بنی دوس بن عدثان

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ازد است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب دوس

این طایفه غسانی از عرب‌های قحطانی و از شاخه‌های بزرگ ازد شنوءه‌اند که نسب از دَوْس بن عُدْثان بن عبدالله بن زهران بن کعب بن حارث بن کعب بن عبدالله بن مالک بن نصر بن ازد می‌برند. از دوس، پسرانی به نام‌های: غنم، مُنهِب، ثائر و عبدالله متولد شدند. از غنم بن دوس، فهم، حارث و درج و از فهم بن غنم، مالک، سلیم و طریف زاده شدند. از منهب بن دوس هم، فرزندانی به اسامی دهمان، عوف (نجا) و عبرة بن منهب پا به عرصه وجود نهادند. این فرزندان، با قرار گرفتن در صدر طوایفی بزرگی چون: بنی عمرو بن فهم، بنی‌سلیم بن فهم، بنی مُنهِب بن دوس و بنی مالک بن فهم قبیله بنی دوس بن عدثان را پدید آوردند. از سرشاخه‌های دیگر این قبیله بزرگ می‌توان از: بنی عمرو بن مالک، بنی سلیمة بن مالک، بنی فراهید بن مالک، بنی حارث بن مالک، بنی معن بن مالک، بنی نوی بن مالک، بنی عبرة بن منهب- و از مهمترین شعب و فروعاتی که از این قوم متفرّع گردیده‌اند -علاوه بر آنچه ذکر شد- باید از بنو عوف بن مالک، بنی صُلَیمَی (بنی زاکی)، بنی سلیم بن فهم، بنی شبابة بن مالک، بنی صلی، بنی شُرَیک (شَرِیک) بن مالک، بنی اسد بن شریک (شَریک)، بنی جرموز بن حارث بن مالک (جرامیز)، بنی قسمله (قسامِله)، بنو جهضم بن جذیمة الأبرش بن مالک، بنی اشقر (أشاقِر)، بنی العقی (العُقاة)، یثیع بن سلیم، بنی خمام، بنی ضییم، بنی العاض یا به نقلی بنی العاص بن ثعلبه، بنی عم (العمیون)، بنی فراهید بن شبابه، بنی قُردوس (قرادیس)، بنی جُدید بن حاضر، بنی ظالم بن حاضر، بنی همان بن منهب بن دوس، بنی هناءة بن مالک، بنی لقیط بن حارث و... نام برد.

علاوه بر قبیله دوس بن عدثان، طوایف دیگری با نام مشابهی همانند: بنی دوس بن عدوان -از طوایف قیس بن عیلان- و بنی دوس -از شاخه‌های طایفه بنی مهدی از قبیله جذام- وجود دارد که عدم خلط مباحث آنها توجه مضاعف پژوهشگران محترم را طلب می‌کند.

مواطن و مسکن بنی دوس

سراة مشرف بر تهامه، حیره و عراق و نیز عمان را عمده مساکن بنی دوس بن عدثان پیش از اسلام و حتی پس از اسلام گفته‌اند. در پی تخریب سد عرم و مهاجرت جمع زیادی از قبایل یمنی به سرزمین‌های دیگر، گروهی از آنان -از جمله طوایفی از مردم قبیله دوس همچون: بنی منهب بن دوس شبابة بن مالک بن فهم، سلیم بن فهم - رهسپار سراة شدند و در این سرزمین و مناطق پیرامونی آن، سکنی گزیدند. از آن پس به ازدیانی که ساکن سراة شدند، ازد سراة گفته شده است. همدانی (م ۳۳۸ هجری) در کتاب خود، در ذکر طوایف و تیرههای ازدی که به سراة مهاجرت کرده بودند، از دوس، شکر، بارق، حاء، علی بن عثمان، نمر، حوالة ثمالة، سلامان، بقوم، شمران و عمرو و... یاد کرده، سپس در بیان سکونت هر یک از آنان -از جمله دوس- به سراة خاص آنان اشاره کرده است. دیگر منابع هم، از جبال سراة و بارق و نیز کوه مجاور آن به عنوان یکی از منزلگاه‌های این قوم تا ظهور اسلام یاد کرده آورده‌اند: طوایفی از ازدیان -متشکل از ازد شنوءه غامد، دوس و بارق،- در مسیر مهاجرت خود از ارض سبا به جبال سراة و مناطق بالادست، به کوه‌هایی به نام «شنّ» و «بارق» و نیز کوهی دیگر در آن حوالی، که جملگی از مساکن قومی کهلانی به نام بنی خَثعَم بن اَنمار بود، رسیدند و طی نبردی سخت با ساکنان این سرزمین، آنها را مغلوب، و با بیرون راندن‌شان از آن دیار، خود در این سرزمین و کوه‌های آن ساکن شدند و تا ظهور اسلام همچنان در آن ماندگار شدند. تپه قدوم [ضَأن] و منطقه قِران هم از دیگر مناطق سراة و تهامه بودند که از آنها به عنوان مواطن دوسی‌ها نام برده شده است.

اندکی بعد، و به چند گاهی پس از درنگ ازدیان در تهامه گروه بزرگی از ازد سراة به رهبری مالک بن فهم دوسی به عمان و سرزمینهای شمالی آن، مهاجرت کردند. این گروه که تیرههای بزرگی چون: بنی مالک بن فهم بن غنم و برخی از شاخه‌های آن از جمله بنی نوی بن مالک، بنی مالک بن عمرو و جمعی از بنی‌سلیمة بن مالک بن فهم، بنی فراهید، بنی حارث بن مالک بن فهم، بنی عقاة (بنی العقی) و نیز طوایف بنی جُدید و بنی جذیمة بن مالک بن فهم را شامل می‌شده است، به مرور زمان در عمان متوطن شدند. صاحب کتاب «کشف الغمه» هم ضمن پرداختن به مهاجرت ازدیان به منطقه عمان، در آن از جنگ‌های ازدیان با حکمرانان ایرانی عمان سخن گفته است. وی پس از پرداختن به استقرار حاکمیت مالک بر عمان به تفضیل به مهاجرتهای پیاپی طوایف ازدی به عمان پرداخته و یادآور شده است که پس از انبوهی جمعیت آنان در عمان، بخشی از ایشان در نواحی بحرین و هجر سکنی یافتند.

علاوه بر سراة و عمان، از حجاز، بحرین [قدیم]، یمن و ایران هم به عنوان برخی دیگر از مساکن جاهلی بنی دوس بن عدثان یاد شده است. حجاز را دیار جمعی از طوایف بنی غنم بن دوس و به طور مشخص طوایف: بنی‌سلیم بن فهم، بنی طریف بن فهم بن غنم بن دوس و بنی عمرو بن فهم دانسته‌اند. اثلی، صحبه و ذنب فراجل نیز، از سرزمین‌های دوس در یمن به شمار رفته‌اند. در ایران پیش از اسلام هم، جمعی از دوسیان از شاخه بنی‌سلیمة بن مالک بن فهم مسکن گزیده بودند. سلیمة بن مالک بعد قتل خطأیی پدر، از دیار خود به ایران گریخت و در کوه قُفس کرمان پناه گرفت. فرزندان او -که آل جلندی بن کرکر و آل الصِّفَّاق بن حُجْر در فارس از جمله ایشان بودند- به مرور زمان در قفص، کرمان، متوجان، الرّبد و جزایر خلیج فارس پراکنده شدند و جمعی اندک از آنان نیز، به سرزمین مادری‌شان عمان بازگشتند. بنی معن هم از طوایف بنی دوس بودند که جمعی از آنان در جزیره اوال (بحرین کنونی) مسکن داشتند. عراق و به‌ویژه حیره نیز از دیگر عمده مساکن این قوم در دوران پیش از اسلام به شمار رفته‌اند. در روزگار ملوک طوایف (یعنی اشکانیان) و یا «دوره فترت»، پیش از ظهور اردشیر بابکان، گروه بزرگی از ازد سراة به رهبری مالک بن فهم دوسی به عراق مهاجرت کردند. آنها توانستند با بهره‌گیری از ضعف حکام آنجا -به ویژه در دوره فترت میان انحطاط و سقوط اشکانیان و روی کار آمدن ساسانیان- و نیز فرصتی که بواسطه جنگ‌های داخلی حکام منطقه دست داد، با شکست فرمانداران تابع ایران در عمان و بحرین، بر حیره مسلط شوند و پادشاهی مستقلی را در آنجا بنیان نهند که پس از مالک به فرزندش جذیمة بن مالک ملقب به «ابرش» رسید.

پس از ظهور اسلام علاوه بر اماکن ذکر شده، شهرهای تازه تأسیس عراق نظیر: بصره و کوفه و نیز شامات، فلسطین و مصر در کنار سرزمین‌های شمال افریقا و اندلس، همچنین مناطقی از ایران از جمله خراسان و ری و نیز سند هم به مساکن جدید اقوامی از بنی دوس بن عدثان بدل گردید. بصره به عنوان یکی از اصلی‌ترین این سرزمین‌ها، پذیرای جمع زیادی از فرزندان دوس بن عدثان از طوایف: بنی جهضم بن فهم (جهاضمه)، بنی خمام بن مالک، بنی اسد بن شریک و قسامِله یا بنی قسمله یا همان بنی معاویة بن عمرو بن مالک بن فهم بن غنم بن دوس گردید. این شاخه‌ها، که برخی از ایشان در شمار طوایف مهاجر عمان به بصره بودند، در این شهر، در خطه‌ای که به نامشان نامگذاری شده بود سکونت داشتند. بنی جرموز بن حارث و جمعی از رجال بنی فراهید و بنی هناءه هم از دیگر طوایف دوس بودند که در این شهر جایگاهی به خود اختصاص داده بودند.

مصر هم دیگر مساکن بزرگ اسلامی بنی دوس بود که جمعی قابل توجه از آنان در «الرایه» -از محلات بزرگ فسطاط- مسکن داشتند. «تدمیر» هم مسکن دوس در اندلس بود و طوایفی از ایشان از جمله بنی شاهر بن زرعه و بنی هارون بن زرعه در آن به سکونت اشتغال داشتند. افزون بر این، مناطق: حرة الدجاج در مدینه، المراوح، روستای ثَروق، رَوضَة حَجرَة دوس و منطقه حساء در جبال المنقال هم از دیگر منازل ویژه بنی دوس بن عدثان در دوران اسلامی به شمار رفته‌اند.

