در جایی گفته است که «در سرزمین کرمان پراکنده شدند، گروهی به عمان برگشتند و گروه بنی‌سلیمه در کرمان ماندند، این گروه دارای قدرت و توان و جمعیت زیادی بودند. گروه معاودین به عمان کمتر از آنها بودند»..

بلاذری اشعار می‌‌دارد هنگامی که ابن عامر در زمان تعقیب یزدگرد سوم به فارس رفت مشاجع بن مسعود سلمی را در تعقیب یزدگرد به کرمان فرستاد وقتی مشاجع به «ینمد» رسید سپاهش در اثر برف و سرما هلاک شد. ابن عامر چون خود رهسپار خراسان شد مشاجع را والی کرمان کرد. مشاجع، ینمد را به زور فتح کرد، سیرجان را بعد از یک محاصره گشود که بسیاری از مردم این شهر جلای وطن نمودند و سپس جیرفت را نیز گشود. وی در کرمان تاخت و تاز کرد و بر آن چیره شد. بسیاری از مردم کرمان از راه دریا گریختند و برخی در مکران و برخی دیگر در سیستان مأوا گزیدند. آنگاه اعراب خانه‌ها و زمین‌های آنها را واگذار و آباد کردند. عشریه‌ای بر آن مقرر ساختند و در برخی جاها نیز قنات حفر نمودند.

آل مهلب، از ازدیانی هستند که در ولایت کرمان و در شهر جیرفت ساکن شدند. یاقوت درباره آن شهر نوشته است که جیرفت شهری بزرگ و باشکوه و اعیان‌ترین شهر در ولایت کرمان است و از همه شهرهای آن زیباتر و وسیع‌تر است ساکنان جیرفت آل مهلب از ازدیان هستند. محمد بن هارون، دانشمند نسب شناس پرآوازه و پسرانش به نامهای عبدالله و عبدالعزیز از همین مردم هستند. یاقوت افزوده است که عبدالعزیز در طبابت چیره دست است و تعدادی کتاب در این زمینه تألیف کرده است. یزید بن زیاد بن ربیعه بن مفزع حمیری یکی از کسانی است که شریک بن اعور حارثی عامل کرمان در زمان عبیداله بن زیاد زمینی به وی واگذار کرد وی بعد از فرار ابن زیاد از بصره زمین مذکور را فروخت. بعید نیست که افراد دیگری نیز زمین‌هایی را دریافت کرده باشند اما در منابع یادی از آنها نیامده باشد. اعراب در«ماهان» نیز ساکن شدند و مقدسی آن را به شهر عرب وصف کرده است. از این کلام معلوم می‌شود که ماهان مرکز اصلی اعراب بوده است. از مطالب فوق این نتیجه مستفاد می‌گردد که اموی‌ها بعد از خروج اهالی کرمان و ترک اراضی شان زمین‌هایی را به سران عرب واگذار کرده‌اند. البته امکان دارد که آنها در مناطق دیگری نیز زمین واگذار کرده باشند اما بهتر است گفته شود بیشتر عمانی‌ها بودند که زمین دریافت کردند و این عمانی‌ها از روزگار پیش از اسلام در کرمان ساکن بوده‌اند به همین دلیل عمانی‌ها علاوه بر نقش سیاسی و نظامی نقش عمرانی نیز در این منطقه داشته‌اند.

ابن حزم گفته است که زیاد بن ابیه سنان بن سلمه را به سند فرستاده بود که وی مکران را با جنگ گشود و در آن ساکن شد. او نیز به اعراب زمین‌هایی واگذار کرد که در آن ساکن شدند که باز هم ارجحیت با اهالی عمان بوده است. از ازدیانی که در زمان معتز و مستعین دو تن از خلفای عباسی بر فارس مسلط شدند علی بن بشر بود. استخری گفته است که «از جمله کسانی که غیر فارسی بودند و بر فارس حکومت کردند و بر آن چیره شدند، علی بن حسین بن بشر بود. وی از ازدیانی است که ابتدا مقیم بخارا بوده‌اند و بعد به فارس نقل مکان کرده‌اند. وی از قدرتمندان روزگار معتز و مستعین بود. او بر فارس چیره شد و در آنجا صاحب قدرت و سطوت بود تا این که یعقوب لیث در نزدیکی پل «سکان» حوالی شیراز با او جنگید و او را شکست داد و به اسارت گرفت. پس از این که مدتی در اسارت بود او را کشت». دیگر مطلب قابل ذکر در این زمینه انتقال گروهی از بنی سامه بن لوی به فارس است. آنها از ادوار ماقبل اسلام از عمان به سواحل شرقی خلیج فارس رفته بودند. این افراد، همان آل ابی زهیر از سامه بن لؤی هستند و سیف بنی زهیر به آنها منسوب است. استخری در وصف آنها نگاشته است که «آنها پادشاهان آن سیف هستند و قدرت و جمعیتی دارند. یکی از آنها جعفر بن ابی زهیر است که در زمان شورش وی در فارس و در زمانی که هارون الرشید سپاهی علیه وی اعزام کرد، درباره او گفته است که اگر ناشنوا نبود قطعا او را وزیر می‌‌کردم».

نظر غالب این است که نظام ملوک الطوایفی قدیمی رایج در فارس -که قبل از اسلام تکوین یافته- در دوره اسلامی ادامه داشته و در زمان هارون الرشید-دست کم- برپا بوده است. جایگاه برخی از ملوک عرب در فارس در دوره اسلامی نشان از تسلط اعراب بر برخی از آن مناطق در ایام قبل از اسلام دارد و به نظر می‌رسد که رابطه آن ملوک با خلیفه حسنه بوده است و آنها سلطه سیاسی و اداری و نظامی و اقتصادی گسترده‌ای در مناطق خود داشته‌اند. مظفر بن جعفربن زهیر فردی از آل ابی زهیر است که استخری وی را این گونه وصف کرده است: «همۀ دشتگان را مالک بوده‌اند و سیف آنها از گناوه تا نجیرم را در بر می‌‌گرفته است». استخری افزوده است که «محل سکونت مظفر در صفاره بر ساحل دریاست». استخری آنجا می‌گوید «آل ابی زهیر از حدود تجیرم تا حدود سیف بنی عماره در تکاپو بودند و مسکن آل ابی زهیر «کران» است». مساکن آل ابی زهیر را مشخص نموده است. یکی دیگر از سرشناسان خاندان ابی زهیر ابوساره است که به امید غلبه بر فارس، قیام کرد و از مردم خواست تا از او اطاعت کنند. مأمون از خراسان محمد بن اشعث را به سوی او فرستاد در صحرای «کش» نزدیک شیراز با او جنگید و سپاهش را پراکنده ساخت و ابوساره را کشت..