تاریخ جاهلی دوس

تاریخ جاهلی دوس غالباً در اخبار مهاجرت مردم این قوم به ریاست مالک بن فهم بن غنم بن دوس از یمن به سراة و سپس عراق و عمان و ذکر حکومت او و دو تن دیگر از دوسی‌ها در این مناطق و برخی نبردهای جاهلی آنان -که البته با داستان‌سرایی‌هایی هم همراه است- خلاصه می‌شود. بر اساس برخی اقوال، در پی وقوع سیل عظیم عرم، دوسی‌ها به رهبری رییس خود مالک بن فهم بن غنم بن دوس، همراه با عمرو بن عامر مزیقیا، یمن را به قصد شام ترک کردند. پس از رسیدن به سرزمین عراق و حیره، مالک از ادامه سفر منصرف شد و با تملک حیره و مناطق اطراف، به مدت ده و به نقل دیگر، دوازده یا بیست سال بر این منطقه به حکومت پرداخت. اما بعضی دیگر از منابع، ضمن معرفی مالک بن فهم به عنوان اولین مهاجر ازد به عمان، از نخستین مهاجرت گسترده ازدیان -از جمله گروه‌هایی از طوایف دوس- به عمان و سرزمینهای شمالی آن، به رهبری او خبر داده‌اند. بر اساس این روایات، سبب این خروج که اندکی پس از درنگ ازدیان در تهامه (سراة) انجام گرفت آن بود که او به مردی پناه داد (جار). این فرد مجیر، قوچی قوی داشت. روزی فرزندان عمرو بن فهم بن غانم -برادرزادگان مالک بن فهم- از راهی که از منزل این فرد می‌گذشت، عبور کردند. در این هنگام، آن قوچ به یکباره بر ایشان حمله برد و گوسفندان‌شان را متفرق کردند. پسران عمرو بن فهم نیز، تیری بر آن قوچ زدند و آن را کشتند. مرد مجیر، شکایت برادرزادگان نزد مالک برد. مالک از این شکایت، به شدت بر آشفت و گفت: در سرزمینی که این مرد مجیر ساکن است، مقیم نخواهد بود. برخی هم بر این اعتقادند که علت خروج مالک از سراة -بعد از آنکه در پی سیل عرم، از باغ‌های خود در مأرب به سراة کوچیده بود،- آن بود که روزی چوپان مالک بن فهم، همراه با گوسفندان او، نزد مالک می‌رفت. چوپان در میانه راه، از سوی قوچی بزرگ و قوی که از آن نوجوانی از قبیله دوس بود، مورد حمله قرار گرفت و ناچار آن را با پرتاب تیری کشت. صاحب قوچ، متعرض چوپان شد. این واقعه باعث شد مالک همراه با جمع زیادی از فرزندان و قوم و عشیره‌اش از ازد و نیز جماعتی از قضاعه و کسانی که در طاعت او بودند، به سوی عمان حرکت کند. پس از رسیدن این کاروان به عراق، پسرش جذیمة الابرش بن مالک و همراهان ازدی‌اش از آنها جدا شدند و در عراق متوطن شدند. مالک و باقی‌مانده یارانش به سوی عمان حرکت کرد و در حالی که از کثرت نفرات و رزمندگانش، احدی از قبایل یمنی پیش رو، یارای مقابله با آنها نبودند، وارد عمان شد. آنها در عمان با دارا بن دارا بن بهمن بن اسفندیار -فرمانروای منتخب پادشاه ایران در منطقه- مواجه شدند و در پی ممانعت این فرمانروا با سکونت آنها در عمان، مالک و یارانش به مقابله با او پرداخته، خواستار واگذاری قطر-از سرزمین‌های تابعه عمان- به آنان و مشارکت در آب و چراگاه این منطقه با ایرانیان شدند. این پیشنهاد، پس از مشورت با بزرگان، با مخالفت فرمانروای ایرانی عمان رو به رو شد؛ اما مالک و یارانش بر این امر اصرار ورزیده، تهدید کردند در غیر این صورت، با دست زدن به خشونت و جنگ به هدف خود خواهند رسید. بدین ترتیب، علی‌رغم میل فرماندار ایرانی عمان، آنها در قطر ساکن شدند و آب و چراگاه آن را به مساوات قسمت کردند. چندی بعد، مالک بن فهم بر عمان و عراق و مناطق پیرامونی آن مسلط شد و بین شط عمان و یمن ساکن شد. بواسطه حسادت ملوک یمن به مالک بن فهم، فرزندان مالک و گروهی از مردم ازد به نوبت از او پاسبانی می‌کردند تا این که سرانجام پسر کوچکش سلیمه -که تیراندازی قهار بود و در نزد پدر، از جایگاه ویژه‌ای نسبت به برادران دیگر خود برخوردار بود،- به اشتباه مالک را هدف تیر خود قرار داد و هلاک کرد. در پی این واقعه، سلیمة بن مالک به ایران گریخت و در جاسک با دختری به نام «اسفاهیه» ازدواج کرد و صاحب فرزندانی شد. سپس به کرمان رفت و در میان بزرگان آن منطقه، جایگاهی یافت. نسل سلیمه در ایران و کرمان و جزائر خلیج فارس و اطراف آن پراکنده شدند و برخی هم به عمان بازگشتند.

اما -همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد- گزارش‌هایی هم از سکونت مالک بن فهم در عراق پس از کوچ او و همراهانش از یمن حکایت دارد. بر اساس این گزارش‌ها، گروه بزرگی از ازد سراة به رهبری مالک بن فهم دوسی در دوره «ملوک الطوایفی اشکانیان» و یا «دوره فترت» به عراق مهاجرت کردند. آنها توانستند با رهبری مالک و با بهرهگیری از ضعف حکام آنجا -به ویژه در دوره فترت میان انحطاط و سقوط اشکانیان و روی کار آمدن ساسانیان- و نیز فرصتی که بواسطه جنگ‌های داخلی حکام منطقه دست داد، با شکست فرمانداران تابع ایران در عمان و بحرین، برحیره مسلط شوند و پادشاهی مستقلی را در آنجا بنیان نهند که پس از مالک به برادرش عمرو و سپس جذیمة بن مالک ملقب به «ابرش» رسید. جذیمة الابرش نخستین پادشاهی بود که بر سراسر عراق چیرگی و فرمانروایی یافت. جذیمه مبتلا به بیماری برص بود و عرب چون می‌خواست این عیب را از او پوشیده بدارد، برای احترام وی، او را به جای این که «جذیمه الابرص» بخواند، «جذیمة الوضّاح» (جذیمه روشن) یا «جذیمة الابرش» (جذیمه دو رنگ) می‌خواند. قلمرو حاکمیتی جذیمه سر زمینی به وسعت حیره و انبار و بَقّه و هیت و عین التمر و اطراف بیابان تا العمیر (الغمیر) و قطقطانه و خفیه و مجاور آن را شامل می‌شد. او در دوران حاکمیت خود بر این منطقه، بر قوم طسم و جدیس که در بخش‌هایی از یمامه به سر می‌بردند، حمله برد و پیکاری با اقوام کهن و عربان عاربه داشت. وی همچنین، با حسان بن تبع اسعد ابی کرب -پادشاه بزرگ یمن- هم، زد و خوردهایی داشت و یک بار با لشکریانش به قلمرو حسان تاخت و آنجا را تاراج کرد. حسان نیز در تلافی این عمل، به فوجی از لشکر او حمله برد و همه را نابود ساخت. جذیمه به کهانت و پیشگویی پرداخت. او دو بت داشت که آنها را ضیزن (ضیزتان) می‌خواندند. وی به‌وسیله آنها طلب باران می‌کرد و بر دشمنان ظفر می‌یافت. جذیمه به قصد استرداد پسری از قبیله لخم به نام عدی بن نصر بن ربیعه، مصمم به حمله به قبیله ایاد گردید. اما ایادی‌ها که توان مقابله با او را نداشتند، به نیرنگ دست زده، بت‌های جذیمه را به سرقت بردند و در ازای استرداد آنها، خواستار چشم‌پوشی جذیمه از حمله به قبیله‌شان شدند که با پذیرش جذیمه روبه‌رو شد. جذیمه همچنین، با عمرو بن ظرب بن حسان بن اذینه عملیقی -فرمانروای عرب در سرزمین جزیره (جزیره ابن عمر) و بلندی‌های شام،- در ستیز شد که به کشته شدن عمرو بن ظرب و شکست و فرار لشکریانش منجر شد. پس از عمرو، دخترش، «زبّاء» (ذنوبیا)، -که نام اصلی‌اش «نائله» گزارش شده،- به فرمانروایی رسید. زبّاء پس از استوار ساختن پایه‌های حکومت خود، در اندیشه جنگ با جذیمه و انتقام خون پدر بر آمد. اما با توصیه خواهر خردمندش «ربیبه»، مبنی بر بهره‌گیری از راهکار نیرنگ و فریب به جای رویارویی مستقیم با جذیمه، از این کار منصرف، و از در خدعه و فریب، نامه‌ای به جذیمه نوشت و از او خواست جهت به‌دست آوردن او و مملکتش به سوی وی بشتابد. جذیمه پس از دریافت نامه، پس از مشورت با بزرگان و نزدیکان مورد اعتماد خود، علی‌رغم مخالفت غلام کاردان خود قصیر بن سعد، در صدد ازدواج با زبّاء (ذنوبیا) -ملکه بلاد جزیره- بر آمد. پس به دربار زبّاء وارد شد و در بدو ورود به قصر، توسط زبّاء سر بریده شد.

از جنگ‌های جاهلی بنی دوس با قبایل و طوایف دیگر عرب نیز -که بخشی مهم از تاریخ جاهلی هر قومی از جمله بنی دوس به شمار می‌رود- افزون بر رفتارهای خشونت‌آمیز و جنگ‌های سرزمینی مالک به فهم و نیز ستیزه‌های جذیمة الابرش با اقوام و ملیت‌های گوناگون عرب، که پیشتر بدان پرداختیم می‌توان به نبردهای این قوم با دو قبیله برادر یمنی -خثعم و بجیله-، نبرد با بنی کنانه در موضعی به نام «روضة حجرة دوس» و پیکار با بنی اعمام‌شان غطاریف -از شاخه‌های بنی یشکر- اشاره کرد. جنگ اخیر که در برخی منابع به «یوم حِضوَه» شناسانده شده است، جنگی بین بنی دوس با بنی حارث بن عبدالله بن عامر غطریفی بود. سبب وقوع این جنگ، حسادت عرب به مردی سالخورده از دوس که بواسطه احکام نافذش به جایگاه بلندی بین عرب دست یافته بود، عنوان شده است. از همین رو، دو جوان از آل حارث به بهانه تحاکم، او را از خانه بیرون کشیدند و کشتند. مردم دوس هم در انتقام این عمل، بر آن شدند تا قتل او را با کشتن بزرگی از بنی حارث به نام ضماد بن مشرح یشکری که در «قنونی» -از روستاهای سراة-سکونت داشت، جبران کنند. جمعیتی حدود ۸۰ نفره از آنان آماده این اقدام شدند. این گروه، پس از همراه کردن فردی از خویشان ضماد بن مشرح به نام حممة بن حارث بن نافع، بر آل حارث حمله بردند و در غیاب ضماد، دو تن از پسران او را کشتند و بازگشتند. چون ضماد بازگشت و خانواده خود را بر آن حال دید، در طلب خونشان، آماده جنگ با دوسیان شد. بنی حارث به ریاست ضماد بن مشرح حارثی و فرزندان دوس به رهبری عمرو بن حممه دوسی در حضوه به هم رسیدند و در پای کوهی به نام «رأس عویره» به جنگی خونین تن دادند که سرانجامی جز پیروزی بنی دوس نداشت. غارت همیم بن عامر معنی بر خارجة بن عمرو عامری و همچنین درگیری دوسی‌ها با قریش در ماجرای قتل ابوزیهر هم از دیگر درگیری‌های جاهلی این قوم به شمار رفته که در منابع بدان پرداخته شده است. در باب علت وقوع درگیری اخیر -که پس از بعثت رسول خدا(ص) اتفاق افتاد،- نقل است که ولید بن مغیره مخزومی-از سران قریش و دشمن سرسخت پیامبر(ص)- عاتکه دختر ابوزیهر دوسی (غطریفی)-از مردان بزرگ قبیله ازد- را از ابوزیهر خواستگاری کرد و در پی موافقت با این امر، ولید مهریه آن دختر را به طور کامل به ابوزیهر پرداخت نمود. اما چندی بعد، ابوزیهر -که از احلاف ابوسفیان بن حرب بود- از سوء رفتار ولید با زنان و ضرب و شتم آنها اطلاع یافت؛ از این‌رو دختر را در خانه حبس و از فرستادن او به خانه ولید بن مغیره خودداری کرد تا این که ولید در بستر مرگ افتاد. ولید به هنگام مرگ، در ضمن وصایای خود به فرزندان، از پرداخت کابین دختر ابوزیهر دوسی و ندادن دختر از سوی ابوزیهر سخن گفت و خواهان استرداد این کابین از ابوزیهر شد. پس از مرگ ولید، پسرش هشام در صدد انتقام و قتل ابوزیهر بر آمد تا این که سرانجام در بازار ذی المجاز مقصود خود را عملی کرد. یزید بن ابوسفیان در نبود ابوسفیان -که جهت کاری خارج از مکه رفته بود،- در صدد انتقام بر آمد و بر بنی عبدمناف جامه رزم پوشاند. خبر به ابوسفیان رسید، پس فوراً خود را به مکه رساند و مانع نبرد یزید با بنی مخزوم -طایفه ولید بن مغیره- شد. او خونبهای ابوزیهر را متقبل شد و سپس وجه دیه را که شامل صد ماده شتر می‌شد، همراه با ضرار بن خطاب و جمعی از مردم قریش نزد صاحبان دم فرستاد. قوم و خویشان ابوزیهر دیه را پذیرفتند؛ اما در بازگشت قرشی‌ها به مکه، غطاریف -که فرزندان حارث بن عبدالله بن عامر غطریف بودند- و نمر و دوس بر آنها تاختند و برخی از آنها را کشتند. بعضی دیگر هم که ضرار بن خطاب از جمله آنان بودند، گریختند و به منزل زنی آرایشگر از دوس به نام «ام غیلان» پناهنده شدند. قبیله دوس در صدد قتل آنها به جای ابوزیهر بر آمدند که با ممانعت ام غیلان و جمعی دیگر از زنان روبرو شدند. هر چند، مهاجمان از قتل ضرار و همراهانش منصرف شدند و بازگشتند اما تبعات این قتل با وجود دریافت دیه، همچنان ادامه یافت؛ چندان که نقل است سعد بن صبیح بن حارث دوسی -دایی ابوهریره- به احدی از قریش دست نمی‌یافت مگر آنکه او را به انتقام خون ابوزیهر می‌کشت.

گذشته از نبردهای جاهلی، پیمان‌ها و احلاف نیز بخشی از برنامه‌های قبایل جاهلی از جمله بنی دوس در حفظ بقاء و صیانت از منافع خود بود. هر چند از احلاف مستقل بنی دوس با دیگر قبایل همجوار خبر چندانی به دست ما نرسیده است اما از معدود اخبار پیمان‌های این قبیله با اقوام عرب می‌توان به هم‌پیمانی آنها با ثقیف و سپس با قریش در آستانه ظهور اسلام اشاره کرد. نقل است که افزایش جمعیت قریش، بزرگان قوم را به فکر چاره انداخت. آنها در جهت رفع این معضل، نزد ثقیف رفتند و در ازای دخالت دادن آنها در حرم، خواستار شراکت قریش در دره وجّ -از دره‌های طائف- شدند. این پیشنهاد از سوی ثقیف رد شد. قریش هم به تلافی این عمل، ضمن تحریم خود از ورود به وجّ، وارد شدن ثقفی‌ها به حرم مکه را ممنوع اعلام کردند. با بالا گرفتن تنش و پدید آمدن خوف جنگ، ثقیف از اتحادیه قریش و خزاعه و بنی بکر بن عبدمناة بر خود ترسید و خویشان دوسی خود را رها و با قریش هم‌پیمان شد. قریش پس از انعقاد پیمان با ثقیف، از تمایل خود به هم‌پیمانی با دوس با همان شروط هم‌پیمانی با ثقیف سخن گفتند. پس عبدیالیل بن معقب ثقفی نزد دوس رفت و آنها را از هم‌پیمانی خود با قریش بر سر دره وجّ با خبر کرد و ضمن بیان تمایل قریش با انجام پیمانی مشابه ثقیف با آنان، خواستار هم‌پیمانی دوسی‌ها با قریش و مشارکت دادن ایشان در سهمشان در دره وجّ شد که با موافقت دوسی‌ها و هم‌پیمانی آنان با قریش همراه گردید. نقل است که در این پیمان، قریش از میان طوائف متعدد دوس، تنها با طوایف سلامان بن مفرج، بنی منهب، بنی مالک و بنی نبیش هم‌پیمان گردید.

دوسی‌ها همچنین در کنار دیگر طوایف ازد، در جهت رفع تهدیدها و خطرات و نیز پشتوانه‌سازی برای قبیله خود، کوشیدند تا با برقراری پیوندهای سببی با دیگر تیره‌ها و قبایل حجاز همچون قریش و انصار، به استوارسازی جایگاه خود در میان قبایل منطقه بپردازند. ازدواج جاهلی دختران ابوزیهر دوسی با برخی بزرگان قریش از جمله این موارد است. بر این اساس، عاتکه دختر ابوزیهر به همسری ابوسفیان در آمد و برای او دو پسر بنام محمد و عنبسه به دنیا آورد. زینب دختر دیگر ابوزیهر هم به ازدواج عتبة بن ربیعه در آمد و ربیعه و نعمان را برای او به دنیا آورد و پس از او، با ابوحبیب بن مهشم بن مغیره ازدواج کرد و برای او هم فرزندی متولد کرد. دختر دیگر ابوزیهر هم به همسری ولید بن مغیره در آمد اما به دلیل بد خلقی ولید با زنان، ابوزیهر از فرستادن دختر به خانه ولید خودداری کرد. پیمان‌های سببی ام شریک غزیه بنت جابر بن حکیم دوسی با مردی از بنی عامر بن لؤی قریش، ام عمرو بنت جندب دوسی با عثمان بن عفان، ام حبیب بنت ابی کریم بن عامر دوسی با سعید بن مسیب بن حزن از بنی مخزوم بن یقظه و نیز ام طفیل بنت طفیل بن عمرو دوسی با ابی بن کعب بن قیس نجاری انصاری هم از دیگر ازدواج‌ها بود.

ذکر نامی از دوس در جریان اختلافات احلاف و بنی مالک -دو شاخه اصلی بنی ثقیف- و نیز اطعام حجاج مکه توسط حممة بن حارث بن رافع - از سخاوتمندان عرب و رییس دوس در جاهلیت- و نیز برشمردن عمرو بن حممة بن حارث دوسی به عنوان یکی از حکام عرب جاهلی از دیگر اخبار قابل توجه بنی دوس در دوران جاهلی است.

دوسی‌ها نیز همچون اغلب اعراب شبه جزیره، در روزگار جاهلیت بت می‌پرستیدند. آنان بتی به نام‌ «ذوالخَلَصه» داشتند که‌ در پرستش آن با خثعم‌، بجیله، باهله و ازد سراة و دیگر قبایل مشارکت داشتند. آنان این بت را که در تباله -ناحیه ای بین مکه و یمن- قرار داشت، بزرگ می‌شمردند و برای آن قربانی می‌کردند. پرستندگان این بت برای آن سرایی در این منطقه ساختند و آن را کعبه یمانی و خانه کعبه در مکه را کعبه شامیه می‌خواندند. تا این که پس از ظهور اسلام، جریر بن عبدالله بجلی و جماعتی از قومش پس از مسلمانی، به دستور رسول خدا(ص) به تباله رفته، ضمن کشتن بسیاری از مردم باهله و خثعم که در پاسداری از بت ذوالخلصه با جریر و قومش احمس جنگیده بودند، بت ذو الخلصه را در هم شکستند و خانه ای را هم که در آن این بت نگهداری می‌شد به آتش کشیدند. «ذوالکفین» هم دیگر بت جاهلی دوس بود که همراه با خزاعه به پرستش آن اشتغال داشتند. این بت چوبی را که برخی منابع آن را متعلق به عمرو بن طریف -پدر طفیل بن عمرو صحابی- دانسته‌اند، پس از اسلام توسط عمرو بن حممه دوسی نابود شد. ابن کلبی از بت ذو الکفّین به عنوان بت مخصوص بنی منهب بن دوس یاد کرده، آورده است: بعد از انتشار اسلام، و مسلمان شدن قبیله مذکور، پیامبر(ص)، طفیل بن عمرو دوسی را جهت تخریب آن، به مکان مورد نظر فرستاد؛ او نیز آن را سوزاند و نزد حضرت بازگشت.