راه‌های تجاری، سهم عمانی‌ها در دریانوردی و کشتی‌های تجاری

از اطلاعات فراوان موجود در منابع عربی روشن می‌شود که در هنگام ظهور اسلام، بحرین مرکز اصلی تجارت و دریانودری در خلیج فارس بوده است و در آن چند بندر وجود داشته که لنگرگاه جهازات متعامل با هند بوده است. تاجران با کشتی‌های شان در موازات آن سواحل حرکت می‌کردند و یا در آنها کالاهایشان را تخلیه می‌‌نمودند تا از راه خشکی آنها را انتقال دهند. پس از ظهور اسلام، بحرین از رونق افتاد و عمان جای آن را گرفت؛ زیرا عمان از جایگاه جغرافیایی مناسب تری برخوردار بود و همزمان در امتداد خلیج فارس و دریای عرب ممتد می‌‌شد. از سوی دیگر، عمان به هند نیز نزدیک و آبهایش عمیق است و غالب سواحلش توسط کوه‌هایی احاطه شده است که آن سواحل را از تندبادها در امان می‌‌دارد. این کوه‌ها به احداث بنادر نیز مدد می‌‌رسانند و همۀ این ویژگی‌ها آنجا را شایسته مرکزیت اصلی سواحل غربی خلیج فارس می‌‌کند. قبل از اسلام -در دوره‌ای که بحرین مرکز اصلی دریانوردی بوده است- نیز، این ویژگی‌ها در پیشرفت دریانوردی مؤثر بوده است؛ چندان که ابو عبیده در این باره نوشته است: «اردشیر بابکان ششصد سال پیش از ظهور اسلام، ازدیان را در شحر عمان به دریانوردی گماشته است».

اشارات فراوانی وجود دارد که عمانی‌ها در ایام بعد از اسلام به دریانوردی اشتغال داشته‌اند و در این کار از مهارت برخوردار بوده‌اند. جاحظ داستانی روایت می‌کند که در آن، ازدیان عمان را دریانورد می‌‌نامد. اشتغال زیاد اهالی عمان در دریانوردی در سخن یکی از شاعران عمانی نیز منعکس شده است: إذا ازدیة ولدت غلاما فبشرها به ملاح مجید قتیبه ذکر کرده است که ازدیان دریانورد هستند و درباره این ویژگی ارزشمندشان نوشته است که پیوستن آنها به سپاهیان اسلام باعث فراموشی مهارت‌های دریانوردی آنها ب ه طور کامل نشده است. قتیبه در مورد ازدیان نوشته است که «وسیله همراه آنها نیزه مرادی و کشتی‌هایشان دژ محکمی بود».

فرزدق نیز در تعداد زیادی از قصایدش، به مهارت ازدیان در دریانوردی اشاره می‌‌کند و ارزش آنها را در پایبندی به سنت‌هایشان دانسته است. گفته شد که بحرین در زمان ظهور اسلام مرکز تجارت دریایی بوده است و اهالی عمان نیز در آن دوره دریانوردان معروفی بوده‌اند. از جمع این دو مطلب روشن می‌شود که در آن زمان عمانی‌ها برای مردم بحرین به دریانوردی اشتغال داشته‌اند. خود عمان نیز در روزگار پس از ظهور اسلام مرکز اصلی دریانوردی و تجارت دریایی شد.

سهم عمانی‌ها در دریانوردی

منابع متذکر شده‌اند که بعد از اسلام فعالیت عمانی‌ها به دوردست‌ها گسترش یافت و در سمت غرب بر سواحل افریقای شرقی تا جزیره قنبله (ماداگاسکار) و سفاله (موزامبیک) و واق واق مسلط شدند. مسعودی یادداشت کرده است که اقیانوس هند «خلیجی متصل به سرزمین حبشه دارد تا منطقة بربرنشین سرزمین زنگبار امتداد می‌‌یابد و آن را خلیج بربر می‌گویند... کشتی سواران عمانی این خلیج را تا جزیره قنبله در دریای زنگبار طی می‌کنند... کشتی سوارانی که در این دریا اشتغال دارند، اعراب ازدی هستند... آنها در دریای زنگبار به جزیره قنبله... و تا سرزمین سفاله و واق واق که از دورترین سرزمین‌های زنگبار و پایین دست آن قسمت از دریاست، می‌‌روند». وی درباره سفاله نیز گفته است «آنجا دورترین بخش از سرزمین زنگبار است که کشتی‌های عمانی بدانجا می‌‌روند و سفاله نهایت مقصد آنهاست». مسعودی خودش در سال ۳۰۴ه‍. ق از جزیره قنبله تا عمان سفر دریایی انجام داد.

«بزرگ» گفته است «اسماعیلویه و گروهی از مردم بحرین برایم تعریف کردند که در سال ۳۱۰ هجری با کشتی خود از عمان به قصد جزیرة قنیله خارج شد ولی باد او را به سفاله زنگبار انداخت». در سال ۳۳۲ ﻫ. ق کشتی‌ها از عمان به جزیره زنگبار تردد می‌‌کردند. «ابن وردی» یادآور شده است که بلاد زنگبار«خانه‌هایشان از حدود خلیج منصب تا سفالة الذهب و واق واق می‌رسد... آنها کشتی ندارند و به وسیله کشتی‌های عمانی‌ها به آنجا آمد و شد دارند». بر اساس متون اخیر، وجود دریانوردی مستقیم فعال و گسترده بین عمان و افریقا روشن می‌شود. علاوه بر آن مرکزیت دریانودری عمان نیز عیان می‌‌گردد زیرا کشتی‌های عمانی بیشترین فعالیت در انتقال کالای آفریقا بر عهده داشته‌اند.

به نظر می‌‌رسد که کشتی‌هایی که به سمت افریقا رهسپار بودند به صورت کاروانی حرکت می‌‌کردند و گاهی این کاروان‌ها تا شانرده کشتی را در بر می‌‌گرفت. «بزرگ»، سخن اسماعیلویه درباره برخی ناخدایان را نقل می‌کند که به او گفته است: «در سال ۳۳۲ه‍. ق وارد زنگبار شدم. قافله سالاری از من پرسید: شما چند کشتی هستید؟ پاسخ دادم: شانزده کشتی. قافله سالار گفت: پانزده کشتی سالم به زنگبار می‌رسد و یکی در هم شکسته می‌شود». فعالیت دریانوردی اعراب با چین نیز در قرن سوم هجری قمری به صورت مستقیم صورت می‌‌گرفت. دامنۀ این فعالیت تا خانفو (کانتون کنونی) می‌‌رسید و بیشتر این دریانوردی را عمانی‌ها انجام می‌‌دادند. «مسعودی»، خانفو را چنین توصیف کرده است: «شهری بزرگ بر رودی بزرگ... در این رود کشتی‌های تجاری وارد شده از بصره و سیراف و عمان و شهرهای هند و جزایر زابه و صنف و دیگر سرزمین‌ها با بار و جهاز به درون چین داخل می‌‌شوند». اشاره مسعودی مدلل می‌‌سازد که آن دریانوردی بدون مقدمه ظهور نکرده است بلکه فعالیت مستمری از زمان‌های قدیم بوده است. وی در جایی دیگر می‌گوید: «کشتی‌های چین به سرزمین عمان، سیراف، ساحل، فارس، ساحل بحرین، ابله و بصره می‌‌آیند و برعکس کشتی‌های این بنادر نیز بدانجا می‌‌روند».

سخن مسعودی در رابطه با ورود کشتی‌های چین به بصره و ابله درست نیست؛ زیرا آبهای این دو بندر کم عمق است و برای کشتی‌های بزرگ مناسب نیست. از سوی دیگر، اعراب وقتی ابله را فتح کردند کشتی بزرگی در آنجا نبود؛ لذا باید گفت که در آن زمان کشتی‌های چین مستقیماً به عراق نمی‌رسیدند. شکی نیست که عمانی‌ها نیز با مراکز دریانودری و بازرگانی واقع بر مسیر چین تجارت می‌‌کردند. منابع این مراکز را ذکر کرده‌اند و به تجارت عمانی‌ها نیز اشاره کرده‌اند. «کاله» یکی از مهمترین نمونه از این مراکز بود که یاقوت در وصف آن گفته است: «بندری در هند که در میانه راه بین عمان و چین است». مسعودی نوشته است که دریانوردان عمانی بدانجا تردد می‌کنند و «بزرگ» از ناخدا اسماعیلویه سخنی را نقل کرده است که «یک بار فرصتی برایم فراهم شد و از عمان به کاله درآمدم که پیش از من برای دیگری این فرصت فراهم نشده بود. از کاله سرقتی نمودم. سپس در راهم با هفتاد کشتی جنگی روبرو شدم. سه روز متوالی جنگیدم و تعدادی از آنها را آتش زدم، گروهی را کشتم و رها شدم و از کاله دور شدم و طی ۴۱ روز به شط العرب در شهر لبان رسیدم». کاله در اوایل قرن چهارم هجری و بعد از آشفتگی اوضاع چین، محل تردد کشتی‌های عمان و چین شد. مسعودی گفته است که «کشتی‌های مسلمین از سیرافی‌ها و عمانی در آن زمان، بدانجا می‌‌رفتند و با افرادی از سرزمین چین که سوار بر کشتی‌های شان وارد می‌شدند اجتماع می‌‌کردند». فعالیت دریایی عمانی‌ها تا بلاد زابه نیز می‌‌رسید. مسعودی در مناسبتی متذکر شده است که دریانوردانی از اهل عمان به آنجا تردد می‌کنند. «بزرگ» نیز ذکر کرده است که مردی از ناخدایان عمانی که «جهود کوتاه» نامیده می‌‌شد به زایه رسید و نزد پادشاه رفت و با او سخن گفت. کشتی‌های عمانی بیشتر به بنادر اقیانوس هند می‌‌رفتند و با آن بنادر تجارت می‌‌کردند. منابع دوران نخستین اسلامی نوشته‌اند که کشتی‌های عمانی تا صنف، ونسور، سراندیب (سیلان کنونی)، سنگاپور و سندان می‌‌رسیدند. آنها همچنین، سفرهای متوالی و منظمی به «دیبال» داشتند.

ساخت کشتی‌های تجاری و حجم آنها

چون موقعیت عمان نوعی مرکزیت برای دریانوردی داشت لذا لازم بود صنعت کشتی‌سازی و صنایع وابسته بدان نیز برپا شود. عمانی‌ها برای ساختن کشتی‌های شان پیرو سنت‌های قدیمی مرسوم در صنعت ساخت کشتی در اقیانوس هند بودند که شیوۀ آن با روش ساخت کشتی در دریای مدیترانه تفاوت داشت. کشتی‌های ساخت اقیانوس هند با الیاف به هم می‌‌پیوست و از میخ آهنی استفاده نمی‌شد. در این زمینه برخی از مردم عمان به هند که چوب در آن فراوان بود، می‌‌رفتند تا برای خود کشتی بسازند. گاهی نیز از هند چوب می‌‌آوردند. تعدادی از کشتی‌ها، تولید عمان بود. در هر دو حالت، عمانی‌ها خود کشتی ساز بودند و این موضوع از سخن ابوزید سیرافی معلوم می‌شود که نوشته است: «اگر فردی از مردم عمان قصد رفتن به جزایر محل تولید نارگیل را داشته باشد همراه خود وسایل نجاریو غیره حمل می‌‌کند، از چوب نارگیل به قدر نیاز می‌برد و پس از خشک کردن آنها، تخته‌هایی از آن جدا می‌کند. از لیف نارگیل، طناب می‌‌بافد و با کمک آنها، چوب‌ها را به هم وصل می‌کند و از آن به عنوان بدنه کشتی استفاده می‌کنند و دکل‌هایی نیز از چوب‌ها می‌‌تراشند. از برگ نارگیل بادبان می‌‌بافند و از لیف آن طنابی به نام «قلوس» می‌‌ساختند... پس از پایان تمام این کارها، کشتی را از نارگیل می‌‌انباشتند و آن را به عمان برده، می‌‌فروختند».