بنی دوس و تعامل با پیامبر(ص)

اسلام دوس

از اسلام مُعَیقَیب بن ابیفاطمه دوسی -حلیف آل سعید بن عاص- در مکه که برخی منابع ضمن برشمردن او در شمار مهاجران به حبشه، تاریخ دقیقی برای مسلمانی او ذکر نکرده‌اند اگر بگذریم، طفیل بن عمرو دوسی ملقب به «ذوالنور» را باید نخستین مسلمان دوس و دعوت وی از قوم خود را اولین اقدام عمومی در جهت پذیرش جمعی اسلام از سوی مردم قبیله دوس قلمداد کرد. طفیل که از بزرگان قوم دوس و مردی خردمندو شاعر بود در ایامی که رسول خدا(ص) از سفر تبلیغی طائف برگشته بود به مکه آمدو علی‌رغم سفارش قریش که او را از ملاقات با رسول خدا(ص) برحذر میداشتند، با حضرت ملاقات کرد و اسلام پذیرفت. وی پس از پذیرش اسلام به قبیله خود بازگشت، ولی هر چه کوشید جز پدر و همسرش، کسی اسلام نیاورد. از این‌رو، پس از مدتی مجدداً به مکه آمد و گزارش اسلام نیاوردن قبیله خود را به اطلاع رسول‌ خدا(ص) رساند. سپس طفیل بار دیگر به قبیله خود بازگشت و به دعوت قبیله خود ادامه داد. با تلاش‌های او هفتاد یا هشتاد خانوار دوسی مسلمان شدند و همراه با طفیل پیش از آغاز جنگ خیبر، در خیبر به رسول خدا(ص) ملحق شدند و آن حضرت نیز، آنان را در غنایم جنگ سهیم کرد. آنها همراه پیامبر(ص) به مدینه رفتند و حضرت آنان را در محله «حرة الدجاج» سکنی داد. علاوه بر طفیل بن عمرو، ابوالروی دوسی، عبدالله بن ازیهر دوسی، ابوهریره دوسی، سعد بن ابی ذباب دوسی، حارث بن عبدالله بن وهب دوسی و پدرش عبدالله بن وهب هم از دیگر اصحاب دوسی به شمار رفته‌اند که تا پیش از فتح مکه اسلام (سال هشتم هجری) پذیرفته بودند. ضمن این که منابعی هم عمرو بن حممة بن حارث را از نخستین وفدکنندگان دوسی نزد پیامبر(ص) یاد کرده‌اند.

از زنان پیشتاز این قوم در اسلام هم می‌توان به نام ام شریک دوسیه که برخی نام اصلی او را غزیه بنت جابر بن حکیم کرده‌اند، اشاره کرد. او از زنان بنی عامر بن لؤی قریش بود که پس از پذیرش اسلام، زنان قریش را مخفیانه به اسلام دعوت می‌کرد. کفار قریش از فعالیت‌های تبلیغی او با خبر شدند از این‌رو او را گرفتند و نزد قومش فرستادند. ام شریک به مدینه رفت و خود را به محضر رسول خدا(ص) رساند. بنا بر برخی نقل‌ها، او از زنانی است که خود را به پیامبر(ص) هبه کرد؛ از این‌رو برخی منابع، شأن نزول آیه ۵۰ سوره احزاب: ﴿وَٱمْرَأَةًۭ مُّؤْمِنَةً إِن وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِىِّ...﴾. را درباره او گفته‌اند. بعضی نیز آیه ۵۱ سوره احزاب: «ترجی من تشاء منهنّ.».. را در شأن او دانسته‌اند.

بنی دوس و مشارکت در حوادث ایام نبوی(ص)

از مشارکت مردم این قوم در وقایع ایام نبوی(ص) اطلاع چندانی در دست نیست. دلیل این امر را هم شاید بتوان دوری سکونتگاه‌های این قوم از مدینه و حضور غالب آنان در عراق و عمان دانست. با این حال، اخبار معدودی از حضور افرادی از این قوم در حوادثی چون فتح مکه در دست است. حضور برخی از مردم دوس در جمع کارگزاران رسول خدا(ص) نیز از دیگر اخبار بنی دوس در دوران حیات پیغمبر خاتم(ص) است که از جمله ایشان می‌توان از سعد بن ابی ذباب دوسی -کارگزار پیامبر(ص) در قبیله دوس- و معیقیب بن ابی فاطمه دوسی -کاتب حضرت و ثبت و ضبط کننده غنائم ایشان- نام برد. بنی دوس را از اقوام معتمد رسول خدا(ص) گفته‌اند. نقل است پس از وقوع ماجرای گوسفند مسموم، حضرت دستور دادند تا غیر از قبایل قریش و ثقیف و دوس هدیه ای نپذیرند.

بنی دوس و تعامل با خلافت خلفا

بنی دوس و وقایع ارتداد قبایل

ظهور و بروز پیامبران دروغین (متنبئین) و نیز حادثه شورش قبایل عرب علیه حکومت مدینه که در تاریخ به واقعه «ردّه» موسوم است را می‌توان از نخستین رخدادهای مهم دوران خلافت خلفا دانست که در منابع به مشارکت جمعی از مردم قبیله دوس در آن اشاره شده است. از شمار بزرگترین و مهمترین متنبئین، باید از مسیلمه کذاب نام برد که تهدیدی جدی برای اساس اسلام به شمار می‌رفت. مسلمانان، اعم از مهاجر و انصار و دیگر اقشار مردم شبه جزیره از جمله جمعی از مردم دوس به نبرد با این عنصر فاسد پرداختند و در جنگی موسوم به «نبرد یمامه» (در سال ۱۲ هجری)، او و جمع زیادی از یارانش را به هلاکت رساندند. عاصی بن ثعلبه دوسی، طفیل بن عمرو بن طریف دوسی و پسرش عبداللهاز جمله دوسیان حاضر در این معرکه بودند که نامی از ایشان در فهرست شرکت‌کنندگان این قوم در منابع به ثبت رسیده است. طفیل بن عمرو در کنار دیگر مسلمانان به نبرد با مدعیان دروغین نبوت رفت و پس از فراغت از کار طلیحة بن خویلد اسدی و سرزمین نجد، همراه با پسرش به یمامه رفت. طفیل در این جنگ کشته شد و پسرش عبدالله به شدت زخمی شد. از عاصی بن ثعلبه دوسی هم بنا بر نقل برخی منابع، در شمار یکی از مقتولان دوسی این واقعه یاد شده است. در جریان ارتداد قبایل هم که از دیگر وقایع معروف ایام خلافت خلفا بود، اقوامی از قبیله دوس به ایفای نقش پرداختند که از جمله ایشان می‌توان به مردمانی از طایفه «بنی جدید» اشاره کرد که در جریان شورش ازدیان در عمان و یمن، به رهبری لقیط بن مالک ازدی به او پیوستند. ابوبکر جهت برخورد با این شورش و شورش‌های دیگر جنوب و شرق شبه جزیره عربستان، نامه ای به سران سپاه خود در یمن -یعنی حذیفة بن محصن غلفانی و عرفجه بارقی ازدی و عکرمة بن ابوجهل- نوشت و از آنها خواست تا به عمان و سپس مهره، پس آن گاه، سوی یمن و حضرموت لشکر بکشند و با مخالفان دولت مدینه در بین عمان و یمن مصاف دهند. این سه سردار پس از به هم پیوستن در عمان، ضمن اجتماع در محلی به نام «رجام»، به جیفر و عباد پسران جلندی -از بزرگان محلی حامی دولت مدینه- نامه نوشتند و آنها را از آمدن خود با خبر کردند. لقیط بن مالک ازدی نیز که از آمدن سپاه مدینه به عمان با خبر شده بود، کسان خود را فراهم آورد و در دبا اردو زد. جیفر و عباد هم پس از دریافت نامه فرماندهان سپاه مدینه، از محل خود به «صحار» رفتند و در آنجا اردو زدند و طی نامه ای از عرفجه و حذیفه خواستند تا نزد آنان بروند. آن دو نیز به صحار رفتند و به کار مرتدان و قبایل معترض مجاور پرداختند و آن را سامان دادند. آن گاه با امیران اردوی لقیط مکاتبه کردند و این کار را از سالار طایفه بنی جدید آغاز کردند. بعد از تبادل نامه‌ها، بنی جدید از لقیطدست کشیدند و به حامیان دولت مدینه پیوستند.

از دیگر مواردی که از قبیله دوس و طوایفش در جریان رده سخن به میان آمده است می‌توان به درگیری جمعی از آنان با حذیفة بن محصن غلفانی -فرماندار ابوبکر در عمان- اشاره کرد. نقل است که حذیفة بن محصن پس از انتصاب به فرمانداری عمان، به این سرزمین رفت و به اخذ زکات از مردم منطقه پرداخت. آنها در دبّا -از منازل یکی از طوایف بنی دوس به نام حارث بن مالک بن فهم- به زنی از قبیله عقاة برخوردند و از او یک گوسفند جوان به عنوان زکات طلب کردند، اما آن زن به جای آن بره، یک بزغاله و یک بزغاله ماده به آنها پیشکش نمود. زکات‌گیرندگان از پذیرفتن آنها خودداری کردند و خود از گله آن زن، آنچه می‌خواستند گرفتند.زن از هم‌قبیله‌ای‌های خود کمک‌طلبید. برخی از مردم قبیله بنی مالک به یاری او شتافتند. حذیفه این دعوت را دعوتی جاهلی برشمرد و از آنجا که این ماجرا در دوران ارتداد اعراب اتفاق افتاده بود، این اقدام مردم بنی مالک را حمل بر طغیان این قوم علیه حکومت مدینه کرد و به آنها حمله برد. در این واقعه جمعی از مردم بنی مالک به اسارت در آمدند و به مدینه منتقل شدند. سُبیعة بن غَزَال صلیمی، معلی بن سعد حمامی (کُمامی) و حارث بن کلثوم جدیدی همراه با جمعی دیگر از این قوم جهت بازگرداندن و آزادی اسرا از پی ایشان رفتند. آنها به مدینه رفتند و پس از دیدار با ابوبکر، ضمن بیان پایبندی خود به اسلام و رد اخبار دال بر ممانعت قومشان از پرداخت زکات، این حادثه را ناشی از شتابزدگی حذیفة بن محصن غلفانی در امر قومش دانسته، خواستار آزادی اسرای قومشان شدند. ابوبکر هم در ازای دریافت ۴۵۰ درهم برای هر اسیر، دستور به آزادی این اسرا داد. در نقلی دیگر، نمایندگان عمانی، زمانی به مدینه رسیدند که ابوبکر مرده بود و عمر بن خطاب زمامدار مسلمین شده بود. از این‌رو جهت آزادی اسرا با خلیفه جدید به رایزنی پرداختند.

بنی دوس و فتوحات اسلامی

از دیگر وقایع مهم دوران خلافت خلفای ثلاث که مردم قبیله بنی دوس در آن نقشی چشمگیر ایفا نموده بودند، می‌توان به جریان فتوحات اسلامی اشاره کرد. مردم دوس در تمامی عرصه‌های فتوحات اعم از: ایران، شام، مصر، شمال افریقا و بعدها اندلس حضور داشتند و بسیاری از آنان هم پس از انجام فتوحات، در سرزمین‌های مفتوحه به‌ویژه عراق، مصر، شمال افریقا و اندلس ساکن شدند. از نخستین و مهمترین گزارشاتی که به نقش فعال دوسی‌ها در جریات فتوحات اسلامی در شام پرداخته است، باید از اخبار همراهی آنان با سپاه اسلام در مواجهه با هرقل در اواخر سال ۱۴ هجری و اوایل سال ۱۵ هجری یاد کرد. در پی آغاز فتوحات اسلامی، هراکلیوس که پیش‌تر مناطق مهم شام -از جمله دمشق و حمص- را از دست داده ‌بود، یکبار دیگر کوشید تا با سامان دادن لشکری عظیم از رومی‌ها، شامیان، اهالی جزیره و ارمنستانی‌ها، در کنار قبایل عرب منطقه همچون:لخم،جذام، بلقین، بلی،عامله و قبائل قضاعه و غسان به جنگ مسلمانان برود. بدین منظور، او در تابستان سال ۱۴ هجری، همراه با سپاهی دویست هزار نفره از رومیان و جمع زیادی از مستعربه از قبایل لخم، جذام، بلقین، بلی، عامله و قبائل قضاعه و غسان به انطاکیه رفت و آماده پیکار با مسلمانان شد. او در انطاکیه ماند و یکی از خواجگان خود به نام «صقلار» را با یکصد هزار تن که دوازده هزار نفر از آنان از مستعربان -از غسان و قبایل قضاعه بودند،- به سالاری جبلة بن ایهم غسانی به نبرد مسلمانان فرستاد. مسلمانان با بیست و چهار هزار تن سپاهی به فرماندهی ابوعبیده جراح به مقابله آنها رفتند. دو سپاه در رجب سال ۱۵ هجری در کنار نهری به نام «یرموک» به هم رسیدند و با آنان وارد کارزار شدند. روز اول جنگ را رومیان با حمله بر میمنه سپاه اسلام متشکل از أزد و مذحج و حضرموت و خولان آغاز کردند و تا سه بار این حمله را تکرار کرد تا این که مقاومت سپاهیان اسلام در این جناح در هم شکسته شد و با عقب نشینی آنان، سپاه اسلام در آستانه شکست کامل قرار گرفت. در این هنگام، عمرو بن معدیکرب زبیدی پیشوا و امیر زبیدیان -که بواسطه شجاعتش در جاهلیت او را بزرگش می‌شمردند و در یرموک عمرش از صد و بیست سال گذشته بود- قومش را ندا داد و با سخنان خود، آنان را از فرار در برابر دشمن و تن در دادن به ذلت و ننگ بر حذر داشت. سخنان مهیج او باعث بازگشت رزمندگان زبیدی شد. آنان با کمک رزمندگانحمیر و حضرموت و خولان به یکباره حمله سختی را علیه سپاه روم ترتیب دادند و آنان را مجبور به عقب نشینی کردند. دوسی‌ها هم با همراهی ابوهریره و با فرماندهی قیس بن هبیره بر دشمن حمله بردند و پرچم برافراشتند. بدین ترتیب، مسلمانان به قتال تحریض شدند. دوس پی در پی حمله می‌برد تا این که سرانجام به مدد سایر قبایل،پیروزی نصیب مسلمانان شد. در ادامه این جنگ، عامر (عمرو) بن طفیل دوسی به همآوردی جبلة بن ایهم -آخرین شاه غسانی- رفت و در مصاف با او کشته شد. بعد مرگ طفیل، پسرش جندب، پرچم پدر را به‌دست گرفت و نزد ابوعبیده رفت و از او خواست، اجازه دهد تا با آن پرچم، به جنگ دشمن برود و انتقام خون پدر بگیرد یا در این راه جان ببازد. اما ابوعبیده نپذیرفت و پرچم از دست او گرفت و به مردی دیگر از قبیله دوس داد. جندب در حالی که رجز می‌خواند به سوی جبلة بن ایهم حمله برد و او نیز در مصاف با جبله کشته شد. از جندب بن عمرو بن حممه دوسی صحابی -فرمانده برخی کرادیس در یرموک و از مقتولین این جنگ یا نبرد اجنادین-، و نیز ابوهریره دوسی و حارث بن عبد(عبدالله) بن وهب دوسی صحابی هم به عنوان برخی دیگر از شرکت‌کنندگان دوسی پیکار یرموک در منابع ذکری به میان آمده است.

در ادامه این نبردها در جنگ بزرگی که به قتل ماهان -سردار بزرگ رومیان- انجامید نیز ذکری از مردمان دوس به میان آمده است که هماوردی دو تن از ایشان با ماهان و کشته شدنشان به‌دست او از جمله آن است. جنگ اجنادین هم دیگر نبرد معروف مسلمانان در شام با دشمن رومی بود که جمعی از مردم دوس در آن حضور داشتند. عبدالله بن عمرو دوسی و به نقلی جندب بن عمرو بن حممه دوسی صحابی از جمله این مشارکت کنندگان بودند که در یکی از مواقف آن کشته شدند. برخی منابع از طفیل بن عمرو بن طریف دوسی -جد عبدالله بن عمرو دوسی- هم، در شمار یکی از کشته‌های اجنادین نام برده‌اند.

شرکت در فتوحات ایران -به‌ویژه جزایر جنوبی ایران- هم از دیگر اخبار به‌دست آمده از فرزندان دوس است، که به نقش آنان در فتوحات ایران در عصر خلفای ثلاث اشاره دارد. نقل است که عمر بن خطاب، در سال ۱۵ هجری، عثمان بن ابی العاص ثقفی را به فرمانداری خود در عمان منصوب کرد. پس از نبرد جلولاء (سال ۱۶ یا ۱۷ هجری)، عمر، نامه ای به عثمان نوشت و از وی خواست تا از طریق دریا به جنگ ایرانیان برود. عثمان پس از دریافت نامه، مردم را نزد خود خواند. ۳۰۰۰ و به نقلی ۲۶۰۰ تن از قومیت‌های ازد، بنی مالک بن فهم، راسب، ناجیه و عبدالقیس که اکثریت آنها را ازدی‌ها تشکیل می‌دادند، نزد او فراهم آمدند. عثمان آنها را از جرفار به جزیره «بَرکاوان» -که امیری ایرانی بر آن حاکم بود- فرستاد. کار دو طرف، بدون آنکه جنگی بین آنها در گیرد، به مصالحه کشید. یزدگرد به بزرگ کرمان نامه نوشت تا به جزیره برکاوان حمله برد. پس او با ۳۰۰۰ یا ۴۰۰۰ نفر سپاهی، از جزیره هرمز به برکاوان(قشم) لشکر کشید و با عثمان بن ابی العاص و نیروهایش در این جزیره درگیر شد. این جنگ با شکست ایرانیان و کشته شدن فرمانده ایشان به نام «شهرک» خاتمه یافت. در این جنگ، یزید بن جعفر جهضمی رییس بنی مالک بن فهم بود. پس از این پیروزی، سپاه مذکور راهی عراق شد و در توّج مسکن گزید. اندکی بعد، آنان به دستور عمر بن خطاب به بصره رفتند تا در این شهر ساکن شوند. به دستور عمر برای هر یک از این قبایل در بصره محله ای تخصیص داده شد و به آنها دستور داده شد در این شهر برای خود خانه‌ای بنا نمایند. از نخستین عمانی‌هایی که به بصره وارد شدند جمعی ۱۸ نفره از مردم عمان بودند که کعب بن سور -از بنی لقیط بن حارث بن فهم- از جمله ایشان بود. ورود ازدی‌ها -از جمله طوایف دوس- از توّج به بصره در دوران خلافت عثمان بن عفان نیز ادامه یافت و بسیاری از ایشان در زمان امارت عبدالله بن عامر -فرماندار عثمان در بصره- از توّج وارد این شهر شدند.

دوسی‌ها در فتوحات مصر به‌ویژه اسکندریه و فسطاط نیز حضوری گسترده داشتند. در جریان فتوحات اسلامی در مصر (در سال ۲۰ هجری) و به هنگام محاصره دژ بزرگ فسطاط به فرماندهی عمرو بن عاص، قبایل بسیاری حضور داشتند که مردم دوس از جمله ایشان بودند. لیکن چون جمع آنها به حدی زیاد نبود که خود پرچمی مستقل داشته باشند، از این‌رو ذیل «اصحاب الرایه» قرار گرفتند. «اصحاب الرایه» گروهی از مردم قبایل پراکنده از جمله قریش، دوس، اسلم، غفار، جهینه، ثقیف، عبس بن بغیض و أشجع بودند که چون جمع آنان برای داشتن پرچمی مستقل کفایت نمی‌کرد، همگی ذیل پرچمی واحد قرار می‌گرفتند و در نبردها شرکت می‌کردند. پس از انجام فتوحات در مصر و در پی ایجاد شهر تازه تأسیس فسطاط (سال ۲۱ هجری)، به هر یک از قبایل و طوایف حاضر در جنگ -از جمله اصحاب الرایه- خطه ای جهت سکونت، تخصیص داده شد که به نامشان معروف بود. حضور این ازدیان در بلاد مصر، پیامدهایی به همراه داشت که از جمله این پیامدها، ترویج مذهب خارجی اباضی در منطقه مصر و اطراف آن است. دوسی‌ها، بعدها در فتوحات شمال افریقا نیز نقشی تأثیرگذار ایفا نمودند که از معاریف آنان در این فتوحات در زمان خلافت عثمان، می‌توان از معیقیب بن ابوفاطمه دوسی ذکری به میان آورد.

افزون بر فرماندهان نظامی دوس در میادین فتوحات نظیر: عامر(عمرو) بن طفیل دوسی، یزید بن جعفر جهضمی و جندب بن عمرو بن حممه دوسی صحابی -فرمانده برخی کرادیس در یرموک-، کارگزارانی از مردم دوس در دستگاه خلافت، به خدمت پرداختند که از جمله ایشان می‌توان از معیقیب بن ابوفاطمه دوسی -مسئول بیت المال عمر بن خطاب-، ابوهریره دوسی -فرماندار عمر در بحرین- و کعب بن سور بن بکر -قاضی عمر و عثمان در بصره- یاد کرد. گفته شده که ابوهریره پس از انتصاب به امارت بحرین، در آنجا برای خود زندگی مجللی ترتیب داد. اسبهای زیادی فراهم آورد و غلامان متعددی خریداری نمود. پس از برکناری از این منصب و پس از ورود به مدینه، عمر به او گفت: «ای دشمن خدا و کتابش؛ از مال خداوندسرقت کردی و بر زندگی خود افزودی؟» سپس، ده هزار درهم از او ستاند و تحویل بیت المال داد.

مناسبات بنی دوس با دولت علوی(ع)

از تاریخ این قوم در دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع)، چیزی افزون بر آنچه که در ذیل تراجم برخی از افراد شهیر این طایفه آمده، اطلاعی در دست نیست. بر این اساس، دوسی‌ها در قبال امیرالمؤمنین(ع) و حکومت ایشان رفتار دو سویه ای داشتند. برخی در حمایت از امیرالمؤمنین(ع) وارد میدان شدند و برخی دیگر با آن حضرت به عناد و دشمنی پرداخته در جنگ‌های آن حضرت، رو در روی ایشان قرار گرفتند. نخستین گزارش از حضور بنی دوس در وقایع دوران حکومت امام علی(ع) را می‌توان در جنگ جمل جست. در این جنگ، کعب بن سور بن بکر ازدی -که در دوران خلافت عمر بن خطاب و عثمان منصب قضای بصره را بر عهده داشت،- همراه با عایشه و دیگر بیعت شکنان از بصره خارج شد. گفته شده که او پیش از جنگ، در حالی که قرآنی بر گردن آویخته بود از لشکر ناکثین خارج شد و ضمن دعوت دو طرف درگیر به خویشتنداری، سعی در اصلاح دو گروه داشت که تیری ناشناس به او اصابت کرد و کشته شد.