متن فوق روشن می‌‌سازد که کشتی‌های عمان و اقیانوس هند از چوب نارگیل ساخته می‌‌شد. البته ساج نیز در آن مورد استفاده قرار می‌‌گرفت. ساج که به محکمی و سختی شناخته می‌شود، می‌‌توانست در مقابل عوامل و عناصر جوی و سخت دریایی مقاومت کند. چوب ساج را از هند وارد می‌‌کردند. ساخت کشتی و قایق در عمان تا به روزگار ما نیز ادامه دارد. شرایط دریانوردی در اقیانوس‌های بزرگ جنوبی که پر از نهنگ و موج‌های بلند است، اقتضا می‌‌کرد که کشتی‌های متعامل با چین، قوی و بزرگ باشند تا در برابر عوارض یاد شده مقاومت کنند و بتوانند خواربار و افراد مورد نیاز این سفرهای طولانی و پرخطر را در خود جا دهند و از سویی، جا به اندازه کافی داشته باشند تا بتوانند بار زیادی را بردارند و سودی در خور آن خطرات در برداشته باشند. حقیقت این است که بزرگی اندازه کشتی‌هایی که به چین می‌‌رفتند، اهل کانتون را به شگفتی وامی داشت؛ زیرا دیواره آن از سطح آب به حدی بلند بود که افراد مجبور بودند برای بالارفتن بر آن از نردبان‌هایی به ارتفاع ده پا کمک بگیرند تا به سطح آن برسند. با توجه به بزرگی این کشتی‌ها نسبت به همتایان چینی شان و حمل میزان زیادی بار، مالیات‌هایی که می‌‌پرداختند، بسیار بیشتر از دیگر کشتی‌ها بود. در «کولوم ملی» (کویلون ملی واقع در جنوب مالابار) هزار درهم مالیات می‌‌دادند در حالی که در همان زمان از دیگر کشتی‌ها بین ۱۰ تا ۲۰ دینار گرفته می‌‌شد. رهبانان کشتی‌های چینی که نامشان در دفتر تجارت دریایی موجود در خانفو ثبت شده است نشان می‌دهد این کشتی‌های بزرگ، اهل چین نبوده‌اند. زیرا آنها (چینی‌ها) حتی تا اواخر قرن ۶ ﻫ. ق عدن و سیراف و نام این سرزمین‌ها را نمی‌دانستند. از سویی، اعراب هرگز چیزی از دریانودری چینیان یاد نکرده‌اند. این ثابت می‌کند که کشتی‌های چینی بعد از این که مراکز تجاری مسلمین در چین ویران شد به سواحل عربی رفت و آمد نکرده‌اند. نظر برتر این است که تسمیه کشتی‌ها به «کشتی‌های چینی» تحت تأثیر کاربرد آنها در تجارت با چین است و مالکانشان از اتباع عمان بوده‌اند.

اداره و مالکیت کشتی

هر یک از این کشتی‌های بزرگ که به این تجارت‌های گسترده اشتغال داشتند، نیازمند مدیریت پیچیده‌ای بوده است. این کشتی‌ها نیازمند تعدادی دریانورد، ناخدا پارو زن و تعمیرکار بوده است. بهتر است که گفته شود عمانی‌ها خود به بسیاری از این کارها مخصوصاً ناخدایی می‌‌پرداخته‌اند. همانطور که «زبیدی» نیز شرح داده است «ناخدایان... که صاحب یا وکیل کشتی بودند. تنها او را به عنوان ناخدا می‌‌شناختند و مشهور است که ناخدا خواه، مالک خواه عامل و یا اجاره دار کشتی باشد از حق تصرف در آن برخوردار بوده و آن را اداره می‌‌کرده است... و.... فلانی ناخدا شد... هنگامی استعمال می‌‌شده است که فردی ناخدا یا ریاست کشتی را به دست می‌‌گرفته است». برخی منابع به ذکر سهم عمانی‌ها در امور دریانوردی پرداخته‌اند. مسعودی در جایی درباره دریای زنگبار نوشته است: گروهی از ناخدایان این دریا اظهار داشتند که عمانی هستند. وی همچنین افزوده است که «ناخدایان دریای، چین، هند، سند، سنگاپور، قلزم، یمن و حبشه از... اتباع عمان بودند». وی گفته است که «جماعتی از ناخدایان به من گفته‌اند که عمانی هستند».

منابع تعدادی از ناخدایان عمانی را نام برده‌اند که از جمله آنها یزید عمانی -ناخدای زنگبار- جعفر بن راشد معروف به ابن لاکیس -که یکی از ناخدایان نامدار بوده است- مردانشاه -یکی از ناخدایان سرزمین فلفل-محمد عمانی و ناخدا اسماعیلویه بن ابراهیم بن مرداس- و ناخدا عمران یک چشم است. عمانی‌ها به جاشویی نیز می‌‌پرداخته‌اند اما کارهای تعمیراتی کشتی بر عهده زنگیانی بوده است که می‌‌توانستند در آب فرو روند و چشمهایشان را باز بگذارند.