صفین نیز دیگر پیکار بزرگ دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) بود که شاهد حضور برخی از مردم دوس در هر دو سوی میدان بود. پیش از آغاز این جنگ، زمانی که حضرت تازه از جنگ جمل فراغت یافته بود و در کوفه به عنوان پایتخت جدید حکومت خود مستقر شده بود، فرمانداران خود را به بلاد مختلف اسلامی از جمله شام -مقر حکومت معاویة بن ابوسفیان- گسیل داشت. اما معاویه از رای امیرالمؤمنین(ع) سر بر تافت و سر به عصیان نهاد. امام(ع) با اعزام فرستادگان خود و نیز ارسال نامه، سعی در بر کناری مسالمت‌آمیز معاویه از قدرت نمود. معاویه هم در اقدامی مشابه، در تشریح دیدگاههای باطل خود در این مسأله کوشید و ضمن مکاتبه با حضرت، نمایندگانی را به کوفه گسیل داشت. در یکی از این موارد، معاویه نعمان بن بشیر و ابوهریره را نزد امیرالمؤمنین(ع) فرستاد و از آن دو خواست نزد علی(ع) بروند و او را به خدا سوگند دهند و از ایشان بخواهند قاتلان عثمان را به او بسپارد- زیرا علی(ع) آنها را نزد خود جای داده و از آنان حمایت می‌کند-. اگر چنین کند، دیگر میان ما جنگ و‌ستیزی نخواهد بود و اگر سر برتافت، شما برای رضای خدا، بر ضد او شهادت دهید و نزد مردم آیید و از هر چه دیده‌اید و شنیده‌اید، آنها را آگاه کنید. مقصود معاویه از این اقدام آن بود که آن دو، را نزد حضرت بفرستد تا پیشنهاد او را به امیرالمؤمنین(ع) ارائه دهند. معاویه می‌دانست که حضرت با این خواسته مخالفت می‌کنند ولی می‌خواست پاسخ منفی امام علی(ع) را وسیله قرار دهد تا مردم شام را فریفته تا او را از جنگ با علی(ع) معذور دارند و علی(ع) را ملامت کنند.نعمان و ابوهریره نزد حضرت آمدند و از ایشان خواستند که قاتلان عثمان را نزد معاویه فرستد تا به قصاص خون عثمان بکشد، باشد که با این عمل، خداوند میان شما اتحادی پدید آورد و دشمنی شما بدل به دوستی شود و این امت هم از جنگ و فتنه و تفرقه آسوده گردد. در پی پاسخ رد امام(ع)، ابو هریره به شام بازگشت و نزد معاویه رفت و خبر را به او باز گفت. معاویه فرمان داد که برود و از آنچه رفته است مردم را آگاه کند. ابو هریره نیز چنین کرد و معاویه را در مطامع دنیوی خود یاری نمود. ابوهریره در روز جنگ صفین نیز حضور داشت، و در این روز، همراه با ابودرداء جهت اصلاح دو طرف به وساطت برخاسته، به رفت و آمد بین سپاه امیرالمؤمنین(ع) و لشکر معاویه پرداخت. اما این دو نه تنها از این سفارت خود طرفی نبستند، بلکه دایره این فتنه را مشتعل‌تر ساختند و جنگ شدت و حدّت گرفت.

علاوه بر ابوهریره و دوسی‌های حاضر در سپاه امیرالمؤمنین(ع)، در آن سوی میدان و در سپاه معاویة بن ابوسفیان هم، جمعی از مردم بنی دوس حضور داشتند که از جمله ایشان می‌توان از حارث بن عبد بن وهب دوسی -که از او در برخی منابع در شمار صحابی رسول خدا(ص) نام برده شده است- یاد کرد. وی در این جنگ، فرماندهی پیادگان فلسطین را بر عهده داشت. از جندب بن جندب بن عمرو بن حممه هم به عنوان یکی دیگر از همراهان دوسی معاویه و از مقتولین جنگ صفین نام برده شده است.

جریان غارات معاویه در بلاد تحت امر امیرالمؤمنین(ع) از جمله غارت بسر بن ارطاة به حجاز و یمن نیز از دیگر حوادث مهمی است که در آن به ذکر نام برخی رجال دوسی پرداخته شده است. نقل است که در پی غارت بسر به حجاز در سال ۴۰ هجری، او پس از تصرف مدینه و بیعت ستانی از مردم این شهر برای معاویه، ابوهریره را جانشین خود در این شهر قرار داد و مردم را از مخالفت با او بر حذر داشت. از دیگر اخبار واصله در خور توجه مردم دوس در دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع)، همراهی جدیع بن علی بن شبیب کرمانی با آن حضرت در دوران خلافت ایشان است. جدیع از مریدان و یاران نزدیک امام علی(ع) بود که پس از پایان جنگ جمل همراه با ایشان، بصره را به قصد کوفه ترک و در این شهر ساکن شد. او به حضرت علی(ع) بسیار علاقمند بود چندان که به عشق حضرت، نام یکی از فرزندانش را به نام آن حضرت، «علی» گذاشت.

دوس و تعامل با دولت بنی امیه

اگر از اندک اخبار موضع مخالفت بنی دوس از جمله: حضور برخی از آنان در واقعه حره (در سال ۶۳ هجری) و نیز قیام جُدَیع بن علی بن شبیب کرمانی -بزرگ ازدیان خراسان- علیه نصر بن سیار -فرماندار اموی خراسان- و کشته شدن او به‌دست عامل بنی امیه در خراسانچشم بپوشیم، تعاملات مردمان این قوم با فرزندان امیه را باید، بیشتر در موضع همراهی با دولت امویان تعریف کرد. جدیع بن علی، شیخ خراسان و تک سوار عصر و از زیرکترین رؤسای قومش بود. او در کرمان تولد یافته بود و در خراسان مقیم شده بود. نصر بن سیار پس از انتصاب به فرمانداری خراسان در سال ۱۲۶ هجری، از بیم کرمانی او را به زندان انداخت و بدین دلیل، خشم ازدیان و دیگر یمانی‌های خراسان را بر انگیخت. تا اینکه چندی بعد، جدیع از زندان گریخت و به جمع‌آوری و سامان دهی نیرو جهت نبرد با نصر پرداخت. مدتی بعد، وی به گرگان عزیمت کرد و پس از اندک زمانی، با قتل حارث بن سریج - گماشته نصر بن سیار در مرو - بر این شهر غالب شد و کارش در این منطقه قوت گرفت. نصر، سپاهی را به مقابله او فرستاد. در جنگ سختی که بین دو سپاه در گرفت، جمع زیادی از نیروهای دو طرف کشته شدند. ابومسلم و نیروهایش که مترصد این فرصت بودند، بر نفوذ خود بر منطقه افزودند و پس از اطمینان از کشته شدن بسیاری از نیروهای دو طرف، بین دو لشکر نصر و جدیع اردو زدند. این امر باعث پیوستن جمع زیادی از نیروهای دو طرف به ابومسلم، و قوت بیش از پیش او گردید. قدرت یابی ابومسلم در منطقه، موجب شد تا نصر بن سیار، نسبت به این امر احساس خطر کند و طی نامه ای به مروان بن محمد -آخرین خلیفه اموی- نگرانی خود را از از قدرت گرفتن روز افزون ابومسلم ابراز نماید. با شدت یافتن اختلافات بین نصر و جدیع، ابومسلم، نامه ای به جدیع نوشت و او را به اتحاد با خود فرا خواند که با موافقت جدیع مواجه شد. نصر که در سایه این اتحاد، نابودی خود را حتمی می‌دید، نامه ای به کرمانی نوشت و وی را به صلح دعوت کرد. با تمایل کرمانی به این امر، او از ابومسلم فاصله گرفت و با یکصد سوار در میدان ایستاد و کس نزد نصر فرستاد و خواهان امضای صلح نامه شد. نصر از این فرصت استفاده کرد و پسر حارث بن سریج را با سپاهی سوی او فرستاد. در جنگی که بین طرفین در گرفت، جدیع بن علی کشته شد و نصر او را در سال ۱۲۹ هجری همراه با یک ماهی به دار آویخت. قیام جدیع شرایط را برای افول دولت بنی امیه و ظهور دولت عباسی فراهم آورد. پس از مرگ جدیع، فرزندش علی به ابومسلم پیوست و آمادگی خود را در اطاعت از فرامین او اعلام کرد.

اما از نخستین اخبار همراهی این قوم با امویان، علاوه بر حضور جمعی از دوسی‌ها نظیر حارث بن عبد (عبدالله) بن وهب دوسی -فرمانده پیادگان فلسطین- و جندب بن جندب بن عمرو بن حممه در جنگ صفین و مقابله با سپاه امیرالمؤمنین(ع) -که در بخش گذشته بدان پرداخته شد،- می‌توان به همراهی ابوهریره با معاویه به هنگام ورود معاویه به کوفه پس از صلح امام حسن(ع) اشاره کرد. با ورود آنها به مسجد کوفه، ابوهریره در میان مردم ندا در داد: «ای اهل عراق؛ فکر می‌کنید بر رسول خدا(ص) دروغ می‌بندم و خود را در آتش می‌سوزانم؟ به خدا قسم؛ از پیامبر خدا(ص) شنیدم که می‌فرمود: «هر پیامبری حرمی دارد و حرم من مدینه است. هر کس در مدینه فتنه ای به پا کند و حادثه ای بیافریند، لعنت خدا و رسول(ص) و مردم شامل او می‌گردد». من اکنون گواهی می‌دهم که علی [ع] در مدینه فساد کرد و فتنه به راه انداخت». چون این سخن به معاویه رسید، او را پاداشی در خور داد و بر احسان خود بر وی افزود و بعد، او را حاکم مدینه کرد.

بی تفاوتی برخی از سران این قوم به نامه دعوت امام حسین(ع) به سران قبایل پنجگانه بصره جهت قیام هم دیگر موردی است که از آن می‌توان به تعبیری، نوعی همراهی با دولت اموی یاد کرد. بنا بر نقل منابع، امام(ع) نامهای نوشت و آن را به وسیله یکی از موالیان خود به نام سلیمان، برای سران پنج قبیله بصره فرستاد. سلیمان نسخهای از نامه حضرت را به هر یک از سران بصره به نام‌های: مالک بن مسمع بکری، احنف بن قیس، منذر بن جارود، مسعود بن عمرو، قیس بن هیثم و عمرو بن عبیداللّه بن معمر تقدیم نمود. هر یک از بزرگان بصره -از جمله مسعود بن عمرو معنی- که نسخه‌ای از نامه امام(ع) را دریافت کرده بودند، آن را مخفی نگه داشتند به جز مُنذِر بن جارود که گمان بُرد این امر از نیرنگ‌های عبیداللّه بن زیاد است. از اینرو در شبی که فردای آن روز ابن زیاد قصد عزیمت به کوفه را داشت، موضوع را به وی گزارش داد. عبیداللّه نیز فرستاده امام(ع) را به حضور‌طلبیده او را گردن زد.

از دیگر مواضعی است که از قبیله بنی دوس و مردمانش در دوران حکومت بنی امیه ذکری به میان آمده است می‌توان به جریان شورش مردم شهر بصره علیه عبیدالله بن زیاد و اخراج او از این شهر اشاره کرد. در پس انتشار خبر مرگ یزید در سال ۶۴ هجری، مردم بصره دل در گرو بیعت با عبدالله بن زبیر نهادند و عبیدالله را از منصب فرمانداری این شهر بر کنار کردند. عبیدالله، نخست، در پی سرکوب قیام بر آمد اما همراهان او، وی را از این کار منع کردند و آن را به صلاح ندانستند. از این‌رو، وی با مشورت حارث بن قیس حارثی به منزل بزرگ ازدیان بصره، مسعود بن عمرو معنی معروف به «قَمَر العراق» پناه جست. مردم بصره هم پس از عزل عبیدالله، فراهم آمدند و کار خویش را به نعمان بن صهبان راسبی و یکی از مضریان به نام قیس بن هیثم سلمی سپردند تا فرد مناسبی را جهت امارت معرفی نمایند. نعمان که به بنی هاشم مایل بود، توانست با زیرکی، توجه قیس را به خود جلب کند و وی را مجاب کند تا به انتخاب فرد مورد نظرش رضایت دهد. بدین ترتیب، او عبدالله بن حارث مطلبی ملقب به «ببه» که مادرش هند دختر ابوسفیان بن حرب بود را به امارت بصره برگزید و مردم هم با وی بیعت کردند. اندکی پس از این انتخاب، اختلافات بین بنی بکر بن وائل و بنی تمیم در بصره بالا گرفت. با اقدامات مخفیانه عبیدالله بن زیاد و کمک‌های مالی او، بنی بکر، هم‌پیمانی قدیم خود را با مضریان تجدید کردند و مسعود بن عمرو را سالار خود قرار دادند. در اوج این اختلافات، بنی تمیم بر مسعود و یارانش در مسجد بصره حمله بردند و او را در مسجد به قتل رساندند. قتل مسعود بن عمرو معنی جنگ بین مضر و ازد و هم‌پیمانان ربعی آنها با بنی تمیم را در پی داشت. ازد و هم‌پیمانان مضری‌اش به رهبری زیاد بن عمرو بن اشرف عتکی در این جنگ به پیروزی دست یافتند و کشتاری بزرگ از بنی تمیم به راه انداختند. تا این که احنف بن قیس تمیمی با پرداخت دیه ای همتای دیه پادشاهان -یعنی صد هزار درهم- برای مسعود بن عمرو تن به صلح با مضریان داد. تمیمیان همچنین بر اساس توافق صورت گرفته، ملزم به پرداخت دیه کشته شدگان ازدی شدند و خون کشته شدگانشان هم هدر اعلام شد.

روابط دوستانه محرز بن ابوهریره دوسی -از علمای محدث این قوم- با برخی خلفای اموی و دیدارهای او با عبدالملک مروان و سلیمان بن عبدالملک و نیز قتل حازوق حنفی از امرا و فرماندهان لشکر نجدة بن عامر حنفی خارجی به‌دست عبدالله بن نعمان بن وهب -بزرگ دوس و ازد در منطقه سراة- در پی حمله ناموفق او به سرزمین ازد در سال ۶۵ هجری، همچنین همراهی‌های علی بن شبیب معنی و کعب بن معدان اشقری تک سوار، شاعر و خطیب دوسی با مهلب بن ابی صفره -سردار بزرگ امویان- در جنگ‌های او با مخالفان حکومت اموی هم از دیگر اخبار مردم دوس در دوران حکومت مروانیان است. کعب را همچنین فرستاده مهلب در بشارت فتحش به حجاج بن یوسف ثقفی گفته‌اند. مشارکت سعد بن مجد دوسی در قتل قتیبة بن مسلم باهلی -امیر شورشی و مغضوب اموی- در زمان خلافت سلیمان بن عبدالملک (حک. ۹۶-۹۹ هجری) و نیز امارت جدیع بن علی کرمانی بر خراسان توسط یوسف بن عمر ثقفی -فرماندار اموی عراق- در سال ۱۲۰ هجری همچنین فرماندهی پیادگان لشکر یزید بن ولید ناقص (حک. ۱۲۶-۱۲۶ هجری شش ماه) به ریاست عبدالعزیز بن حجاج بن عبدالملک توسط عمارة بن عمرو بن ابوکلثم دوسی در مواجهه با سپاه ولید بن یزید - خلیفه مقتول عباسی- (حک. ۱۲۵-۱۲۶ هجری) هم از دیگر اخبار همکاری‌های مردم دوس در تعامل با دولت اموی عنوان شده است. چندی بعد، مروان بن محمد -آخرین خلیفه اموی- (حک: ۱۲۷ـ۱۳۲ هجری) بر عمارة بن عمرو دست یافت و وی را به جهت مشارکت در قتل ولید، گردن زد.

دوس و دولت بنی عباس

در پی افول دولت امویان و تشکیل دولت عباسی، بنی دوس با این دولت نوظهور نیز تعاملات دوستانه ای برقرار نمودند. آنان همکاری‌های خود را با فرزندان عباس، از زمان دعوت ابومسلم خراسانی در خراسان و در پی قتل جدیع بن علی کرمانی به دست نصر بن سیار -حاکم اموی خراسان- در سال ۱۲۹ هجری آغاز نمودند. پس از مرگ جدیع، فرزندش علی به ابومسلم پیوست و آمادگی خود را در اطاعت از فرامین او اعلام کرد. بعد از علی، برادرش عثمان بن جدیع نیز به ابومسلم پیوست و او را در انجام امور یاری داد. در پی پیروزی‌های به‌دست آمده در خراسان، ابومسلم و اتباعش که از قدرت و نفوذ علی و عثمان در خراسان نگران بودند، در پی دسیسه ای این دو برادر را از میان برداشتند. ابومسلم به قتل این دو اکتفا نکرد و به ریشه کنی خاندان کرمانی در خراسان پرداخت و پس از علی و عثمان، برادر دیگرشان منذر بن جدیع را نیز به قتل رساند.

از دیگر اخبار مهم بنی دوس در دوران خلافت بنی عباس باید به فرمانداری بحرین و بصره برای منصور دوانیقی (حک. ۱۳۶-۱۵۸هجری) توسط عقبة بن سلم بن نافعو امارت عبدالرحمن بن عبداللّه بن عبدالرحمن در سراة برای مهدی عباسی (حک. ۱۶۲-۱۶۹ هجری) اشاره کرد. عقبة بن سلم در دوران حکمرانی خود در بصره، به کشتار جمع زیادی از مردم قبیله ربیعه دست زد تا حدی که عمل او، باعث انحلال پیمان فی ما بین ازد و ربیعه گردید. رفتار خصمانه او با مردم ربیعه باعث شد تا مردی از از این قوم، در حضور مردم در مسجد جامع بصره بر او حمله برد و وی را غافلگیرانه به هلاکت برساند. مشارکت جمعی از مردم دوس در فتوحات بلخ و سمرقند به سال ۱۱۲ هجری به فرماندهی جنید بن عبدالرحمن را هم باید از دیگر اخبار این قوم در دوران حکومت عباسی دانست. از معدود اخبار تعامل خصمانه مردم دوس با دولت عباسی می‌توان به همراهی عبدالرحمن بن ابی عون -از راویان و محدثان معروف دوس- با قیام محمد بن عبدالله نفس زکیه (در سال ۱۴۴ هجری) اشاره کرد. پس از شکست قیام، عمّال حکومتی در جستجوی او بر آمدند لکن علی‌رغم تلاش بسیار، بر وی دست نیافتند. عبدالرحمن در خانه محمد بن یعقوب (عیینه) پنهان شد و در همان‌جا هم در گذشت.

بنی دوس و خوارج

دوسیان در کنار قبیله مادری خود ازد، رویکردهای متفاوتی نسبت به پدیده خوارج و خارجی گری از خود بروز دادند. دوسیان ساکن ایران و عراق -به‌ویژه شهر بنام آن بصره- با وجود سران و فرماندهان بزرگی چون مهلب بن ابی صفره ازدی و دیگر رؤسای این قوم، رویکردی ضد خارجی داشتند. در همین راستا، جمع زیادی از ایشان همراه با مهلب و دیگر فرماندهان ازدی و غیر ازدی در نبرد با خوارج شرکت کردند که از جمله ایشان می‌توان از معاریفی چون لماذة بن مشجعه سلیمی یاد کرد. لماذه از جمله افرادی بود که در زمانی که دیگران از مواجهه با خوارج شانه خالی می‌کردند، به یاری مهلّب شتافت. همراهی‌های علی بن شبیب معنی و کعب بن معدان اشقری تک‌سوار، شاعر و خطیب دوسی با مهلب بن ابی صفره -سردار بزرگ امویان- در نبردهای مهلب با ازارقه هم از دیگر اخبار مردم دوس در مواجهه با خوارج است. کعب را همچنین فرستاده مهلب در بشارت فتحش نزد حجاج بن یوسف ثقفی گفته‌اند. قتل حازوق حنفی از امرا و فرماندهان لشکر نجدة بن عامر حنفی خارجی به‌دست عبدالله بن نعمان بن وهب -بزرگ دوس و ازد در منطقه سراة- در پی حمله ناموفق او به سرزمین ازد در سال ۶۵ هجری، همچنین مساعدت‌های مسعود بن عمرو معنی -بزرگ ازدیان و دوس در بصره- علیه خوارج و کشته شدن او به‌دست افراد این فرقه -بنا بر برخی نقلها- هم از دیگر اخبار ثبت شده این قوم در دشمنی و مخالفت با خوارج است. افزون بر مطالب فوق، از نقل برخی منابع نیز چنین بر می‌آید که جمع زیادی از مردم دوس از شاخه‌های ده‌گانه بنی‌سلیمة بن مالک بن فهم به‌ویژه مردمانی از ‏ طوایف: «بنی کعب بن حمایة بن سلیمه، بنی قبیصة بن حمایة بن سلیمه، بنی عامر بن حمایة بن سلیمه، بنی مخاشن بن سلیمه، بنی سعد بن سلیمه، بنی عبد بن سلیمه و بنی صامت بن سلیمه» در ایام نبرد مهلّب با ازارقه (خوارج) یاری‌گر او در میادین نبرد بوده‌اند.