رابطه عمانی‌ها با کشتی در ساخت و مدیریت آن خلاصه نمی‌شود بلکه مالک آن نیز بودند. مسعودی در سخنی درباره دریای زنگبار نوشته است که: «گروهی از ناخدایان این دریا که از عمانی‌ها هستند، صاحبان کشتی‌ها به شمار می‌‌روند». و نیز گفته است: «مردان کشتی نیز عمانی هستند». وی در جایی درباره خلیج فارس نوشته است: «بسیاری از ناخدایان این دریا که مالک کشتی هستند از اتباع عمانند. آنها این دریا را می‌‌پیمایند و به آبادی‌های آن، که متعلق به ملل مختلفی که در جزایر و اطراف آن ساکن هستند تردد می‌‌کنند». وی در وصف سفاله گفته است که «آن دورترین نقطه زنگبار است و کشتی‌های عمانی بدانجا می‌‌روند». منابع اسامی برخی از مالکان کشتی‌ها را آورده‌اند که تعدادی از آنها از اتباع عمان محسوب می‌‌شوند یکی از مشهورترین آنها، اسماعیلویه است که در سال ۳۰۰ه‍. ق با کشتی خود به قنبله رفت. اسحاق یهودی که در سال ۳۰۰ه‍. ق با کشتی مملو از محموله خود از چین بازگشت و کاوانی که در سال ۳۱۷ه‍. ق از سراندیب به عمان رسید و محمد بن بابشاد بن حرام، هم از دیگر مردان عمان هستند که مدیریت کشتی‌های عمانی را در سفرهای تجاری بر عهده داشتند. بدین گونه ملاحظه می‌شود که فعالیت عمانی‌ها در دریانوردی خلاصه نمی‌شود بلکه جنبه‌های مختلف فعالیت تجاری دریایی را در بر می‌‌گیرد. برخی از آنها به مدیریت جهازات مشغول بودند. برخی دریاها را در می‌‌نوردیدند، گروهی مالک کشتی بودند که یا خودشان در آن کار می‌‌کردند یا به دیگری اجاره می‌‌دادند و برخی نیز به تجارت می‌‌پرداختند. این وضعیت، قدرتی در اختیار آنها گذاشته بود تا بتوانند صادرات کالای آفریقا به هند و خاور دور را به طور مستقیم و بدون تکیه بر سایرین انجام دهند.

نقش عمانی‌ها در تجارت

در هنگام ظهور اسلام، عمان از مراکز معروف تجاری بوده است سود و شهرت آن از تجارت تا حجاز نیز رسیده بود. از پیامبر(ص) روایت شده است که فرمود: «هرکس در کسب رزق و روزی درماند باید به عمان برود». در اینجا هدف اثبات درستی و یا نادرستی این حدیث نیست. اما این روایت در هر صورت شهرت و زمینه‌های تجاری عمان را از زمان‌های قدیم منعکس می‌کند. روایت دیگری نیز هست که پیامبر(ص) برای اهل عمان دعا کرد، خداوند روزیشان را افزون نماید. فعالیت تجاری عمان پس از فتوحات اسلام و تشکیل حکومت اسلامی افزایش یافت تا آنجا که «اصمعی» نوشته است: «دنیا سه قسمت است: عمان، ابله و سیراف». از این مطلب مشخص می‌شود که آن مناطق، مراکز اصلی تجارت در زمان اصمعی بوده‌اند. هر سه مورد در ساحل خلیج فارس قرار داشته‌اند. شاید تقدم نام عمان بر دوتای دیگر دلیل بر اهمیت بیشتر عمان بوده باشد.

به نظر می‌رسد که فعالیت تجاری و سوددهی آن در قرن چهارم هجری به حدی عالی رسیده باشد. «مقدسی» گفته است: «کسی که می‌خواهد تجارت کند باید به عدن عمان یا مصر برود». ملاحظه می‌‌شود «مقدسی» که از آگاهان و صاحبان اطلاع به شمار می‌رود، از میان شهرهای خلیج فارس تنها نام عمان را آورده است و چون آن را قبل از مصر آورده است دلالت بر اهمیت مرکزیت آن در خلیج فارس بوده است. شکوفایی عمان نیز تحت تأثیر جایگاه آن است که مرکز تجارت با هند، خاور دور و شرق آفریقا به شمار می‌رود و کالاهای گرانبهایی از آنجا منتقل می‌‌شود. این موقعیت سود زیادی با خود به همراه داشته است؛ هر چند که واردات آن امتعه نیز، از کارهای پرمشقت بوده است. عمانی‌ها تجارت با افریقا را تقریباً به انحصار خود درآورده بودند. دامنه تجارت آنها به سواحل افریقای شرقی تا جزیره قنبله و سفاله و واق واق می‌‌رسید. بسیاری از کالاهای افریقا از طریق عمان به جهان اسلام وارد می‌‌شد که پیش از این از آنها یاد شده است.

تجارت برده

«بزرگ» یاداشت کرده است که «اسماعیلویه و گروهی از دریانوردان به من گفته‌اند که او در سال ۳۱۰ه‍. ق از عمان به قصد قنبله خارج شد اما بادی وزید و او را به سفاله زنگبار انداخت... پس ما را نزد پادشاه شان بردند... پادشاه به ما گفت کالاهایتان را پایین بیاورید و تجارت کنید... بارها را باز کردیم و تجارت کردیم... بعد از آن، پادشاه همراه ما به سوی کشتی حرکت کرد و با هفت نفر از غلامان سرشناسش وارد کشتی شدند. هنگامی که داخل کشتی شدند، با خود اندیشیدم این پادشاه در عمان ۳۰ دینار قیمت دارد و هفت نفر دیگر مساوی با ۱۶۰ دینار فروخته می‌‌شوند و لباسی که بر تن آنهاست نیز، ۲۰ دینار ارزش دارد از مجموع آنها نزدیک به سه هزار درهم سود خواهیم برد..؛ لذا پادشاه و نزدیکانش که با سایر بردگان دویست نفر می‌شدند... به عمان رسیدیم و او را با بزرگانش به عنوان برده فروختم. هنگامی که در سال ۳۱۰ه‍. ق. از عمان به قصد قنبله خارج شدیم باد ما را برد و دروغ نمی‌گویم که به همان سرزمین وارد شدیم.... پس گفت: هنگامی که مرا در عمان فروختی کسی که مرا خرید به سرزمینی برد که به آن بصره می‌گویند پس ما را به صاحب دیگری فروخت و او ما را به بغداد برد».

«ابن وردی» دربارۀ بلاد زنگبار ذکر کرده است که «خانه‌های سکنه آن از حد خلیج منصب تا سفالة الذهب و واق واق است. مردم آنجا کشتی ندارند؛ بلکه در کشتی‌های عمانی‌ها وارد می‌‌شوند و تجار، فرزندان آنها را در ازای خرما دریافت می‌‌دارند و در سایر سرزمین‌ها می‌‌فروشند». استخری روایت می‌کند که در سال ۳۲۴ ه‍. ق در عمان آتشی اتفاق افتاد که «اموال مردی به نام ابن مروان را سوزاند و در این بین تنها از بردگان سیاه – بدون در نظر گرفتن بردگان سفید- تعداد دوازده هزار نفر سوختند». شاید رقم فوق مبالغه باشد ولی همین رقم، اهمیت عمان را به عنوان مرکز بردگان سیاه منعکس می‌‌کند تا جایی که این تعداد را متعلق به یک تاجر می‌داند، اما توضیح نداده است که آیا تجارت برده در انحصار این شخص بوده است یا این که این برده‌ها تمام ثروت وی بوده‌اند. احتمال دارد که او بیشتر از آن در تملک داشته است که برخی نیز زنده مانده‌اند. تجار بردۀ دیگری نیز در عمان بوده‌اند که بردگان آنها آتش نگرفته است و همۀ اینها نشان می‌دهد که عمان از مراکز توزیع برده بوده است.

تجارت عاج

عمان مرکز تجارت عاج نیز بوده است که بخش اعظم آن را از افریقا وارد می‌‌کرده‌اند. مسعودی در این باره می‌نویسد: «از سرزمین زنگبار، دندان‌های فیل حمل می‌کنند... و بیشتر آن از طریق عمان به چین و هند می‌رود. اگر آن مقدار عاجی که از بلاد زنگبار به عمان می‌رسد از عمان به سایر جای فوق الذکر نمی‌رفت، عاج در جهان اسلام فراوان بود». این متن مهم مشخص می‌کند که عمان تنها مرکز واردات کالا از سرزمین‌های حاره‌ای نبوده است؛ بلکه مرکزی برای مبادله تجاری بین آنها نیز به شمار می‌‌رفته است. بنابراین، برخی از کالاهای افریقایی از طریق عمان به هند و چین صادر می‌‌شده است. هرچند این متن به اشاره به عاج اکتفا می‌‌کند اما احتمال دارد که کالاهای دیگری نیز از طریق عمان صادر می‌‌شده است. همچنین این متن روشن می‌‌سازد که هند با وجود این که فیل دارد، اما عاج وارد می‌‌کرده است. علت آن، شاید در کم بودن میزان عاجی باشد که فیل‌های جنوب هند می‌توانسته‌اند برای نیازهای سرزمین صنعتی و تجاری هند تأمین کنند. همین طور این متن نشان می‌دهد که جهان اسلام عاج خام را در درجه نخست از آفریقا وارد می‌‌کرده است اما عاج کار شده یا هدایایی از جنس عاج را از چین و هند وارد می‌‌کرده است.

تجارت با چین

پیش از این، درباره دریانودری بین عمان و چین مطالبی مطرح شد و نشان داده شد که تجارت بین چین با عمان در قرن سوم هجری فعال و مستقیم بوده است. حقیقت این است که فعالیت عمانی‌ها با چین تنها در زمینه دریانوردی نبود بلکه تجارت را نیز در بر می‌‌گرفته است. در روزگار ظهور اسلام و ایام پس از آن راهی که از خلیج فارس به چین می‌‌رسید بر راه خشکی تقدم داشت زیرا مسعودی گفته است که تاجری از سمرقند به بصره آمد تا از عمان از طریق راه آبی به چین برود. شهر خانفو (کانتون فعلی) مرکز اصلی تجارت اعراب به چین بوده است. منابع عربی بارها از خانفو یاد کرده‌اند و تعداد زیادی از منابع عربی درباره تجارت اعراب به خانفو سخن رانده‌اند. این مطالب دال بر وسعت و استمرار آن است، سیرافی، خانفو را این گونه توصیف کرده است که «لنگرگاه کشتی‌ها و محل اجتماع بازرگانان چین و عرب است». مروزی ذکر کرده است که خانفو، بندر بزرگی استو مسعودی گفته است که کشتی‌های تاجران، بصره سیراف و عمان با بار و اثاث به آنجا می‌‌آیند.

مروزی در توصیف خانفو نوشته است که بندر بزرگی است و رود بزرگی در آن جریان دارد و شهر را می‌‌شکافد پل‌هایی بر آن بسته‌اند و در یک گوشۀ آن بازار تاجران بیگانه است و در گوشه دیگر بازار اهل شهر است. بیشتر بازرگانانی که بدان جا می‌‌روند، اعراب و ایرانیان هستند... در این شهر، پادشاه بارهای تاجران را می‌‌گیرد و از آنها عشریه دریافت می‌کند... پادشاه این شهر، تجار را گرامی می‌‌دارد و بر افرادی که از ناحیۀ او می‌‌گذرند ظلم نمی‌کند...... مرسوم است کسی که از منطقه او عبور می‌کند سه دهم، رسوم بگیرند. حاکمان چینی در هنگام اختلاف بین مسلمین و چینی‌ها از میان مسلمین فردی را برای قضاوت انتخاب می‌کنند. این موضوع دلخواه مسلمین بوده است. شکی نیست که مهاجران عرب در چین ساکن شده‌اند و از این مهاجران به عنوان واسطه در کار تجارت کمک گرفته شده است. مروزی ذکر کرده است برخی از علویان که تحت تعقیب امویان بودند به خاور دور گریختند و در خانفو ساکن شدند. آنها زبان چینی را آموختند و واسطه میان حکومت چین و تاجران بیگانه شده‌اند.

حکومت چین برای تجارت، قوانین خاصی وضع کرده بود. «سیرافی» از نظارت دولت چین بر کالاهای وارداتی سخن گفته است. وی می‌گوید: «با ورود دریانوردان به بندر، چینی‌ها کالاهای شان را می‌‌گیرند و آن را در خانه‌ها قرار می‌دهند و شئ به دست آورده را به مدت شش ماه نگاه می‌‌دارند تا این که دیگر دریانوردان برسند. سپس از هر چیزی، سه دهم اخذ می‌شود و بقیه را به تجار تحویل می‌دهند و آن چه که سلطان به آن نیاز دارد با گرانترین بها و قبل از دیگران خریداری می‌کند و در این کار ستم روا نمی‌دارد. کافور یکی از کالاهایی هست که می‌‌گیرد». «مروزی» نیز برخی از آن قوانین را ذکر می‌کند: «هنگامی که کشتی به دروازه این شهر رسید، امنا و کتاب از اهل شهر به پیشواز او می‌‌آیند. هر تعداد مرد و زن و کودک و برده در کشتی هست را یادداشت می‌کنند، سپس نام صاحب کشتی و نام پدرش کسانی که با آنها تجارت می‌کند و مقدار اموالش را می‌‌نویسند. نام سرزمینی که می‌‌آید و تمام کالاهای که در کشتی دارد نیز ثبت می‌کنند... آنگاه که تمام دارایی‌های کشتی را ثبت کردند به آنها اجازه نزول می‌دهند... سپس کالاهای کشتی را خارج کرده و در خانه‌هایی قرار می‌دهند و امنا آن را مهر می‌کنند خرید و فروش را به مدت شش ماه تا موسم وزیدن باد دیگر منع می‌کنند. وقتی که مطمئن شدند آمدن کشتی‌ها به پایان رسیده است و دیگر کسی نمی‌آید کالاها را به تجار تحویل می‌دهند و بعد از اخذ باج آن طور که مایل است می‌تواند بفروشد. مبلغ باج نیز سه دهم هرچیز است». هدف از توقیف کالا تا پایان موسم دریانوردی دادن فرصت مساوی به همگان و کاهش قیمت‌ها با انباشت کالا در بازار بود.

در زمان بازگشت نیز، قیود دیگری وجود داشت. در محل خروج مشرف نظارت دریایی چین حضور داشت و تاجران می‌‌بایست اسامی خود را در دفتر وی ثبت می‌کردند. سیاهه بارنامه آنها مورد بررسی قرار می‌‌گرفت و از آنها مالیات‌های صادرات و عوارض بار اخذ می‌‌شد. صادرات دسته مشخصی از کالاهای کمیاب و گران بها نیز ممنوع بود. تجارت چین در قرن سوم هجری به دلیل جنگ داخلی که در سال ۲۶۴ ﻫ. ق در چین اتفاق افتاد آسیب شدیدی دید. قربانی این واقعه، دویست هزار بازرگان مسلمان و یهودی و نصرانی و زردشتی بودند این امر تجارت را از رونق انداخت.

علی‌رغم این که قیام سرکوب شد و پادشاه به قدرت بازگشت؛ اما وضع داخلی چین آشفته باقی ماند. از طرفی با تاجران نیز خصمانه برخورد شد. سیرافی آن را چنین توصیف کرده است: «تحت آن شرایط، دستشان را به شکل ظالمانه‌ای بر تاجرانی که بدانجا وارد می‌شدند دراز کردند و چون این وضع در آنجا اتفاق افتاد به ظلم و تعدی بر ناخدایان عرب و مالکان کشتی‌ها پرداختند و تجار را به آنچه بر آنها روا نبود، وادار کردند و بر مالشان غالب شدند و مالیاتی که در گذشته از کارهایشان نمی‌گرفتند را نیز بر آنها جاری کردند. خداوند (جل ذکره) برکت را از همۀ آنها گرفت و راه دریا را بر آنها بست... و ناخدایان و راهنمایان مسیرهای دریایی سیراف و عمان نیز نابود شدند». آن اقدمات سختگیرانه و برخوردهای خشن با اعراب در چین باعث شد که مرکزشان را از خانفو به کاله بار منتقل کنند لذا کاله بار مرکز تجارت و دریانودری شد. سخن مسعودی نیز مؤید این وضعیت است (حوالی ۳۳۲ﻫ).

علاوه بر قیام‌های سخت و آزار و اذیت‌های شدید و قید و بندهای جدید که در آن زمان بر تجار عرب اعمال شد، با انتقال مرکز تجارت به کاله، بازرگانی به طور کامل منقطع شد. البته برخی تماس‌های مستقیم اما کم فروغ باقی ماند. هنگامی که حکومت چین در اواخر قرن چهارم هجری تلاش خود را برای فعال کردن تجارت خارجی به کار برد روابط مربوط تقویت شد. حکومت چین در این زمینه، گروهی را روانه سرزمین‌های بیگانه ساخت تا تاجران آنها را برای آمدن به چین قانع کند و به تاجران خارجی اجازه نامه‌هایی به ویژه برای واردات کالا دادند. پس از آن، تدابیری برای تنظیم روابط خارجی به کار گرفتند و در سال ۳۶۰ ﻫ. ق ۹۷۱م. دایرۀ ناوبری سازمان یافته در خانفو، احیا شد؛ لذا تجارت خارجی بین سالهای ۳۶۵ هق. /۹۷۶م تا ۳۷۳ه‍. ق /۹۸۳م در دست دولت قرار گرفت. در سال ۳۸۹ﻫ. ق / ۹۹۹م حکومت بنا به درخواست تجار بیگانه و با هدف تسهیل مبادلات آنها، سازمان‌هایی را برای تجارت خارجی در هانچو« و در منچو -که همان نینگپو» کنونی باشد- تأسیس کرد..

تجارت با دیگر نقاط

«مسعودی» از تردد دریانوردان عمانی به کاله سخن گفته است و «بزرگ» نیز از ناخدا اسماعیلویه نقل کرده است: «زمانی فرصتی برایم پیش آمد تا از کاله به عمان برگردم. سال ۳۱۷ﻫ. ق بود. این فرصت پیش از من به دیگری دست نداده بود... از کاله رفتم تا این که به شط العرب یعنی شحر لبان رسیدم... سلطان عمان، عشریه‌ای به میزان ششصد هزار دینار بابت کالاهایی که در کشتی ام بود از من گرفت و از سایرین صرف نظر کرد. علاوه بر آنچه خودش بخشیده بود، شاید حدود صد هزار دینار نیز پرداخت نکردند و سلطان متوجه نشد».

در اوایل قرن چهارم هجری، هنگامی که اوضاع چین پریشان شد، کاله میعادگاه کشتی‌های عمان و چین شد تا جایی که مسعودی نوشت: «مسیر کشتی‌های مسلمین از سیرافی‌ها و عمانی‌ها در این زمان به آنجا منتهی می‌‌شد. بنابراین در کشتی‌های شان با هر فردی از مردم چین که در نظر داشتند دیدار می‌‌کردند». عمان مرکز اصلی تجارت کاله با شرق بود. سیرافی گفته است که «کاله محل جمع‌آوری کالاها از جمله، عود، کافور، چندل، عاج، سرب، آبنوس، بکم، دانه‌های معطر و موارد دیگری است که شرح آن باعث اطاله کلام خواهد شد. اسبابی که در این زمان از عمان به چین می‌‌رفت نیز در آنجا گردآوری می‌‌شد». طوری که مسعودی گفته است: «در این زمان از عمان بدان جا اسباب حمل می‌‌شد». عمان مرکز تجارت با شهرهای ونسور و صنف نیز بود. فعالیت تجاری عمانی‌ها تا زابه را نیز در بر گرفت. مسعودی یادداشت کرده است که دریانوردانی از سرزمین عمان به آنجا تردد می‌کردند و از آنجا کالاهای گوناگونی از جمله نوعی میمون می‌‌آوردند که یکی از آنها را به همراه هدایای دیگری به، مقتدر خلیفه عباسی اهدا کردند. فعالیت تجاری عمانی‌ها تا سراندیب (سیلان کنونی) نیز رسید. «بزرگ» ذکر کرده است که وی در سال ۳۱۷.ه‍. ق در بازگشت از سراندیب به کاوان عمان رسید و بابت عشریه کشتی‌اش ۶۰۰ هزار دینار پرداخت کرد. تجارت دریایی با هند نیز فعال بود و برخی از امرای هند تجارت با اعراب را تشویق می‌‌کرده‌اند. مهمترین مراکز تجارت اعراب در هند، شهر «دیبل» بود که «استخری» در وصف آن گفته است در سمت غرب «مهران» بر کران دریاست و تجارت گاه بزرگی به شمار می‌آید. این سرزمین لنگرگاه بود و چیزهای دیگری داشت.... سرزمین خشکی بود و کار مردم آنجا تجارت بود». ابن سعید در وصف آن نوشته است که بزرگترین بندرگاه سند است و کالای دیبلی را از آنجا می‌‌آورند.

کشتی‌های عمانی با کالاهایشان به دیبل می‌‌رفتند. «ادریسی» گفته است که: «کشتی‌های عمانی با کالاهایشان بدانجا می‌‌روند و کشتی‌های چین و هند نیز با البسه، امتعه چینی و دانه‌های معطر هندی به آنجا تردد می‌‌کنند به صورت خرصی از آن می‌‌خریدند. از آنجا که آنها افراد توانگری بودند و اموالشان زیاد بود؛ لذا هنگامی که کشتی مصمم به رفتن می‌‌شد، آن را گرفته و محموله هایش را خالی کرده و آن را گشوده و می‌‌فروختند. آنها در بلاد سفر می‌کردند و انعامی به صاحب کشتی داده و به دلخواه خود در اموال وی تصرف می‌‌کردند. یکی دیگر از مراکز تجاری «المنصوره» بود. المنصوره شهر بزرگی بود که کنار رودخانه مهران واقع شده است و اهالی آن مسلمان هستند. پادشاهان آنجا یکی از فرزندان هبار بن اسود است و نسب به قبیله قریش می‌‌رساند. مولتان مرکز تجاری دیگری است که برای تجارت با نواحی داخلی هند اهمیت دارد زیرا معبدی در آن برپاست که زائرانی از سراسر هند بدان جا می‌‌آیند. حاکمان آن بنی منبه از اولاد سامه بن لوی هستند که آن را تصرف کرده‌اند.

سندان یکی دیگر از مراکز تجاری اعراب در سرزمین هند است که کشتی‌های تجاری آن به سمت عمان در حرکت هستند بزرگ نوشته است: «برخی تاجران کشتی پر از کالا را از سندان به سوی عمان می‌برند. وی به وکیلش در کشتی، چوب بلندی از ساج که بر آن علامتی بود تحویل داد و به او گفت که آن را بفروش و با قیمت آن چیزهای پست فروشی بخر». سنگاپور هم از دیگر مراکز تجاری عمده عمانی‌ها به شمار رفته است. «بزرگ» دربارۀ موسی سنگاپوری نقل کرده است که «روزی نزد صاحب سنگاپور بودم که برخی از نزدیکانش وارد شدند. دستور داد یک کشتی به خور در عمان بفرستید، هنوز ساعتی نگذشته بود که گروهی داخل شدند و همراهشان جعبه‌هایی مملو از متاع پست فروش پارچه و سایر کالاها بود». اعراب به توسعه ارتباطات تجاری شان و تقویت آن توجه می‌‌کردند و برای این کار به ایجاد مراکزی و تعیین وکیل و ایجاد انبار در آن می‌‌پرداختند و آن را رونق می‌دادند. اعراب در هند مراکز با اهمیتی داشتنند مسعودی در سال ۳۰۴ه‍. ق شهرک تجاری عربی در «سیمور» را مشاهده کرد که ده هزار نفر سکنه داشت. افرادی از سیراف عمان بصره و بغداد که بدانجا می‌‌آمدند آن را تأسیس کرده بودند. افرادی که متولد هند هستند اما تبار عربی دارند نیز در آنجا دیده می‌‌شدند. در این شهرک تجار بزرگی نیز زندگی می‌‌کردند..

منابع

1. عبدالکریم العانی، عبدالرحمن، تاریخ عمان در قرون نخستین اسلامی