اما دوسی‌های عمان و یمن بر خلاف خویشاوندان عراقی و ایرانی خود، تحت تأثیر نفوذ شدید این عقیده، به عقاید خارجی تمایل داشتند. آنها در این مناطق دست به قیام‌هایی هم زدند که از جمله مشهورترین آنها می‌توان به خروج مختار ب ن عوف دوسی معروف به «ابوحمزه خارجی» در یمن اشاره کرد. ابوحمزه پس از طغیان -عبدالله بن یحیی بن عمرو خارجی معروف به «طالب الحق»- به سال ۱۲۹ هجری در واپسین سال‌های حکومت امویان در یمن، بدو پیوست و همراه با او طی نبردهایی چون «یوم قُدَید» بر صنعا و مکه سیطره یافتند. کار آنان بالا گرفت تا این که مروان بن محمد -آخرین خلیفه اموی- سپاهی را به فرماندهی عبدالملک بن محمد سعدی سوی آنها فرستاد. عبدالملک در وادی القری -از نواحی مدینه- به ابوحمزه دست یافت و او را در جنگی به هلاکت رساند و سپس به سوی طالب الحق لشکر کشید و او را نیز نابود کرد.

مشاهیر و معاریف بنی دوس

از مشاهیر و معاریف بسیاری که از این قبیله برخاستند می‌توان از مالک بن فهم بن غنم بن دوس -اولین مهاجر قبیله ازد به عمان و به نقلی نخستین شاه حیره- و برادرش عمرو بن فهم، جذیمة بن مالک ملقب به «ابرش» -نخستین فرمانروای عرب سراسر عراق و کشته به‌دست زبّاء- حممة بن حارث بن رافع -از سخاوتمندان عرب و از رؤسای جاهلی دوس-، عمرو بن حممة بن حارث دوسی -از حکام عرب-، الموازع ضحیان بن مازعه -از اشراف و بزرگان جاهلی دوس- و ذوالسنبل خالد بن عوف بن نضله -از اشراف جاهلی و از رؤسای این قوم- به عنوان بخشی از رجال بزرگ جاهلی آنها نام برد. ضمن این که از مشاهیر بزرگ آنها در دوره اسلامی می‌توان به ذکر اصحابی نظیر: معیقیب بن ابی فاطمه دوسی از مسلمانان نخستین و از مهاجران به حبشه، کاتب و ثبت و ضبط کننده غنائم آن حضرت، طفیل بن عمرو بن طریف دوسی ملقب به «ذوالنور» نخستین مسلمان دوس و از مقتولان جنگ یمامه، ابوهریره دوسی، ابوالروی دوسی، عبدالله بن ازیهر دوسی، حارث بن عبد بن وهب دوسی -از اصحاب پیامبر(ص) و از فرماندهان معاویه در جنگ صفین- و پدرش عبدالله بن وهب، سعد بن ابی ذباب دوسی صحابی و کارگزار پیامبر(ص) در قبیله دوس، عاصی بن ثعلبه دوسی از کشته‌های یمامه، جندب بن عمرو بن حممه دوسی -فرمانده برخی کرادیس در یرموک و از مقتولین این جنگ-، مرداس بن قیس دوسی، حارث بن طفیل دوسی و از صحابیات این قوم، به ذکر زنانی چون ام شریک غزیه بنت جابر بن حکیم دوسیه پرداخت.

از رجال بزرگ این قوم نیز باید از معاریفی چون یزید بن جعفر جهضمی رییس بنی مالک بن فهم در فتوحات جزایر جنوبی ایران، کعب بن سور بن بکر قاضی عمر و عثمان در بصره و از کشته شدگان جنگ جمل، موسی بن حارث بن طفیل دوسی از مقتولان ولقعه حره، مسعود بن عمرو معنی معروف به «قَمر العراق»، بزرگ ازدیان بصره و پناه دهنده عبیدالله بن زیاد در زمان شورش مردم بصره، عبدالله بن نعمان بن وهب -بزرگ دوس و ازد در منطقه سراة و قاتل حازوق حنفی از امرا و فرماندهان لشکر نجدة بن عامر حنفی خارجی-، کعب بن معدان اشقری تک سوار، شاعر و خطیب دوسی و از اصحاب مهلب بن ابی صفره -سردار بزرگ امویان-، جدیع بن علی بن شبیب کرمانی -بزرگ ازدیان خراسان و از قیام کنندگان علیه نصر بن سیار فرماندار بنی امیه در خراسان- و پسرانش علی و عثمان بن جدیع، سعد بن مجد دوسی (قردوسی) از قاتلان قتیبة بن مسلم باهلی -امیر شورشی و مغضوب اموی-، عمارة بن عمرو بن ابوکلثم دوسی از اشراف دوس و فرمانده پیادگان لشکر یزید بن ولید ناقص در مواجهه با سپاه ولید بن یزید -خلیفه مقتول عباسی-، عقبة بن سلم بن نافع فرماندار بحرین و بصره برای منصور دوانیقی، عبدالرحمن بن عبداللّه بن عبدالرحمن امیر مهدی عباسی در سراة، ابوحمزه مختار بن عوف خارجی صاحب «یوم قُدَید»، عطاء سلیمی از زهاد مشهور این قوم، عبدالملک بن ملیل بن عیاض از اشراف بنی دوس و هجیرة بن عمرو بن حارثه از اشراف و سران قوم یاد کرد. ضمن این که حر بن حر بن ضحیان از اشراف و شجاعان روزگار، هیثم بن منخل بن حارث از شجاعان و تک سواران دوس، علی بن حجاج بن سلیمان از امرای سپاه و از تک سواران قوم، حسین بن قریش فرماندار فارس و امیر بخش دجله، ابوشیخ هنائی از عباد مشهور بصره، نصر بن علی بن نصر جهضمی قاضی بصره، ابوعبدالله محمد بن احمد بن احمد دوسی معروف به «ابن قطبه دوسی» از ساکنان اندلس و از عباد و علمای این سامان، محمد بن مثنی رییس ازد و از تک سواران این قوم در خراسان، سبیعة بن غزال صلیمی از اشراف و سران دوس در عمان، معلی بن سعد حمامی و حارث بن کلثوم جدیدی هر دو از اشراف این قوم در عمان، لماذة بن مشجعه سلیمی از یاران مهلب بن ابی صفره در مواجهه با خوارج، کعب بن شهمری از وجوه اهل خراسان، و از اشراف ازد و رؤسای آنها در بصره هم از دیگر رجال برجسته این قوم به شمار آمده‌اند که نامی از آنان در منابع به ثبت و ضبط رسیده است. از عبدالرحمن بن ابی عون -از راویان و محدثان معروف دوس و از همراهان قیام محمد بن عبدالله نفس زکیه-، عبدالله بن غالب جهضمی، جریر بن حازم، ابوعبدالله هشام بن حسان قردوسی بصری و برادرش عبدالله بن حسان، سلیمان بن حرب الواشحی محدث و قاضی مکه، محرز، عبدالرحمن و بلال فرزندان ابو هریره و نوه‌اش عبدالرحمن بن بلال بن ابوهریره، بحر بن عوام، عبدالرحمن بن مغراء بن حارث دوسی رازی، ابوعمرو معاویة بن عمرو بن مهلب ازدی معنی، ابوالحسین علی بن عبدالحمید معنی، معافی بن عمران بن محمد دوسی صاحب کتاب «السنه»، یوسف بن حماد معنی، عبدالملک بن شداد جدیدی، ابوبکر محمد بن احمد بن نضر معنی، خالد بن معمر بن وهب دوسی، سعید بن زید بن درهم ازدی جهضمی معروف به «ابوالحسن بصری»، ابوعمرو مسلم بن ابراهیم ازدی فراهیدی قصاب، ابوالحسن معلی بن زیاد قردوسی بصری، ابوزید یحیی بن یزید بن مره هنائی تابعی، و از موالیان آنها یزید بن هرمز مولی آل ابی ذباب، کیسان مولی هشام بن حسان قردوسی و هشام بن حسان مولی قرادیس بن دوس -همگی از راویان و محدثان این طایفه،- در کنار علمائی چون: خلیل بن احمد فراهیدی لغوی و نحوی سرشناس عرب و مؤلف کتب «العین» و «العروض»، ابوبکر محمد بن حسن بن درید از لغویین و ادباء و متکلمین مشهور بنی دوس، علی بن حسن هنائی معروف به «کُراع النمل» ادیب و لغوی مصر صاحب کتب «المنضد» و «مجرد الغریب»، ابو حمزه ثابت بن أبی صفیه از فقهای بنی دوس، فضل بن یزید از فقهای قوم، ابوالعباس محمد بن یزید مبرد، نحوی و صاحب کتاب «المقتضب» فی النحو، ربیع بن حبیب بن عمرو یکی از چهار عالمی که علم را از بصره به عمان بردند، ابوبکر محمد بن حسن قسملی فقیه و عالم به أنساب عرب و مؤلف کتاب «الإیضاح عن الأغفال»، و از موالیان آنها به مقاتل بن سلیمان صاحب کتاب تفسیر قرآن از موالیان مسدد بن مسرهد بن مسربل و شعبة بن حجاج فقیه از موالیان أشاقر به عنوان دیگر معاریف این قوم یاد شده‌اند. از شعرای بنام و شهیر این طایفه هم باید از مشاهیری چون: مربان بن سعد دوسی از شعرای جاهلی دوس، عبداللّه بن أبی خالد بن زهیر معروف به «ابن الغامدیه»، ابو عبیس یا به نقلی أبو غُنَیش از شعرای جاهلی بنی دوس، جعفر بن هثیم شاعر جاهلی، حارث بن طفیل بن عمرو دوسی از شعرای مُخَضرَم (جاهلی - اسلامی)، وهب بن عبداللّه‏ بن عامر و جندب بن طریف معروف به «ابن الغامدیه» نام برد. از شمار شخصیت‌های ممتاز شیعی و اصحاب و راویان ائمه اطهار(ع) که به این قوم منتسب‌اند هم، علاوه بر جدیع بن علی بن شبیب کرمانی که از او به عنوان یکی از یاران نزدیک علی بن ابی طالب(ع) یاد شده است، باید از رجال بزرگی چون سفیان بن خالد ازدی معنی از اصحاب امام صادق(ع) و محمد بن وهبان بن محمد دوسی ساکن بصره از راویان ثقه و مؤلف کتبی چون: «الصلاة علی النبی(ص)»، «اخبار الصادق(ع) مع منصور» و... نام برد.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت