تحکیم همسرداری

این مدخل زیرشاخهٔ بحث همسرداری است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

شاخص‌های درون‌خانگی تحکیم روابط همسری در سیره امامان(ع)

مقصود از شاخص در موضوع تحکیم روابط همسری معیارهایی است که می‌توان بر پایه آنها سستی یا استحکام روابط همسری را سنجید. اکنون سخن از چیستی آنها در سیره همسرداری امامان(ع) است.

به دیگر سخن خواسته درونی همه افراد سالم این است که در فضایی با طراوت، آرام، صمیمی، اخلاقی و انسانی زندگی کنند. همه آنان یکپارچه علاقه دارند در محیط خانوادگی روابط همسریشان محکم باشد و با همسری مهربان، فهمیده، باادب، وظیفه‌شناس، هوشمند و فروتن مواجه باشند. همگان از محیط‌های بی‌مهر و بی‌روح گریزان‌اند و دوست ندارند در چنین فضاهایی حضور یابند. با این‌همه چه‌بسا بیشتر یا همه آنان با شاخص‌ها و زمینه‌های ایجاد این شرایط بیگانه یا ناآشنا باشند؛ درحالی‌که آشنایی با این شاخص‌ها محبوب همگان است و دوست دارند آنها را در زندگی به کار بندند و به رضایت بیشتری دست یابند. این شاخص‌ها را - که در اینجا از آنها به «شاخص‌های تحکیم روابط همسری» نام می‌بریم - باید در سیره امامان(ع) جستجو کرد و البته باید مبتنی بر اصول همسرداری دانست که در سیره آنان عملی بود.

بر پایه اصل نخست همسرداری یعنی تعهد ایدئولوژیک، باید برای دستیابی به منشأ شاخص‌ها به آیات قرآن کریم رجوع کرد. در قرآن هم در این باره چند آیه بیان شده که به موضوعات کلیدی پرداخته است؛ مانند:

1. ﴿وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً﴾.
2. ﴿هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ﴾.
3. ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا﴾.
4. ﴿وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ﴾.
5. ﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾.

آیه نخست بر آرامش و دلدادگی در روابط همسری تأکید می‌ورزد. آیه دوم به صیانت همسران از یکدیگر توجه می‌دهد. آیه سوم بر هدایت و تحمل آنان در رابطه با یکدیگر اشاره می‌کند. آیه چهارم همسران را به رعایت حقوق متقابل فرامی‌خواند و آیه پنجم آنان را به معاشرت نیکو و رفتار پسندیده با یکدیگر وامی‌دارد. بر پایه این آیات محیط خانوادگی، مرکز آرامش روحی، مودت و پیوستگی درونی، صیانت بیرونی، هدایت و حمایت همه‌جانبه، رعایت حقوق متقابل و معاشرت نیکوی رفتاری اعضای خانواده به ویژه همسران با یکدیگر است.

البته زن و شوهر باید با هم تلاش کنند از این عوامل پیوند و یکپارچگی پاسداری کنند و به همدیگر کمک کنند تا این کار صورت پذیرد و نمی‌توان گفت سهم شوهر یا سهم زن بیشتر است، بلکه هر یک به نوبه خود در حفظ این نهاد و حفظ این اجتماع دو نفره که بعدها به تدریج افزایش می‌یابد، نقش دارند.

با توجه به این موضوعات کلیدی می‌توان به شاخص‌های تحکیم روابط همسری در سیره امامان(ع) نزدیک شد و نمونه‌هایی از آنها را در سیره آنان مشاهده کرد که در اینجا در دو فصل شاخص‌های درون‌خانگی و برون‌خانگی قابل بررسی هستند.

نخست شاخص‌های درون‌خانگی تحکیم روابط همسری بررسی می‌شود. پیش از بیان نمونه‌های آن این نکته درخور توجه است که ارتباط زن و مرد در عرصه زندگی با لحاظ و نامحرم مرزهایی دارد که رعایت آنها در فرایند محرم دستیابی به هدف، مورد تأکید آموزه‌های دینی است و در سیره مسلمانان نخست تاریخ اسلام در حد امکان عملی بود. نمونه کوچک ولی ظریف آن جدایی سفره غذای مردان و زنان نامحرم است که چنین کاری در کاهش بسیاری از چالش‌های مربوط به ارتباط‌های نامشروع و آسیب‌های آن نقشی اساسی دارد؛ موضوعی که با تأسف باید گفت در شرایط کنونی کمتر رعایت می‌شود و ناپاکی و بی‌اعتباری و گاهی فروپاشی نهال و نهاد خانواده را در پی دارد؛ نهادی که پیامبر(ص) آن را نزد خدا از هر نهادی محبوب‌تر دانسته است. در اینجا به نمونه‌هایی از شاخص‌های درون‌خانگی تحکیم روابط همسری که در سیره امامان عملی بود، اشاره می‌شود:

حسن روابط و رعایت آداب

حسن روابط و رفتار نرم و مهربانانه با همسر از شاخص‌های درون‌خانگی تحکیم روابط همسری است که قرآن از آن به ﴿عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾ تعبیر کرده و پیامبر(ص) نیز با تأکید بر آن گاهی رفتار نرم و مهربانانه با همسر را معیار برتری ایمان دانسته و دیگربار آن را مایه برتری بر دیگران و در هر دو مورد خود را نمونه عملی آن معرفی کرده است؛ نیز در رتبه‌بندی مقامات معنوی جایگاه کسی را که با همسرش خوش‌رفتارتر و مهربان‌تر باشد، نزدیک جایگاه خود در قیامت دانسته است.

این بدان جهت است که زن و شوهر در عرصه‌های جسمی و روانی با هم متفاوت‌اند. در نتیجه در نوع احساسات و واکنش‌های احساسی نیز تفاوت دارند. علاقه‌مندی و عاطفه آنان خواسته‌ها و ایدئال‌های آنها، انتخاب الگوها، میزان پایبندی آنان به آداب و رسوم و اموری از این دست این دوگانگی احساس را نشان می‌دهد. اگر زن و مرد از تفاوت احساس‌ها آگاهی داشته باشند و به آن توجه کنند و احترام بگذارند و در پی آسیب زدن به آن نباشند، بلکه در تعامل با هم رفتاری مهربانانه داشته باشند، می‌توانند محفل زندگی خود را صمیمی سازند؛ زیرا بیشترین درگیری‌های همسران از بی‌توجهی به احساسات یکدیگر ریشه می‌گیرد و آموزه یادشده نبوی از ریشه آن را بازسازی می‌کند و سخن امام صادق(ع) که فرمود «شایسته نیست کسی غذایی را به خود اختصاص دهد و خانواده‌اش را در آن سهیم نسازد»، در همین راستاست.

به دیگر سخن می‌توان گفت آموزه‌های دین رابطه مرد با همسر را همانند رابطه باغبان با گل می‌داند؛ همان‌گونه که باغبان وظیفه نگهداری از آن را دارد، مرد نیز نگهبان زیبایی و لطافت همسرش است و با رسیدگی به موقع و مناسب به او می‌تواند مانع پژمردگی روان او شود. در حقیقت پیام تعبیر لطیف «الْمَرْأَةُ رَيْحَانَةٌ» این است که قلمرو خدمت زن و مرد کاملاً تفاوت دارد. این تعبیر کارهای زبر و سنگین را که به بازوان قوی و استخوان‌بندی توانا نیاز دارد، از آن مردان دانسته و کارهای ظریف را - که با آفرینش زن هماهنگ است و او را یارای تحمل کارهای خشن نیست - بر عهده زنان نهاده است. تعبیر «وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ» در سخن امیرمؤمنان(ع) نیز بر این نکته تأکید می‌کند و به شوهر می‌آموزد که با همسر همانند گل خود چگونه رفتار کند؛ نیز به وی می‌آموزد که با شناخت هویت و جایگاه زن نباید کار سنگینی بر او عرضه کند و او را در عرصه تماس با نامحرم جای دهد؛ چراکه این گل در این شرایط پژمرده می‌شود. او باید در بوستانی به دور از این شرایط به سر برد تا بتواند انسان‌های تأثیرگذاری همانند پیامبر بپروراند.

رعایت آداب گوناگون زندگی از قبیل نوع تغذیه و امور بهداشتی در این حسن روابط تأثیرگذار است. رعایت این آداب در رفتار امامان مشاهده می‌شود. آنان در همین زمینه به اموری توجه ویژه داشتند و به آن عمل می‌کردند؛ از قبیل: تهیه مواد غذایی سالم و حلال و سودمند و کم‌هزینه؛ تهیه میوه نو و بهره‌گیری از آن؛ تهیه غذای فصل برای خانواده که به دیگران نیز مصرف آن را توصیه می‌کردند؛ مسواک زدن پیش از خواب و در میانه و پس از آن به حدی که خوف ساییده شدن یا ریزش دندان‌ها پدید آید؛ توجه به بوی خوش و بهره‌گیری فراوان از آن؛ حمام رفتن و شستشوی بدن؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر؛ استفاده هفتگی از داروی نظافت؛ تهیه وضوخانه (دستشویی) پاکیزه؛ تهیه دمپایی برای دستشویی و به‌کارگیری آن؛ جارو کردن متناوب خانه و تمیز نگه داشتن آن؛ استفاده از ابزار بهداشتی و آلوده نکردن محیط زندگی. همه این کارها که در خانه و در ارتباط با همسر انجام می‌گرفت، از نمونه‌های حسن روابط با همسر و رعایت آداب آن شمرده می‌شود که در تحکیم روابط همسری نقشی اساسی دارد.

تکریم رفتاری

تکریم در برابر توهین است. تکریم رفتاری به معنای حرمت‌گذاری، گرامی‌داشتن، رفتاری محترمانه داشتن با شخص و ارزشمند دانستن اوست. این‌گونه رفتار با همسر از شاخص‌های درون‌خانگی تحکیم روابط همسری و به تعبیر امیرمؤمنان(ع) مایه آبادانی محیط زندگی است. تکریم رفتاری با همسر ناشی از کشش‌های جنسی، منفعت‌طلبی و قرارداد حقوقی نیست، بلکه ناشی از کرامت انسانی و محبت درونی است که در پرتو آن کشش‌های جنسی و منافع آدمی نیز تأمین می‌شود؛ زیرا از محبت درونی و ریشه‌دار بودن آن، حرمت‌گذاری، فداکاری، تحمل و ایثار برمی‌خیزد که نقشی بنیادین در تحکیم روابط همسری دارند، نه صرفا از کشش‌های جنسی و منفعت‌طلبی.

نمونه‌ها: تکریم رفتاری با همسر نمونه‌هایی دارد؛ از قبیل نام بردن به بزرگی، تصدیق به درست‌کرداری، توجه به توصیه‌ها، وفا به پیمان‌ها، به پیشواز رفتن، اعتماد به او در امور مالی که در ادامه می‌آید:

1. نام‌بردن به بزرگی: امیرمؤمنان(ع) به حضرت زهرا فرمود: «ای دختر رسول خدا، هرچه دوست داری، توصیه کن». امام کاظم(ع) نیز از همسرش حمیده پس از تولد امام رضا(ع) «طاهره» تعبیر می‌کرد. امام رضا(ع) نیز مادر امام جواد(ع) را پس از تولد پسرش طاهره و مطهره خواند و این تعبیرها، نشانه نهایت بزرگ داشتن آنان است.
2. تصدیق به درست‌کرداری: امیرمؤمنان(ع) در پاسخ سخنان حضرت زهرا مبنی بر اینکه هیچ‌گاه به تو دروغ نگفتم، خیانت نکردم و با تو مخالفت نکردم، فرمود: «تو داناتر، نیکوکارتر، باتقواتر، گرامی‌تر و خداترس‌تر از این حرف‌ها هستی. هرگز چنین نیست».
3. خوش‌داشتن دست‌پخت: امیرمؤمنان(ع) در یکی از نوبت‌های همسرش اُمامه دختر ابوالعاص که برای آن حضرت خرما و قارچ جهت افطار آورده بود، از آن استفاده کرد و دست‌پخت او را خوش می‌داشت.
4. وفا به پیمان‌های او: از امیرمؤمنان(ع) نقل شده که می‌فرمود: «اگر کسی با همسرش شرط کرده که کاری انجام دهد (چه در ضمن عقد نکاح چه به صورت ابتدایی) باید به آن وفا کند، مگر شرطی که موجب حلال شدن حرام ی یا حرام شدن حلالی شود». امام بنا به فرموده خود به سخنی که می‌گفت، عمل می‌کرد.
5. توجه به توصیه‌ها: به گفته عبدالله بن عمر، وی مدتی به دیدن حسن بن علی(ع) نرفته بود و روزی با گروهی به دیدن ایشان رفتند و خوله دختر منظور همسر امام به وی توصیه کرد مهمانان را نگه دار تا برای آنان غذایی آماده کنم. امام(ع) آنان را به سخنی خوش به گونه‌ای سرگرم کرد و آنها بدون آنکه متوجه شوند، دیدند سفره غذا آماده شد و غذا آوردند؛ چنان‌که به نقل طبرانی، آن حضرت در برخی امور منزل از قبیل بهداشت از پیشنهاد کنیز خود استفاده می‌کرد و او را به کمک می‌گرفت.
6. اعتماد به همسر در امور مالی و سپردن برخی اموال به او: همسر با این اقدام احساس می‌کند آنچه مایه قوام زندگی و پشتوانه ابزاری آن است، در اختیار اوست و این برای او شخصیت‌ساز است؛ چراکه مال مایه استواری فرد و جامعه و به منزله ستون فقرات آنان و سبب قوام و پویایی و پایایی آنهاست و نداشتن آن مایه شکستگی ستون فقرات اقتصادی است. قرآن کریم نیز، بر قوام بودن و پایایی مال تأکید می‌کند و می‌فرماید: «مالتان را که مایه قوام و ایستایی شماست، در اختیار بی‌خردان قرار ندهید». این تعبیر نقش محوری مال در پایندگی زندگی افراد و تأمین نیازهای آنان را نشان می‌دهد. وقتی این بنیه و قوام اقتصادی در اختیار همسر قرار گیرد، او احساس می‌کند نزد شوهر اعتباری ویژه دارد و مورد تکریم اوست. این احساس وی اعتمادش را به شوهر جلب می‌کند و در نتیجه روابط همسری تحکیم می‌یابد. بر پایه روایت مسعدة بن صدقه، امام حسین(ع) بخشی از درآمدش را به همسرش رباب می‌سپرد و در موارد نیاز از آن بهره می‌گرفت. او در یکی از برخوردهایش با گروهی از نیازمندان آنان را به منزلش فراخواند و مقدار مالی را که نزد همسرش رباب نهاده بود‌‌طلبید و به آنان پرداخت. این مال بر پایه گزارش ابن‌شهرآشوب لباس و دراهمی بود که در دست داشت؛ چنان‌که ام‌احمد همسر امام کاظم(ع) علاوه بر نقل روایت از امام بسیار مورد توجه و اعتماد آن حضرت بود و رازی از رازها و مبلغی از دارایی‌های امام تا شهادت ایشان نزد وی ودیعه بود که به امام رضا(ع) تحویل داد. آنچه در این روایت‌ها درخور توجه است، اعتماد امام به همسرش در امور مالی و سپردن بخشی از درآمد زندگی به اوست. این کار سیره آنان بود و این سیره و روش احساس شخصیت همسر را به اوج می‌رساند و چه تکریمی بالاتر از آن. البته این نکته نیز درخور توجه است که این واگذاری بخشی از درآمد به همسران با رعایت امانت‌داری و پرهیز از مصرف‌گرایی آنان بوده که به آن اشاره می‌شود.
7. ابراز خرسندی به هنگام دفع خطر: این نمونه رفتار دیگری است که همسر از آن دلگرم می‌شود و امید به زندگی‌اش افزایش می‌یابد و آن را مایه فخر خود می‌داند و چه بسا آن را نزد دیگران اظهار کند. در این باره از امام باقر(ع) نقل شده که روزی مادرش با خطری مواجه شده بود و پس از رفع خطر، پدرش امام سجاد(ع) به شکرانه رفع خطر از همسرش خرسندی خود را با پرداختن یکصد دینار صدقه ابراز کرد.
8. خرسند کردن مادر در حضور فرزند: پیامبر(ص) فرمود: «از حقوق فرزند بر پدر این است که مادرش را خرسند و سرزنده و گرامی بدارد». امام کاظم(ع) ام‌احمد را نزد پسرش احمد سرزنده و گرامی می‌داشت. و این نتیجه را در پی داشت که پس از شهادت پدر، مردم مدینه نخست با احمد به عنوان امام بیعت کرده بودند، او بیعت‌کنندگان را به در خانه امام رضا(ع) برد و همگی با امام رضا(ع) به عنوان امام و جانشین پدر بیعت کردند.
9. مسئولیت‌سپاری در امور حقوقی: امام صادق(ع) به همسر و دخترش نمایندگی دادند تا با بررسی مسائل حقوقی مردم به ویژه بانوان به آنان سرکشی کرده، حقوق مرتبط و مورد نظر را ادا کنند.

تأمین نیازهای عاطفی

نیاز عاطفی از جمله نیازهای انسان است و برآورده شدن آن نقشی محوری در آرامش آدمی دارد. به دیگر سخن زن و مرد به گونه‌ای آفریده شده‌اند که به یکدیگر نیازهایی دارند و این نیاز در سایه همزیستی آمیخته به آرامش دوجانبه آنان تأمین می‌شود. این نیاز محدود به نیاز جنسی نیست، بلکه نیازهای انسانی از جمله نیاز عاطفی را نیز دربرمی‌گیرد که محور اساسی پایداری و شادابی خانواده است و به تعبیر قرآن بر دو اصل مودت و رحمت ﴿وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً﴾ استوار است؛ یعنی از نگاه قرآن روابط همسری بدون محبت ثبات ندارد. واژه «مودت» به معنای محبت پایدار است که اثرش در رفتار ظاهر می‌شود. مودت و رحمت مانند ملاطی هستند که میان آجرها و قطعه‌سنگ‌های نهاد خانواده پیوندی محکم پدید می‌آورند و بدون آن زندگی مشترک فرومی‌ریزد و دوامی نخواهد داشت؛ از این‌رو خدا این دو اصل مهم و حیاتی را بین زن و شوهر قرار داد تا مودت و دوستی آن دو پایدار گردد و انعطاف و رحمت آنان گذشت از لغزش‌ها را در پی داشته باشد و پیوند آنها ناگسستنی شود.

این نیاز عاطفی و محبت به همسر در روایت معتبری در ردیف خلق و خوی پیامبران شمرده شده است. اگر پیامبر(ص) فرمود: «مؤمن حتی در خوراکش به اشتها و اندازه و چگونگی خوراک همسرش توجه می‌کند و پا به پای او غذا می‌خورد»، این برای تأمین نیازهای عاطفی اوست. این نیاز عاطفی ابعادی دارد که یکی از آنها شادی است و شادی را می‌توان احساسی مرکب از حس آزادی، رفاه نسبی، شایستگی، احساسات و عواطفی از این دست دانست که می‌توان گفت از راه‌های زیر دست‌یافتنی است:

ابراز محبت

همه روش‌هایی که در اسلام برای تعامل با یکدیگر در محیط خانه آمده، از قبیل سلام کردن، به پیشواز و بدرقه رفتن، خداحافظی کردن، پاکیزگی، زینت و آرایش، قدردانی، عیب‌پوشی، خوش‌رویی، خوش‌زبانی، پخت و پز خوب و مناسب و خرده نگرفتن از کارهای یکدیگر، برای ایجاد محبت و تحکیم روابط خانوادگی و نوعی ابراز محبت است که این اظهار در ایجاد آرامش و دوام آن نقشی اساسی دارد؛ زیرا دوست داشتن به تنهایی سبب ارتباط پایدار نیست؛ از این‌رو پیامبر(ص) فرمود: «شیرینی این سخن مرد به همسرش "که دوستت دارم" هیچ‌گاه از یاد زن نمی‌رود و همواره در دلش جای دارد». امام صادق(ع) نیز فرمود: «تلاش در افزایش محبت به همسر در حقیقت کوشش برای افزایش مراتب ایمان است»؛ چراکه نتیجه محبت صادقانه هماهنگی و همراهی است و هرجا هماهنگی و همراهی باشد، امنیت که هم‌خانواده ایمان است، نیز هست. پس ایمان امنیت‌آفرین و آرامش‌زاست که قرآن در وصف مؤمنان فرمود: ﴿أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ﴾. اگر پیامبر(ص) فرمود «از دنیای شما بوی خوش و همسر را دوست می‌دارم و نماز نور چشم من است» و همسردوستی را از یک سو در ردیف بوی خوش و از سوی دیگر در ردیف نماز قرار داد، به دلیل تأثیر ژرف و ریشه‌ای این سه در ایجاد پیوند عمیق و آرامش‌بخش میان انسان با خدا، خانواده و دیگران است؛ پیوندهایی که برای دوام زندگی و خوشبختی آدمی رکن اساسی شمرده می‌شوند؛ چراکه نماز پیوند آرامش‌بخش انسان با خداست. بوی خوش معاشرت انسان با افراد جامعه را گوارا می‌کند و همسردوستی پیوند انسان با خانواده را دلنواز می‌سازد.

بنابراین شیرین‌ترین لحظات زندگی فرصت‌هایی است که آدمی به محبوب خود چشم می‌دوزد و به او می‌نگرد و سخنی محبت‌آمیز به او می‌گوید و نهایت احساس و عاطفه خود را در کلام و نگاهش نشان می‌دهد و با این ابراز محبت سبک زندگی او را می‌سازد. سیره رفتاری امامان(ع) در محیط خانه نیز با این لحظات عاطفی و شیرین آمیخته بود؛ چنان‌که از پیامبر(ص) نقل شده: اهل‎بیت(ع) ویژگی‌هایی دارند که احدی پیش و پس از ایشان از آن بهره‌مند نبوده و نیست. یکی از آنها محبت به زن است که نمونه‌هایی از آن در سیره آنان مشاهده می‌شود؛ برای مثال:

۱. درباره تعامل امیرمؤمنان(ع) با همسرانش چنین نقل شده است که به خوله مادر محمد حنفیه ابراز محبت می‌کرده و او را «جان‌الصفا» می‌نامیده و علت این نامگذاری را حسن و نیکی او می‌دانسته است؛ چنان‌که در تعبیری علاقه شدید خود به همسر دیگرش اُمامه را این‌گونه اظهار کرده است: «تحمل دوری چهار چیز را ندارم و یکی از آنها اُمامه است». این ابراز محبت علاقه شدید اُمامه به امام را در پی داشت؛ چنان‌که تکریم امام به همسر دیگرش لیلا دختر مسعود همین بازخورد را داشت و این دو به وقت ضربت خوردن امام گریه و بی‌تابی می‌کردند؛ به اندازه‌ای که به ابن‌ملجم گفتند: «تو با این کار خود هیچ ضرری به امیرمؤمنان(ع) نمی‌زنی». ام‌هیثم نخعی نیز در شعر خود علاقه شدید اُمامه به امام را چنین بازگو کرده است: «اُمامه موی مرا سپید و اندوه مرا بسیار می‌کند. با از دست دادن شوهر در پی جستن او می‌چرخد و با ناامید شدن شیون می‌کند».

۲. درباره تعامل امام حسین(ع) و همسرش رباب نقل‌هایی در دست است که از آنها برمی‌آید تعامل آنان بسیار صمیمی بوده است؛ به گونه‌ای که امام صمیمیت این روابط را با سرودن شعری درباره او چنین اظهار می‌کرد: «به جان تو سوگند، من خانه‌ای را دوست دارم که سکینه و رباب در آن باشند. آنان را دوست دارم و تمامی مالم را برای ایشان فدا می‌کنم و سرزنش احدی در این باره پذیرفته نیست». آنچه از منابع برمی‌آید، این است که اشعار یاد شده سروده خود سیدالشهدا است، نه زبان حال آن حضرت و نشانه‌ای هم بر زبان حال بودن در دست نیست.

البته رباب نیز شخصیت با کرامت و بزرگواری داشت؛ چنان‌که هشام کلبی تاریخ‌نگار نامدار به این نکته اشاره کرده و درباره او گفته است: مِنْ خِيَارِ النِّسَاءِ وَ أَفْضَلُهُنَّ. این تعبیر از هوش و ادراک و معرفت بالا و شخصیت والای ایشان حکایت می‌کند و رفتار و سروده وی درباره امام حسین(ع) بر این مطلب گواهی می‌دهد. او در سفر کربلا همراه امام(ع) بود و پس از شهادت آن حضرت(ع) نیز وفاداری‌اش را به زبان شعر و عمل نشان داد. مرثیه سروده رباب درباره سیدالشهداء(ع) که با داشتن معانی بلند و زیبا از معرفت، خلوص و ارادت وی به آن حضرت(ع) حکایت می‌کند چنین است: آن نوری که دیگران از درخشش آن بهره می‌بردند در کربلا کشته شده و غیر مدفون رها شده است. ای فرزند پیامبر، خدا از سوی ما به تو پاداش نیکو دهد و در محاسبه الهی تو را از هر زبانی بازدارد. تو آن‌چنان کوه استواری بودی که من به آن پناه می‌بردم؛ آن شخصیتی که از سر رحمت و دینداری با ما همنشین بودی. پس از تو چه کسی برای یتیمان و نیازمندان مانده و کیست که مسکینان به او پناه برند و او بی‌نیازشان سازد؟ به خدا سوگند پس از تو سایه‌ای بر سرم نخواهم پذیرفت تا در خاک پنهان شوم.

رباب در بیت سوم رفتار عاطفی خویش را از یک سو و از سوی دیگر پیوند عمیق خود با آن حضرت را بازگو کرده و امام را چون کوهی استوار پناهگاه آرام‌بخش خود دانسته است و تعامل آن حضرت با خود را مهربانانه و دیندارانه وصف کرده است؛ چنان‌که در بیت آخر عزم راسخ خود در آینده زندگی بر ترک ازدواج با دیگری را بازگفته است.

به لحاظ روان‌شناختی نیز می‌گویند فرد داغدیده فشارهای بسیاری را تحمل می‌کند و واکنش‌هایی مانند گریستن، اضطراب، بی‌قراری، بی‌خوابی و بی‌اشتهایی را نشان می‌دهد. به دیگر سخن آثار داغدیدگی در سه بعد فیزیکی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی خود را در فرد داغدیده نشان می‌دهد. در بعد فیزیکی، نشانه‌هایی مانند بیماری‌های جسمانی، تشدید علایم بیماری‌های قبلی و ایجاد شکایات جدید در او پدید می‌آید. آثار روانشناختی به متغیرهای بسیاری ارتباط دارد؛ از قبیل سن، جنس، سلامت جسمانی، سازگاری قبلی، متغیرهای شخصیتی فرد، عوامل چندگانه اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی و سیاسی، نوع رابطه داغدیده با متوفی، چگونگی درگذشت و سابقه متوفی و داغدار. با این حال افراد کم و بیش گرفتار ناباوری، سردرگمی، غم، اضطراب، دل‌مشغولی و مانند آن می‌شوند. آثار اجتماعی داغدیدگی به ویژه در میان زنان بیوه نیز بسیار است و نمونه‌هایی مانند تغییر رفت و آمدها، عوض شدن نگاه‌ها و تعارضات خانوادگی ایفای نقش می‌کنند. آنچه می‌توان گفت در این محورها بیشترین نقش را دارد، عاطفه‌مندی و محبت بین داغدیده و متوفی است که این نکته در روابط رباب با امام حسین(ع) مشاهده می‌شود.

ابن‌جوزی درباره علاقه خردمندانه رباب به امام حسین(ع) این مطلب را نقل کرده که وی در مدینه به مدت یکسال به ماتم و عزا پرداخت، بی‌آنکه زیر سقفی برود، هرچند برخی مورخان گفته‌اند: رباب پس از شهادت همسرش به مدت یک سال روی قبرش ماند و سپس به مدینه کوچ کرد. آنان شعری را مبنی بر بیان همین مطلب نیز به او منتسب کرده‌اند؛ ولی این سخن درست نیست؛ چراکه به اتفاق مورخان همه خاندان سیدالشهدا(ع) از جمله رباب را روز پس از شهادت همسرش به اسارت بردند. وانگهی این مطلب در نقلی دیگر به فاطمه بنت الحسین منسوب است که پس از وفات همسرش حسن مثنی چنین کرد؛ چراکه زنان محترم و علاقه‌مند در آن دوره چنین می‌کردند. در همان حال نقل شده که این شعر سروده لبید بوده که فاطمه بنت الحسین آن را زمزمه کرده است و به نظر می‌رسد فاطمه بنت الحسین تنها به زمزمه شعر لبید بسنده کرده باشد، نه آن‌که یک سال بر قبر همسرش مانده باشد.

۳. امام باقر(ع) نیز محبت خود به همسرش را نزد مالک بن اعین جهنی ابراز کرده است. مالک روزی نزد امام رفت؛ درحالی‌که آن حضرت در خانه همسرش بود و لباس سرخ رنگی بر تن داشت. مالک شگفت‌زده شد و تبسمی کرد؛ گویی چنین پوششی را از امام انتظار نداشت. امام فرمود: «من این لباس را به درخواست همسرم که او را دوست می‌دارم، پوشیدم». نقل دیگری نیز به صورت مرسل محبت آن حضرت به همسرش را نقل کرده است.

آزادی در استفاده از ابزار معیشتی

آزاد گذاشتن همسران در محیط منزل در استفاده دلخواه از لوازم معیشتی مربوط به خود و آماده‌سازی عرصه برای بهره‌گیری آنان از اموال شخصی خود در آن محیط از موارد تأمین نیازهای عاطفی در مقام عمل است؛ از این‌رو امامان(ع) همسران خود را در این عرصه آزاد می‌گذاشتند و آنان هم گاهی برای مسکن خود ابزار معیشتی مناسب و غیر تجملاتی که مناسب شأن و جایگاه امام باشد، تهیه می‌کردند و در اتاق‌های مخصوص به خود به تناسب استفاده می‌کردند و امامان(ع) نیز در فرصتی که به اتاق آنان می‌رفتند از آنها بهره می‌گرفتند؛ مانند استفاده سیدالشهدا(ع) و امام باقر(ع) از فرش مناسب، پشتی، ملافه رنگی و تصویردار تهیه شده از سوی همسران آنان.

در موردی نیز درباره امام باقر(ع) آمده است که حکم بن عتیبه (۵۰-۱۱۵ق) نزد آن حضرت رفت و امام را در خانه همسرش در حال استفاده از لباس رنگی و فرش تصویرداری که مال همسرش بود، مشاهده کرد و گفت این وضعیت نزد ما برای جوانان است. امام در پاسخ ضمن بیان جایز بودن بهره‌گیری از حلال الهی در توضیح سیره خود، احترام به خواست نوعروس و برآوردن انتظارات او را مطرح کرد.

البته می‌توان در کنار احترام به خواست همسران و آزاد گذاشتن آنان در بهره‌گیری از نوع پوشاک و فرش تصویردار، مبارزه با سنت‌های غلط و خرافه‌پرستی را از عوامل تأثیرگذار در این بهره‌گیری امامان دانست؛ برای نمونه در روایاتی که برخی از آنها سند معتبر دارند، آمده که امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) بر فرش تصویرداری که بیگانگان تصویرش را تعظیم می‌کردند، می‌نشستند تا از تأثیر فرهنگ بیگانه در محیط اسلامی پیشگیری کنند.

نمونه دیگر در استفاده از ابزار تزئینی در محیط منزل بهره‌گیری از ابزار زیبایی از قبیل انگشترهای متنوع، دستبندها، گردنبندها و خلخال‌های طلا، نقره و مانند آن در جهت آراستگی، نشاط و شادابی است و در ایجاد شادابی و آرامش روحی زنان تأثیر فراوان دارد که در سیره همسرداری امامان(ع) نیز مشاهده می‌شود. به نقل صحیح کلینی، امام صادق(ع) فرمود: «پدرم امام باقر و جدم امام سجاد(ع) برای زنان و دختران زیورهایی از طلا و نقره تهیه می‌کردند» تا در محیط خانه از آن بهره بگیرند، نه در برابر دیدگان نامحرم؛ زیرا ممنوعیت بهره‌گیری از آن نزد نامحرم امری روشن است که در قرآن و روایات بیان شده است؛ چنان‌که امام صادق(ع) افزودند: «بر زن روا نیست نزد نامحرم لباسش بر اندامش چسبیده و حجم بدنش نمایان باشد». امام به منطوق این سخن با تأکید بر رعایت عفاف بهره‌گیری زنان از هرگونه زینت نزد نامحرمان را ممنوع دانسته و به مفهوم آن این بهره‌گیری را به دور از چشم نامحرم روا دانسته است.

هدیه دادن

از نمونه‌های تأمین نیازهای عاطفی که در ردیف شاخص‌های درون‌خانگی تحکیم روابط همسری جای دارد، هدیه دادن به همسر است. نقش مثبت «هدیه» در تحکیم روابط به قدری است که پیامبر(ص) آن را عامل گره‌گشایی در بسیاری از مشکلات، کلید برآورده شدن نیازها، مایه پیوند دل‌ها، سبب پیدایش دوستی‌ها، باعث زیبندگی پیوندها و زدودن کینه‌ها دانسته است و درباره همسر افزوده است: «هرکه به بازار رود و تحفه‌ای بخرد و آن را برای خانواده خود ببرد، همانند کسی است که کالایی را برای نیازمندان حمل می‌کند»؛ حتی ایشان آن را مایه افزایش عفت همسر شمرده است؛ چراکه هدیه از محبت ریشه می‌گیرد و همسر وقتی محبت همسرش را از این راه احساس کند، دلبستگی مضاعفی به او پیدا می‌کند و در نتیجه هیچ‌گاه چشم طمع به دیگری نمی‌دوزد. شاید راز اصلی رواج این کار در سیره معصومان(ع) علاوه بر جنبه اقتصادی همین نکته باشد که روایات فراوانی که در میان آنها روایت معتبر هم هست، بر آن تأکید می‌کنند؛ برای نمونه امام باقر و امام سجاد به زنان و دختران خود زیورهایی از طلا و نقره هدیه می‌دادند. امام عسکری(ع) که در سامرا می‌زیست، در سیره کریمانه و دادن عطا و هدیه به خاندان خود از جمله به همسرش زبانزد همگان حتی نزد کینه‌مندان از او بود؛ چنان‌که هدیه‌ای را که شامل ده دینار و سه دانه مروارید به ارزش ده دینار بود، به یکی از کنیزانش داد.

گفتگو با همسر

موضوع گفتگو و ارتباط کلامی با همسر و فرصت گذاشتن برای او از شاخص‌های تحکیم روابط همسرداری است که به لحاظ عاطفی نقشی راهبردی دارد و می‌تواند در ردیف اصول همسرداری مطرح باشد؛ ولی به جهت تأثیر آن در تحکیم روابط همسرداری در ردیف شاخص‌های همسرداری جای گرفته است. البته اصل گفتگو از یک سو و شیوه آن از سوی دیگر درخور توجه است. اصل گفتگو اقتضای زندگی مشترک و ناگزیر از آن است درباره شیوه گفتگو دو شیوه محوری را می‌توان در نظر گرفت: ۱. شیوه نرم و مهربانانه؛ ۲. شیوه تند و نقادانه. آنچه می‌تواند در تحکیم روابط همسرداری تأثیرگذار باشد شیوه نرم و مهربانانه است؛ زیرا سرزنش و تندی افراد را گریزان می‌کند؛ چنان‌که عبدالله بن جعفر همسر حضرت زینب(ع) در نصیحت به دخترش گفت: «سرزنش زیاد در معاشرت با همسر سبب کینه‌توزی می‌شود». تعابیری مانند «تو چنین کردی»، «تو باعث شدی چنین شد» و «اگر این رفتار تو نبود، چنین می‌شد» روان طرف مقابل را آزرده می‌کند و می‌توان به جای آن تعبیرهای نرم‌تری به کار برد؛ از «قبیل به نظر من چنین است»، «اگر با هم باشیم، چنین می‌شود» و «اگر این‌گونه رفتار شود، چنین می‌شود». یعنی اگر همان محتوا با واژگان لطیف‌تری جایگزین شود، تأثیرگذارتر است؛ چراکه به تعبیر روان‌شناختی امیرمؤمنان(ع)، «هر ظاهری باطنی همانند خود دارد. هر که ظاهر رفتار و گفتارش پاکیزه باشد، درون او پاکیزه و باصفا گردد و آن‌که ظاهر رفتار و گفتارش آلوده باشد، درون او تیره گردد».

این قانون کلی گفتگوهای دوجانبه از جمله گفتگوی دو همسر را نیز دربرمی‌گیرد که قرآن از آن با تعبیر ﴿عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾ نام برده است و تعبیر «معاشرت شایسته» عمومیتی دارد که ارتباط شایسته کلامی و وقت‌گذاری برای آن را نیز دربرمی‌گیرد؛ چراکه گفت و شنود نرم و مهربانانه و اختصاص فرصتی به آن نرمش باطنی دو همسر را نشان می‌دهد که در پی آن آسان‌گیری در امور زندگی و پدید آمدن رابطه پر از صدق و صفای دوجانبه آنان و راه نیافتن تیرگی به این زندگی است. شاید به همین جهت است که پیامبر(ص) فرمود: «وقت گذاشتن و نشستن با خانواده و گفتگو با آنها نزد خدا از اعتکاف در مسجد برتر است». امام صادق(ع) نیز فرمود: «هرگاه همسر به چهره همسر بنگرد، خدا به آنان مهرآمیز نگاه می‌کند. پس هرگاه دست یکدیگر را بگیرند، گناهان آن دو از لای انگشتانشان فرو ریزد». بر این پایه امامان معصوم با وقت‌گذاری برای همسران خود با آنان گفتگوی مهربانانه در محورهای مختلف داشتند؛ از قبیل چگونگی دست‌پخت، وضعیت زندگی، تعریف از همسر و خویشاوندان، هدایت فکری و یادآوری خاطرات گذشته. در ادامه به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود:

1. امیرمؤمنان(ع) در یکی از شب‌های ماه رمضان که نوبت همسرش اُمامه بود، نزد او رفت و با وی به گفتگوی مهربانانه نشست. در پی آن امامه غذایی که آماده کرده بود نزد ایشان آورد و آن حضرت میل کرد. امامه از این رفتار امام به گونه‌ای خرسند شد که همواره آن را تعریف می‌کرد و می‌گفت: «ایشان این غذا را دوست می‌داشت».
2. در یکی از روزها میان امیرمؤمنان(ع) و اسماء گفتگویی رخ داد که نشانه وقت‌گذاری امام برای همسر و رابطه مهربانانه او با همسرانش است. اسماء که قبلاً همسر جعفر طیار و ابوبکر بود، وقتی به خانه امیرمؤمنان(ع) آمد، فرزندانش نیز با او به خانه امام آمدند و تحت تربیت امام قرار گرفتند. عبدالله و محمد پسران جعفر و ابوبکر بر یکدیگر می‌بالیدند؛ چنان‌که هر یک به دیگری می‌گفت: «پدرم از پدر تو بهتر بود. پس من از تو بهترم». در چنین وضعیتی که شیوه بزرگترها تدبیر مهربانانه میان فرزندان است، امیرمؤمنان(ع) به اسماء فرمود: «میان این دو داوری کن». اسماء گفت: «از میان مردم عرب، جوانمردی بهتر از جعفر و میانسالی بهتر از ابوبکر ندیده‌ام». امیرمؤمنان(ع) به مزاح فرمود: «برای من چیزی باقی نگذاشتی». اسماء به امیرمؤمنان(ع) پاسخی هوشمندانه داد که به دو صورت نقل شده است. ابن‌سعد پاسخ اسماء را این‌گونه نقل کرده است: إِنَّ ثَلَاثَةً - أَنْتَ أَخَسُّهُمْ - لَخِيَارٌ: «آن سه نفری که شما کمترین ایشان هستی، برگزیدگان‌اند». ولی ابن شهرآشوب پاسخ اسماء را این‌گونه نقل کرده است: إِنَّ ثَلَاثَةً - أَنْتَ آخِرُهُمْ - لَخِيَارٌ: «آن سه تنی که تو آخرین آنان هستی، بهترین‌ها هستند». امام نیز با نرمش و لطافت رو به فرزندان او کرد و گفت: «مادرتان مرا مانند آخرین اسب مسابقه قرار داد». به نظر می‌رسد با لحاظ ادب و هوشمندی اسماء و با شناختی که از امام داشت نقل ابن شهرآشوب صحیح است و گزارش ابن‌سعد خطای نسخه‌بردار.
3. امام حسین(ع) شعری درباره رباب سروده و در آن علاقه خود را به رباب و خویشان او ابراز کرده بود و نزد او می‌خواند که نوعی وقت‌گذاری برای همسر و گفتگو با وی شمرده می‌شود.
4. امام باقر(ع) با همسرش ام‌علی (ثقفی) که بعدها او را به دلیل پایبندی به عقاید خوارج طلاق داد، فراوان گفتگو کرد و برای او وقت گذاشت؛ حتی برای هدایت او شبی تا صبح با او سخن گفت؛ ولی این گفتگوی عاطفی برای هدایت او به نتیجه نرسید.
5. هشام بن سالم وقت‌گذاری و گفتگویی را از امام صادق(ع) برای ام‌اسماعیل یکی از همسران ایشان نقل می‌کند، مبنی بر اینکه این زن در سفر حج همراه امام بود و آن حضرت در میقات پیش از احرام از کنیزش کام گرفته بود که ام اسماعیل - درحالی‌که محرم شده بود - متوجه شد و بر کنیز خرده گرفت. امام در فرصت مناسب درباره آن با همسرش به گفتگو نشست و با تدبیری لطیف و مهربانانه بی‌آنکه احساسات همسرش تحریک شود، حکم شرعی رفتارش را بیان کرد. از شیوه نقل هشام بن سالم درباره این گفتگو برمی‌آید که وقتی همسر امام به مکان مورد نظر رسید، شاید خواست با امام مزاحی کرده باشد. امام نیز با استفاده از فن شوخی - که موقعیت ناگوار را گوارا و وضعیت تحمل‌ناپذیر را تحمل‌پذیر می‌کند - اصل حادثه را برای همسرش یادآور شد و برای هشام بن سالم نیز با صراحت آن را نقل کرد.

تحمل و گذشت

ساختار زندگی اجتماعی به گونه‌ای است که نمی‌توان بازتاب رفتارهای دیگران را لحاظ نکرد و تنها به خواست خود توجه کرد. ویژگی زیست‌محیطی به صورتی است که همه از منافع تولیدی دیگران سود می‌برند؛ همان‌گونه که پیامد رفتار زشت دیگران تنها دامنگیر خودشان نیست؛ از این‌رو افراد می‌توانند برای دیگران سودمند یا زیان‌آور باشند. در چنین شرایطی آنچه برای بهره‌گیری از سود و ایمن بودن از زیان تأثیر بیشتری دارد، مدارا و گذشت است. قرآن اساس زندگی انسان را در رنج می‌داند و در این باره می‌فرماید: «ما انسان را در رنج آفریدیم». پس رنج فراگیر سراسر زندگی آدمی است و بهترین راه برای عبور از آن تحمل و مداراست. شاید به همین جهت است که فرمود: «صابران پاداش خود را بی‌حساب دریافت می‌کنند».

با توجه به این آیات می‌توان گفت اساساً پیشرفت بیش از نود درصد امور زندگی با تحمل و مدارا همراه است؛ از قبیل تحمل آفت‌های رفتار بد خود، تحمل تندخویی افراد خانواده، همسایه، افراد کوچه و خیابان، محیط کار، محیط آموزشی و محیط مدیریتی. اگر آدمی در این موارد تحمل نکند و از آفت‌ها نگذرد، آسیب می‌‌بیند؛ از این‌رو امیرمؤمنان(ع) در این باره فرمود: «آن‌که از مدارا فاصله بگیرد، ناخوشی‌ها به او نزدیک می‌شود». در سخنانی دیگر فرمود: «مدارا با مردم پس از ایمان به خدا اساس و ثمره خرد، پایه حکمت، تابلو عقل و موجب سلامت دین و دنیاست». چنان‌که پیامبر(ص) فرمود: «مدارا با مردم صدقه است و هر که زندگی مدارامحور داشته باشد و از دنیا برود، شهید از دنیا رفته است». پس انواع آرامش و سازگاری در زندگی از راه مدارا به دست می‌آید.

بنابراین تحمل و مدارا در محیط خانواده به ویژه در برابر تندخویی همسر از موارد گذشت درون‌خانگی است و مایه نیرومندی زن و شوهر می‌شود. اساساً همسر قوی و شایسته اهل گذشت است و کمتر اسیر خشم و عصبانیت می‌شود و این گذشت می‌تواند ابعاد حقوقی و اخلاقی داشته باشد. گذشت حقوقی مانند گذشت از حق قَسم، حق مضاجع۵ه، حق نفقه، حق پوشاک و حق مسکن. گذشت اخلاقی نیز مانند گذشت از بی‌مهری و تندخویی، چشم‌پوشی و سکوت شوهر. همه این گذشت‌ها برای حفظ ساختار خانوادگی است که اهمیتی اساسی دارد و در آموزه‌های دینی به آن توصیه شده است. پیامبر(ص) فرمود: «گذشت مرد از خطای زن از حقوق زن بر شوهرش است» و «مردی که بدخلقی زنش را با لحاظ پاداش الهی تحمل کند، خدا در برابر هر بار صبر او پاداشی همانند آنچه به ایوب نبی در برابر تحمل گرفتاری‌ها عطا کرده عنایت کند». امام صادق(ع) در این باره فرمود: «رحمت خدا بر بنده‌ای باشد که با همسرش به نیکی رفتار کند». همچنین افزود: «پدرم همسری داشت که آزارش می‌داد؛ ولی پدر او را می‌بخشید». همان گرامی درباره تحمل زن نیز فرمود: «بهترین زن آن است. اگر از شوهرش به خشم آید،]با تحمل او] به وی گوید دستم در دست توست و تا از من خشنود نگردی، از تو چشم نبندم و نخوابم».

کنیز امام حسین دسته گلی برای ایشان آورد و امام او را آزاد کرد. انس بن مالک که در جلسه حضور داشت، پرسید: چرا در برابر دسته گل کم‌ارزش کنیز را آزاد کردی؟ امام فرمود: خدا ما را این‌گونه تربیت کرده است و در قرآن فرمود: «هر گاه به شما تحیت گویند، پاسخ آن را بهتر از آن بدهید. پاسخ بهتر به این کنیز آزادی اوست». وقتی امام در برابر هدیه کنیز این‌گونه احسان می‌کند، آیا می‌توان گفت در مقابل بدخویی کنیز یا دیگر همسرانش چنین نبود؟

دلجویی از همسران در وضعیت زایمان و فرزندداری

دلجویی از همسر در شرایط دشوار زایمان مایه آرامش، ایجاد روحیه برای او و عرصه ساز تحمل ناملایمات و افزایش عشق به فرزندداری و فرزندآوری و ی است؛ چراکه از نیازهای انسان خودشکوفایی است و فرزندآوری یکی از راه‌های برآورده کننده این نیاز است و حمایت و دلجویی از زن در حال فرزنددار شدن کمک به خودشکوفایی او و زمینه‌ساز تربیت درست و عاطفی کودک است. این دلجویی شیوه‌های گوناگونی دارد که در شرایط کنونی گل بردن و هدیه دادن و مانند آن رایج است. آیا در آن دوره نیز مشابه این شیوه‌ها وجود داشت؟ این پرسشی است که واکاوی منابع می‌تواند پاسخ مناسبی در این باره ارائه کند و از برخی اقدام‌های امامان در این محور پرده بردارد؛ از جمله می‌توان از روایت ابوبصیر و منهال درباره تولد امام کاظم(ع) نام برد که این دو نفر در روزهای تولد امام کاظم(ع) در ابواء حضور داشتند و خبر تولد آن حضرت را شنیدند. ابوبصیر می‌گوید به محضر امام صادق(ع) تشرف یافتم و بر سفره نهار امام نشسته بودم که رخداد تولد امام کاظم(ع) پیش آمد و امام صادق(ع) نخستین فردی بود که نزد همسرش رفت و به یاری او شتافت و با دلجویی به او گفت: «بشارت، بشارت که امامت در خانه تو ورود یافت». سپس نزد مهمانانش بازگشت و با خوشحالی به همسرش دعا کرد.

در دو روایت، بشارت و سه روز اطعام امام صادق(ع) به شکرانه تولد پسرش به مردم مدینه گزارش شده است. اقدام پیشتازانه امام در یاری به همسرش و سپس در جمع دوستان به او دعاکردن و از او به نیکی یادکردن یکی از اصول راهبردی در تحکیم روابط همسری است و از هر نوع هدیه‌ای برای همسر به وقت زایمان خوشحال کننده‌تر است و مایه آرامش اوست؛ چراکه زن در چنین شرایطی به پشتیبانی شدید نیاز دارد و آرامش‌بخش‌ترین پشتیبان در چنین شرایطی همسر اوست.

نام بردن از همسر به پاکیزگی و نیکویی که در حقیقت تکریم و بلندآوازه کردن اوست، مورد دیگری است که امام کاظم(ع) پس از تولد پسرش امام رضا(ع) با چنین شیوه‌ای از همسرش دلجویی کرد و فرمود: «وی پاکیزه است». او پس از آن به طاهره ملقب شد. نیز امام رضا(ع) به وقت تولد امام جواد(ع) درباره مادرش فرمود: «پاک و مقدس آن مادری است که او]امام جواد(ع)] را زاییده و به راستی این مادر طاهره و مطهره آفریده شده است».

تقسیم کار منزل

در این بررسی لازم است به چند نکته اشاره شود:

یکم، از امور مهم در رضامندی دو همسر از یکدیگر و تحکیم روابط همسری، تنظیم درست نقش‌ها و مسئولیت‌ها در زندگی مشترک است. با تنظیم مسئولیت‌ها و تعیین جایگاه زن و مرد در چارچوب نظام یکپارچه خانواده هر یک از همسران به نقش سازنده و لازم خویش دست می‌یابند و به دیگری در احساس آرامش و قدرتمندی خانواده یاری می‌رسانند و در نتیجه زندگی بسامان می‌شود.

این نکته‌ای است بسیار مهم که دو آسیب بزرگ آن را تهدید می‌کند: الف) فزون‌طلبی تجاوزکارانه و امتیازخواهی نابجا از یکدیگر که به نزاع آنان می‌انجامد. ب) احساس هیچ‌کاره‌بودن در خانواده که علامتی هشداردهنده است و به تدریج آنان را به سوی تجاوزی نافرجام به حقوق یکدیگر سوق می‌دهد.

دوم، مسئولیت اداره زندگی، تأمین هزینه غذا و مسکن و لباس و درمان بیماری، تأمین مخارج وظایف اجتماعی مانند جهاد و نیازهای جنگ و مجاهدان و دیگر نیازمندی‌ها با مرد است و زن هیچ‌گونه مسئولیتی در موارد یاد شده ندارد. وی حتی در برابر خدمات خانه مانند شیردادن نیز می‌تواند اجرت بگیرد.

قیومیت را که به معنای داشتن قدرت، هوش و تفکر برای اقدام به کارهای مهم و سخت است و مسئولیتی اجرایی است، خدا با تعبیر ﴿الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ﴾ برای مرد در نظر گرفته تا مایه پایداری همسرش باشد؛ زیرا زن و ناموس او امانتی الهی است که خدا حفظ و دفاع از وی را وظیفه مرد دانسته است؛ همان‌گونه که تأمین هزینه و نفقه‌اش را بر عهده او نهاده است. پس امور خانه به دو جهت بر عهده شوهر نهاده شد: الف) توانایی، صلابت و مدیریت؛ ب) عهده‌داری تمامی هزینه‌های اختصاصی زن و تأمین نیازهای منزل. بنابراین اگر مردی این دو صفت را نداشت یا از دست داد یا به وظیفه‌اش عمل نکرد، مدیریت او بر خانواده رخت برمی‌بندد و چنین مردی دیگر قیم منزل نخواهد بود. اگر وضعیت خانواده‌ای به عکس باشد، یعنی هوش و ادراک و قدرت تدبیر زنی بیش از شوهرش باشد و امور خانه با ثروت یا درآمد زن اداره شود دلیلی ندارد که مرد فرمانروای خانواده باشد.

سوم، امور لطیف و نرم و عاطفه‌مندی در خانواده که برای تربیت کودک و ایجاد آرامش و آماده‌سازی فضای خانه برای اعضای آن به ویژه شوهر لازم است بر عهده زن نهاده شده است. پیامبر(ص) در پاسخ زنی که به نمایندگی از زنان دیگر درباره وظایف و فضیلت آنان پرسیده بود فرمودند: «نیکو شوهرداری و همراهی با شوهر معادل جهاد است». همچنین فرمودند: «بهترین همسران همسری است که هر گاه شوهر به او بنگرد شادش کند و چون درخواستی از او داشته باشد، آن را برآورد و در غیاب شوهر امانتداری را در مورد او و مال او رعایت کند».

آنچه در آموزه‌های یاد شده قرآنی و روایی به آن توجه شده، تقسیم امور زن و مرد به تناسب آفرینش آن دو است و هیچ‌یک از دو نوع برنامه نه معیار فضیلت آنان است، نه مایه نقص آنها. نمونه آن را می‌توان در سیره و سنت امامان به تناسب زمان و مکان دید؛ برای مثال زندگی امی مؤمنان(ع) با همسرانش از جمله حضرت فاطمه از این قانون جدا نبود. در روایت معتبری درباره آنان آمده است که در گذران زندگی کارها را به دو بخش بیرون و درون خانه که همان تقسیم جنسیتی کار است، تقسیم کرده بودند و امور بیرون خانه و برخی امور خانه مثل جارو کردن را امیرمؤمنان(ع) انجام می‌داد؛ ولی مدیریت داخلی و آماده‌سازی فضای خانه از قبیل پخت و پز، آماده‌سازی مواد آن، کودک‌داری و حتی بافندگی با حضرت فاطمه بود. در همان حال حضرت امیر(ع) در امور منزل، حتی در آماده‌سازی مواد غذایی مانند تمیز کردن عدس کمک می‌کرد.

در عنوان «نفقه» بیان خواهد شد که امامان علاوه بر انجام دادن کارهای مربوط به خود از قبیل کارهای زراعی در هوای گرم (از جمله امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) برای تأمین روزی حلال و هزینه زندگی) با انجام دادن کارهای رایج منزل به همسران خود کمک می‌کردند.

معقول‌سازی سطح انتظارها

زن و شوهر در ارتباطات یکدیگر به ویژه در پایان کار روزانه وقتی به هم می‌رسند، انتظار دارند توانسته باشند محیط را شاد، خستگی‌زدا و قابل زیست کرده باشند. این انتظار بجایی است. چنانچه در عمل بتوانند چنین کاری بکنند، زندگی شیرینی خواهند داشت. این کار زمانی عملی است که سطح انتظارهای دو طرف از یکدیگر معقول و قابل درک و اجرا باشد.

این معقول‌سازی سطح انتظارها راه‌هایی دارد؛ از قبیل آگاهی از وضعیت زندگی، اطلاع از توانمندی یکدیگر و درک جایگاه و شرایط یکدیگر. در همه اینها مشورت با یکدیگر تأثیری محوری دارد؛ چراکه مشورت «اندیشه جمعی» است و بسیاری از گره‌های کوری را که عقل فردی قادر به گشودن آنها نیست، به راحتی می‌گشاید و نقاط تاریک را روشن می‌کند. با مشورت نقص عقل فردی تا حدی جبران می‌شود و مجموعه‌هایی از اطلاعات تجربیات گرانبها به آسانی در دسترس قرار می‌گیرد؛ چنان‌که امیرمؤمنان(ع) مشورت را عین راهنمایی و راهبری همدیگر و برترین پشتیبان آنان دانسته است.

البته در مشورت این ویژگی‌ها از منظر امام صادق(ع) باید مورد توجه باشد: عقل‌مداری و تدبیر، آزادگی، خیرخواهی و دلسوزی، آگاهی و تجربه، رازداری، دوراندیشی، دین‌شناسی و خداترسی.

معقول‌سازی سطح انتظارها همراهی، همدلی و تحمل همسران در برابر مشکلات را بالا می‌برد؛ چنان‌که روزی امیرمؤمنان(ع) از حضرت فاطمه غذایی‌طلبید. حضرت زهرا پاسخ داد: دو روز است در منزل غذای کافی نداریم؛ آنچه بود، در اختیار شما و فرزندانم نهادم و خود از غذای اندک بهره نگرفتم. امیرمؤمنان(ع) پرسید: چرا خبر نکردی؟ حضرت زهرا نگاهی نجیبانه به زمین انداخت و گفت: «از خدایم شرم دارم که از شما چیزی بطلبم که در توانتان نیست».

این اقدام حضرت فاطمه نهایت معقول بودن سطح انتظار او از همسرش را نشان می‌دهد که در تنگدستی شوهر از وی چیزی نطلبد؛ چنان‌که درباره معقول بودن سطح انتظار شوهر از همسر نیز پیامبر(ص)؛ حتی مرد را از استبداد در غذا و نوع آن نهی کرده و او را به همراهی و همدلی با همسر دعوت کرده و فرموده است: «مؤمن به میل همسر و خانواده‌اش غذا می‌خورد»؛ چراکه این‌گونه اقدام‌ها سطح انتظارها را معقول می‌سازد و تکبر و فزون‌طلبی را می‌زداید و همدلی ایجاد می‌کند. اگر کسی چنین نکند به همسر آسیب زده و مورد نفرین پیامبر(ص) است.

آموزش آموزه‌های دینی

از اقدامات اساسی و راهبردی معصومان در عرصه‌های زندگی از جمله خانواده آموزش دادن معیارهای مرتبط به آن عرصه بود تا آگاهی افراد در آن عرصه گسترش یابد. این آموزش از شاخص‌هایی است که در سامان‌یابی زندگی و رشد ایمانی نقشی مبنایی دارد؛ چراکه رشد و پایداری رابطه زن و شوهر به برنامه‌ای نیاز دارد که آنان بتوانند در این برنامه منطق و مهارتی را دریافت کنند تا به آنها کمک کند که از یک سو ارتباط رضایت‌بخش و همدلانه‌ای با یکدیگر برقرار کنند و از سوی دیگر بتوانند احساسات همدیگر را بشناسند و بپذیرند. از این برنامه می‌توان به «غنی‌سازی ارتباط» تعبیر کرد. این برنامه همان آموزش آموزه‌های دینی است که همه‌سویه و جامع است؛ زیرا با ارتباطی که به جهان‌بینی و پایه‌های بینشی همسران دارد، ابعاد فکری و عملی آنان را پوشش می‌دهد. در نتیجه کارا و تأثیرگذار است و از جمله تأثیرهای آن به تعبیر امیرمؤمنان(ع) ایجاد امنیت و امانتداری در محیط زندگی است و امانتداری نیز اعتماد، هماهنگی، رضایت‌مندی و همدلی را در پی دارد. خدای بزرگ با لحاظ تأثیر این برنامه در شکوفایی خانواده و پیشگیری از آسیب‌های آن بر اجرای آن در گستره زندگی تأکید کرد و آن را همیشگی دانست و به سرپرست خانواده در همه نسل‌ها و عصرها به صورت مطلق فرمود: «خودتان و کسانتان را از آتش حفظ کنید». همچنین افزودند: «به کسانتان درباره اساسی‌ترین عامل سعادت یعنی نماز فرمان بده و خود بر آن شکیبا باش». اگر آدمی بخواهد کاری کند و در پی آن شکیبا باشد، می‌طلبد که آن کار را تا زمان تأثیرگذاری آن پیاپی انجام دهد.

امام مجتبی(ع) نیز در پاسخ به کسی که درباره همسر دخترش با او مشورت کرده بود، او را بر پایبندی همسر به آموزه‌های دینی متوجه کرد و این آموزه‌ها را مایه پایداری زندگی دانست و فرمود: «دخترت را به ازدواج همسری باتقوا درآر که اگر دوستش بدارد، وی را گرامی می‌دارد و اگر دوستش نداشته باشد، به اوستم نکند». نتیجه هر دو صورت این است که زندگی در سایه آموزه‌های دینی پایدار است. امام صادق(ع) هم فرمود: «مؤمن همواره خانواده خود را از دانش و ادب بهره‌مند می‌سازد تا مایه سعادت و بهشتی شدن آنان شود».

البته آموزش به دو صورت گفتاری و رفتاری است که این هر دو در سیره امامان مشاهده می‌شود؛ برای نمونه امام باقر(ع) به گونه‌ای همسرش را با آموزه‌های دینی آشنا کرده بود که ایشان از امام نقل روایت می‌کرد و نام او در ردیف راویان از آن حضرت ثبت شده است. امام صادق(ع) نیز این آموزش را به حدی رسانیده بود که همسرش را به نمایندگی از خود نزد زنان مدینه برای ادای حقوق اجتماعی و تبیین آموزه‌های دینی می‌فرستاد.

به لحاظ رفتاری نیز امام سجاد(ع) آموزه‌های مختلف دینی را به خانواده آموزش می‌داد؛ حتی آنان را از به‌کارگیری ابزار بوی خوش در سفر حج و استفاده از مال پیداشده منع می‌کرد و به پرداختن صدقه به نیازمندان به ویژه در روز جمعه تأکید می‌ورزید. همچنین درباره امام سجاد و امام باقر(ع) نقل شده است صرفه‌جویی و مصرف به اندازه را به اعضای خانواده از جمله همسران آموزش می‌دادند و با زیر نظر داشتن مصرف جاری خانواده مواد مصرفی منزل را در استفاده درست و مسرفانه نبودن کنترل می‌کردند و هرگاه می‌دیدند چیزی از خوراکی‌های قابل استفاده دور ریخته شده، به همان اندازه هزینه جاری خانواده را کم می‌کردند. این آموزش عملی در سبک زندگی نقشی اساسی دارد؛ چراکه «مصرف به اندازه» به لحاظ اثر، یکی از شاخص‌های اقتصادی است که در عرف رایج عقلا به نقش ویژه آن در مصرف بهینه توجه شده است و در آموزه‌های دینی نیز به تأثیر مبنایی و محوری آن در معیشت سالم و آسایش جسمی و آرامش روانی آدمی توجهی ویژه شده است؛ نیز در برخی روایت‌ها عامل بقای نعمت، در بعضی دیگر مایه توانگری و گنج بی‌نیازی، در دسته سوم عامل گوارایی و آسایش و راحتی، در پاره‌ای بزرگ‌ترین ثروت و بی‌نیازی و در دسته‌ای دیگر یکی از نشانه‌های ایمان به خدا شمرده شده است. این‌گونه تعبیرها از یک سو نشان دهنده نقش مبنایی مصرف به اندازه (قناعت) در سامان‌یابی زندگی و از سوی دیگر نشانه ثبات زندگی و رشد ایمانی و از جانب سوم مایه تحکیم روابط خانوادگی است.

تربیت اخلاقی

مقصود از تربیت اخلاقی رشد و شکوفایی آموزه‌های ارزشمندی است که دانش اخلاق بدان فرامی‌خواند و انسان با ایجاد عینی آن در جان خود افعال و صفات و احوال خود را ارزشمند می‌سازد و آدمی خوب و فرشته‌گون می‌شود. این تربیت اخلاقی مبتنی بر دو اصل ایدئولوژیکی و اخلاق‌مندی است. بدین سبب امام سجاد(ع) یکی از عوامل کمال ایمان شخص را خوش‌خلقی او با خانواده‌اش دانسته نیز این خوش‌خلقی تربیت اخلاقی آنان را در پی دارد؛ چراکه زن و شوهر در فرایند زندگی بیش از هر کس دیگر از اخلاق یکدیگر تأثیر می‌پذیرند و زشتی و زیبایی اخلاقی آنان به مرور زمان در یکدیگر اثر می‌گذارد؛ از این‌رو فرد آلوده‌دامنی که به زن یا مرد نامحرم چشم دارد با آلودگی جنسی و بی‌عفتی خویش ناخودآگاه زمینه‌های فساد همسر و خانواده خود را فراهم می‌کند و آنان را به آن‌سو می‌کشاند؛ ولی انسان پاکدامن با حفظ خود از گناهان و کارهای نامشروع جنسی زمینه مصونیت همسر خود را در برابر ناپاکان فراهم می‌کند. امام صادق(ع) در این باره فرمود: «عِفُّوا عَنْ نِسَاءِ النَّاسِ تَعِفَّ نِسَاؤُكُمْ»: «از زنان مردم چشم بپوشید تا زنان خانواده شما پاکدامن بمانند». بر اساس این نگرش، تربیت اخلاقی انسان هدفمند به گونه‌ای است که همه رفتارهایش روشن و هدفمند است و از اصل ایدئولوژیک؛ یعنی معارف قرآن ریشه و برنامه می‌گیرد و رفتارهایی مانند رابطه بی‌مرز زن و مرد، ارتباط دوستانه پنهانی، شکسته شدن حریم خانواده، برترنمایی زن زیبا و پولدار، اجبار به زندگی مشقت‌بار، فرزنددار نشدن بدون مصلحت و شانه خالی کردن از تربیت فرزند را برخلاف سنت آفرینش الهی و تربیت اخلاقی می‌داند؛ چنان‌که پیامبر(ص) از آرایش زنان برای غیر شوهر به شدت نهی کرد و فرمود: «هر زنی با آرایش کردن خود برای غیر همسرش از خانه برون رود، مورد نفرین و خشم الهی است تا وقتی به خانه برگردد»؛ چراکه این رفتار پیامدهایی مانند رابطه بی‌مرز زن و مرد، ارتباط دوستانه، پنهانی شکسته شدن حریم خانواده و شانه خالی کردن از تربیت فرزند را در پی دارد.

برابر با حدیثی، تربیت اخلاقی زن و شوهر رابطه آنان و خدا را اصلاح می‌کند و آنکه با خدا ارتباط پسندیده داشته باشد، خدای بزرگ نیز رابطه او با دیگران از جمله همسر را اصلاح و پسندیده می‌کند. پسندیده بودن رابطه زن و شوهر مایه خوشبختی و شیرینی زندگی است. بر پایه این حدیث شریف اگر برخی افراد، بدحجابی و ارتباط نامشروع با پسر یا دختر جوان را به عنوان یک ارزش پذیرفته‌اند، به جهت کمرنگی تربیت اخلاقی و اصلاح نشدن ارتباط با خدا در خانواده‌هاست که به مرز ارتباط با نامحرم به خیال آزادی‌خواهی آسیب می‌زند؛ درحالی‌که رعایت نکردن مرز ارتباط با نامحرم نوعی آلودگی و شکسته شدن حرمت و عزت زن است.

هم‌پوشانی و رازداری

هم‌پوشانی و رازداری زن و شوهر نسبت به یکدیگر از شاخص‌های دیگر تحکیم روابط همسری است که در قرآن از آن با تعبیر «لباس» یاد شده است: ﴿هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ﴾؛ چراکه زن و شوهر با همدیگر همانند لباس رابطه هم‌پوشانی و رازداری دارند و با این رابطه خانواده‌ای استوار و پویا پدید خواهد آمد؛ یعنی زن و شوهر همچون لباس پوشاننده عیوب، حافظ آبرو، مایه دلگرمی و زیبایی و آرامش و نگهبان یکدیگرند. پس با رازداری و داشتن رابطه‌ای تنگاتنگ باید مانع رهیابی بیگانه فتنه‌گر به درون زندگی خویش شوند و تماس و تأمین غریزه جنسی را به یکدیگر محدود سازند و این مایه تحکیم روابط همسری است.

به دیگر سخن آدمی برخی خصلت‌های پسندیده را باید از برخی حیوان‌ها بیاموزد؛ چراکه آنها بر پایه آفرینش الهی از آن برخوردارند؛ برای مثال گفته می‌شود چالاکی را از گربه، وقار را از گاو و وفا را از سگ نگهبان باید آموخت. در موضوع رابطه هم‌پوشانی زن و مرد در حدیثی معتبر آمده که آن از کلاغ اعصم آموختنی است؛ یعنی پیامبر(ص) زن صالح را به کلاغ اعصم تشبیه کرده است؛ به این معنا که همان‌گونه که کلاغ اعصم دست‌یافتنی نیست، زن شایسته و پاکدامن نیز شخصیتی دارد که بیگانه توان راهیابی به حریمش را ندارد و هم‌پوشانی او تنها به همسر اوست؛ حتی زیبایی و زیور و آرایش خود را از چشم بیگانه می‌پوشد.

پوشش آمیزشی

پوشش و ستر آمیزشی از اموری است که با خوی انسانی و فطرت الهی هماهنگ است و نقش تأثیرگذاری در حفظ حیا، هویت و حریم انسانی دارد. این نکته‌ای است که در آموزه‌های دینی بر آن تأکید شده است؛ حتی در این مورد آدمی را به وجود آن در برخی حیوانات و آموزش از آنها توجه داده‌اند. در بیان امام صادق(ع) آمده است خصلت ستر و پوشش در مسائل جنسی را از کلاغ بیاموزید که جفت‌گیری کلاغ نر و ماده پنهانی و به دور از چشم دیگران است. تأثیر این موضوع در تربیت اخلاقی نزد خردمندان و دین‌مداران به توضیح نیاز ندارد. از لوازم پوشش آمیزشی، انتخاب محیطی خلوت و به دور از منظر دیگران حتی کودکان در امر آمیزش است. این اقدام افزون بر پیشگیری از آسیب‌های روانی و اخلاقی و حیثیتی مایه ارضای نیاز جنسی همراه با آرامش و سازگار با زندگی است. این نکته در گزارشهای سیره‌ای امامان در این باره هرچند کم است، گزارش سیره یکی از آنان در این مورد از فراگیری آن در میان همه ایشان حکایت می‌کند؛ چنان‌که امام صادق(ع) پس از سال‌ها از شهادت امام سجاد(ع) این نکته سیره‌ای وی را چنین نقل کرده است: «او برای آمیزش درهای اتاق را می‌بست، پرده‌ها را می‌آویخت و همگان، حتی خدمتکاران را از اتاق بیرون می‌کرد». امام صادق(ع) نیز کام‌گیری از کنیز را پنهانی انجام می‌داد.

فرهنگ‌سازی و تقویت تعاملات اخلاقی

عمل به آداب فرهنگ‌ساز در تعاملات اجتماعی آثاری دارد که از جمله آن تقویت تعاملات اخلاقی به ویژه در خانواده است و در آموزه‌های اسلام نیز بر آن تأکید شده است و نمونه‌های فراوانی دارد؛ مانند فروتنی، سلام کردن، پاسخ خوب دادن، خوش‌سخنی، استقبال، خداحافظی و بدرقه برای مثال اگر پیامبر(ص) فرمود «سلام کرد ن را توسعه دهید»، «با سلام کردن صله‌رحم کنید»، «پس از نشست با یکدیگر و هنگام جدایی از یکدیگر خداحافظی کنید» و امام حسین(ع) فرمود: «السَّلَامُ قَبْلَ الْكَلَامِ» و امام صادق(ع) فرمود: «سلام کردن و خوب سخن گفتن مایه آمرزش است» و «هنگام ورود به منزل به خانواده خود سلام کنید». همه اینها برای تقویت تعامل اخلاقی در تعاملات اجتماعی به ویژه در خانواده و با همسر است؛ چراکه از منظر روان‌شناسی تربیت، اگر فردی بخواهد بر دیگری تأثیر بگذارد، باید نخست به او احترام بگذارد و سپس خواسته‌اش را مطرح کند و سلام کردن در آغاز دیدار احترام کردن است؛ چنان‌که پیامبر(ص) در ابتدای دیدار با کسی نخست به او سلام می‌کرد؛ حتی به کودکان. این نمونه‌ها در سیره امامان در همه موارد به ویژه در تعامل با همسر عملی بود. هرچند مستندات چندانی در این باره در دست نیست، به حکم سخن امام صادق(ع) (به شما جز آنچه خود برآنیم، فرمان ندهیم) و بر پایه حدیثی از امیرمؤمنان(ع) (مبنی بر اینکه ایشان به زنان سلام می‌کرد، هرچند سلام کردن به زن جوان را به جهت نکات تربیتی خوش نداشت) نمی‌توان گفت آنان در تعامل با همسر چنین نبودند.

شاخص‌های برون‌خانگی تحکیم روابط همسری در سیره امامان(ع)

رفت و آمدهای برون خانگی که در تحکیم روابط همسری تأثیرگذار است می‌تواند به تفاوت فرهنگ‌ها، عرف‌های گوناگون و شرایط زمانی و مکانی شاخص‌های متفاوت و قابل تطور داشته باشد؛ اما برخی از آنها در بسیاری از عرف‌ها و فرهنگ‌ها مشترک است و عمل به آنها در نوع شکل‌گیری و تمدن خانواده و حسن روابط همسران تأثیرگذار است.

رعایت حریم

واژه «حرم» صفت مشبهه و در لغت به معنای منع و بستن است و در برابر «حِل» که به معنای فتح و گشودن است، به‌کار می‌رود؛ در اصطلاح رایج نیز به معنای چیزی است که در نگاه عقل و نقل یا عرف حریم و احترامی دارد و تعدی به آن ممنوع است و «حرمت» به معنای چیزی است که هتک و شکستن آن حلال نیست. مقصود از حریم در اینجا حدود، گرداگرد و محدوده و محضر و حرمت صاحب حریم است؛ بنابراین محدوده خانواده حریم خصوصی افراد شمرده می‌شود.

رعایت حریم نشانه هویت فکری و اعتقادی افراد است و موجب حفظ ارزش‌ها و آزادی‌های فردی و اجتماعی همگان و سبب آسایش و آرامش آنان است؛ از این‌رو در آموزه‌های دینی توصیه شده است حریم ارزش‌ها، اشخاص و مکان‌ها رعایت شود.

پیامد رعایت نکردن حریم: رعایت نکردن حریم و بی‌اعتنایی به آن و شکستن آن بر پایه بسیاری از آیات و روایات و بر مبنای «قاعده حرمت توهین به دین و آموزه‌های دینی و افراد» گناه و نارواست و انسان معصیت‌کار، گام به گام به خطر مهم نزدیک می‌شود؛ یعنی گناه او به تدریج به کفر می‌انجامد؛ بدین صورت که پس از ارتکاب مکرر، گناه برای او عادی و حریم شریعت در نظر او شکسته می‌شود و هیبت و حاکمیت اصل دین الهی و حدود آن از دل و جان او زدوده می‌شود؛ تا حدی که گویا اصلاً شریعتی در کار نیست و خبری از آسمان نیامده و وحی‌ای نازل نشده است.

رسول خدا(ص) درباره رعایت حریم خصوصی افراد از پی‌جویی و کشف اسرار و لغزش‌های مردم منع کرده و آن را مایه به فساد کشاندن مردم دانسته است؛ چنان‌که از تعدی افراد به حریم همسایه و برادر مسلمان نهی کرده و فرموده است «هر که به عمد در پی کشف اسرار و لغزش‌های مسلمانی باشد، خدا او را با منافقانی که در پی چنین کاری هستند، همراه می‌کند و از دنیا خارج نمی‌شود، جز آنکه رسوا شود، مگر اینکه توبه کند». امیرمؤمنان(ع) نیز پیامد ورود به حریم خصوصی افراد و کشف اسرار و لغزش‌های مردم را مایه فاش شدن اسرار آدمی دانسته است.

مصادیق رعایت حریم: رعایت حریم گستره‌ای فراخ دارد که به برخی از آنها در سه قسمت به صورت زیر می‌توان اشاره کرد:

1. حریم ارزش‌ها مانند حریم خدا و محضر او، حریم دین و حکم شرعی، حریم عدل و داد، حریم قرآن و حدیث، حریم رسالت و عصمت انبیا و امامان(ع)، حریم فتوا و علم، حریم قلب و دل، حریم اندیشه و عمل، حریم کلام، حریم بحث و گفتگو، حریم اصول انسانی، حریم حقوق، حریم پاکدامنی، حریم پوشش و حجاب، حریم نعمت‌های الهی، حریم قانونگذاری دینی، حریم مسئولیت‌های دینی و حریم نظام اسلامی.
2. حریم اشخاص مانند: حریم پیامبران و امامان و انسان‌های کامل، حریم مسؤلان دینی، حریم عالم و معلم، حریم پدر و مادر و برادر و خواهر، حریم خانواده و خویشاوندان، حریم خود، حریم یکدیگر و مردم، حریم مرد و شخصیت او، حریم زن و شخصیت او و حریم کودک و جوان و میانسال و سالمند.
3. حریم مکان‌ها و بناهای گوناگونی که با اهداف مختلف ساخته می‌شود؛ مانند حریم کعبه، مسجد، حسینیه، محیط کار، بزرگراه و خیابان و پیاده‌رو، چاه و چشمه و قنات و سد آب، رودخانه‌ها و جوی‌ها، خانه و درهای ورودی آن، همسایه و در ورودی خانه آنان و اماکن دیگری از قبیل مراکز فرهنگی، مذهبی، بهداشتی، خدماتی و دولتی مدیریتی، رعایت حریم و محدوده هر یک به تناسب آنهاست. پس رعایت حریم زن و مرد رعایت ضوابط روابط اسلامی آنان است؛ از قبیل پوشاندن خود از نامحرم، پرهیز از اختلاط با نامحرم و هر آنچه موجب حفظ عزت و اعتبار و کرامت زن است.

حضور در اجتماعات فرهنگی و زیارتی

از نمونه‌ها و شاخص‌های برون‌خانگی تحکیم روابط همسری چگونگی حضور زن در جامعه است. این نکته از روابط بااهمیتی است که بر دیگر روابط اجتماعی تأثیر می‌گذارد و نشانه ارزشی یا غیر ارزشی بودن روابط یک خانواده و جامعه است؛ از این‌رو قرآن بر سالم‌سازی این روابط و رعایت عفاف تأکید می‌ورزد و آن را در شمار اصول اساسی اسلام مانند توحید و ادای نماز قرار می‌دهد و حضور زنان در جامعه را به آنها مشروط می‌کند.

پیامبر(ص) نیز در کنار دعوت به توحید سالم‌سازی روابط زن و مرد و حضور پاکدامنانه و عفیفانه آنان در جامعه را از اهداف نخست خود قرار داد. بیعت کردن زنان با پیامبر(ص) که حضوری فرهنگی - سیاسی در اجتماع بود، مشروط به حضور عفیفانه آنان شد. امیه در این باره می‌گوید: «گروهی از زنان برای بیعت با رسول خدا(ص) نزد او رفتیم. وی با ما به شرط آنکه به اجرای فرمان‌های قرآن از جمله حضور پاکدامنانه و نداشتن روابط ناهنجار با مردان ملتزم باشیم، بیعت کرد». پیام قرآن و سیره پیامبر(ص) این است که حضور زن در اجتماعات فرهنگی، سیاسی و اقتصادی الزاماتی دارد که رعایت عفاف از جمله آنهاست و موجب رشد فرهنگی خانواده و جامعه است.

نظارت بر ناهنجاری دینی (رعایت روابط اسلامی زن و مرد)

بر رعایت حجاب و عفاف زن و رعایت مرز روابط اسلامی زن و مرد و توجه و نظارت مرد بر آن در آموزه‌های دینی با تعبیرهای متفاوت تأکید شده است که می‌توان به برخی از آنها اشاره کرد: پیامبر(ص) با در نظر داشتن حجاب و عفاف زن و رعایت مرز روابط اسلامی زن از اینکه محیط کار و تحصیل و زندگی او در معرض دید و ارتباط نامحرمان باشد، منع کرد و فرمود: «آنها را در چنین موردی سکنی ندهید»؛ چراکه موضوع حجاب به حوزه سلامت و امنیت خانواده ارتباط دارد و مهم‌ترین فلسفه ضرورت حجاب امنیت خانواده است که زن و مرد باید حریم آن را حفظ کنند.

از تعبیر «لَا تَسْكُنُوا النِّسَاءَ الْغُرَفَ» برمی‌آید که وظیفه مرد نظارت بر زنان است؛ چنان‌که از آیه ﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا﴾ و ﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ...﴾ نیز همین نکته برمی‌آید؛ حتی درباره راه رفتن زنان در اماکن عمومی از قبیل کوچه و خیابان فرمود: «قسمت‌های کنار دیوار و راه را انتخاب کنند». امام صادق(ع) نیز فرمود: «برای زن شایسته نیست که هنگام خروج از منزل لباسش را چشم‌نواز کند». این آموزه‌ها در کل حاکی از وظیفه همسران در نظارت بر زنان است تا به ناهنجاری دینی نینجامد.

مراقبت رفت و آمدهای بیرونی

مرز نیکی مرد به همسر آن است که به نیازهای واقعی و اصیل وی توجه کند و زمینه رفاه و آسایش او را شایسته و عزتمندانه فراهم آورد. آموزه‌های دینی در این زمینه نیز در پی حفظ کرامت انسانی زن و مرد است و در راهکارهای ارائه‌شده‌اش در این باره نگاهی عزتمندانه و عفیفانه دارد و رویکردش به زن به اقتضای خلقت و لطافت او لطیفانه و متناسب با اوست. حضرت فاطمه برترین و داناترین زن نظام آفرینش با نگاهی تخصصی و روان‌شناختی درباره زن فرمود: «بهترین حالت برای زن آن است که به دور از نگاه به نامحرم و نگاه نامحرم به او به سر برد». نیز امام کاظم(ع) درباره تردد زن در اماکن عمومی و کوچه و خیابان توصیه می‌کند از گوشه و نه قسمت میانی آن باشد. اینها برای این است که کرامت و عفت زن در روابط اجتماعی حفظ شود؛ از این‌رو در زندگی مشترک زن و مرد، رفت و آمدهای بیرونی زن به سبب آسیب‌هایی که زن را تهدید می‌کند، باید با هماهنگی و مراقبت و حمایت مرد باشد تا حرمت زن تأمین شود از سوی دیگر این هماهنگی عنوان حق مرد لحاظ شده است.

در این باره روایات بسیاری در منابع شیعه و اهل سنت آمده که به یک نمونه بسنده می‌شود: برابر با نقلی، زنی از رسول خدا(ص) درباره حقوق مرد بر همسرش پرسید. آن حضرت هماهنگی زن با شوهر در خروج از منزل را یکی از آنها دانست. همان حضرت به زنی که بدون هماهنگی با شوهرش می‌خواست به عیادت پدر بیمارش برود و از ایشان اجازه خواست، رخصت نداد و پدر مرد؛ ولی پیامبر(ص) به آن زن فرمود: «این اقدام تو مایه آمرزش تو و پدرت شده است».

الزامات رفت و آمد و پیامد آن

البته حضور زن در اماکن عمومی با هماهنگی همسرش نیز الزاماتی دارد که از جمله آنها رعایت احکام اسلام در پوشش و نگاه است که در فقه بیان شده و لحاظ آن برای حفظ عفاف زن در روابط اجتماعی است، هرچند خود به آن ناآگاه یا بی‌توجه باشد گاهی امکان دارد بر پایه عواملی زن نخواهد یا نتواند آن الزامات را رعایت کند. در چنین وضعیتی، دین تأکید می‌کند زن در آن اماکن حضور نیابد و این نیز به سبب این است که حریم و حیای زن از این راه حفظ می‌شود و محبوب خدا می‌گردد. پیامبر(ص) فرمود: «فرد باحیا و بردبار و پاکدامن محبوب خداست؛ چنان‌که شخص بزهکار بی‌حیا مبغوض خداست».

پس هر وضعیت و رفتاری که ممکن است زمینه‌ساز بی‌حرمتی و شکسته شدن عفاف زن شود، ممنوع است، چه از سوی زن باشد و چه شوهر. پیامبر(ص) در این باره فرمود: مردی که از همسرش پیروی کند، خدا او را به چهره در در آتش افکند. امیرمؤمنان(ع) پرسید: این پیروی چیست؟ آن حضرت فرمود: به همسرش اجازه دهد]بدون رعایت پوشش درست[به اماکن عمومی مانند عروسی‌ها، سوگواری‌ها و]پارک‌ها] برود یا اجازه دهد لباس نازک بپوشد و این پیروی مرد از همسر مایه فرود آمدن بلا بر آنان است.

ایشان در سخنی دیگر فرمود: «هرگاه زنی در حالی که آرایش کرده و معطر است از خانه‌اش خارج شود و شوهرش از این عمل او خشنود باشد، برای آن شوهر در برابر هر قدمی که آن زن برمی‌دارد، خانه‌ای از آتش ساخته می‌شود. پس زن‌هایتان را از رفتاری این‌چنین که بلندپروازانه است، بازدارید]و عرصهساز رفتار نابجا برای آنان نباشید[. به راستی این کارهای آنها پشیمانی دارد و کیفر آن آتش است و بازداری آنان از رفتاری غیرعفیفانه و بی‌پروا خشنودی خدا و ورود بی‌حساب به بهشت را در پی دارد. وصیت مرا درباره زن‌ها حفظ کنید تا از دشواری حساب نزد خدا نجات یابید و هر که وصیت مرا حفظ نکند، نزد خدا حال بسیار بدی خواهد داشت».

چرایی مراقبت

مراقبت مرد و هماهنگی زن با شوهر در خروج از منزل به فرموده رسول خدا از حقوق مرد بر همسر است؛ چنان‌که اسکان زن در مکانی که در معرض دید نامحرمان نباشد، از حقوق زن بر مرد است و این دو نکته به تفصیل در فقه بررسی شده است و راز آن به سخن حضرت فاطمه بازمی‌گردد که فرمود: «بهترین حالت برای زن آن است که به دور از نگاه به نامحرم و نگاه نامحرم به او به سر برد». این گفتار از کلام خالق حکیم ریشه می‌گیرد که فرمود زندگی مشترک زن و مرد بر محور آسایش و آرامش بنیان نهاده شد. فضای به دور از معرض دید نامحرمان مایه آرامش زن و امنیت خاطر مرد است و به تعبیر امام صادق(ع) مایه پاکی و پاکیزگی آن دو است. به همین دلیل است که وقتی مردی نابینا به منزل فاطمه آمده بود، آن حضرت حجاب به بر کرد. پیامبر(ص) گفت: او که نابیناست. فاطمه پاسخ داد: او نابیناست؛ ولی من بینایم. وانگهی او بویایی دارد. پیامبر(ص) فرمود: شهادت می‌دهم که پاره تن منی.

به نقل معتبر کلینی از امیرمؤمنان(ع)، آن حضرت به مردم عراق درباره تردد فراوان زنانشان در اماکن عمومی و کوچه و خیابان هشدار داد و آنان را به مراقبت در این کار واداشت و چنین فرمود: «اطلاع یافتم که زنانتان در تردد خیابانی به گونه‌ای حرکت می‌کنند که از مردان اجتناب نمی‌کنند. چرا حیا نمی‌کنید؟» امام صادق(ع) نیز درباره نوع پوشش زن در برابر نامحرم فرمود: «بر زن مسلمان روا نیست به گونه‌ای لباس بپوشد که لباس او پاره‌ای از سر و گردن و پیکر او را پوشش ندهد». نیز فرمود: «در لباس نازک و مُصقّل نماز نخوانید». لباس مصقل لباسی است که به جهت تنگ بودن حجم بدن را نشان می‌دهد. سیدالشهدا هم پوشش تنگ و چسبان را که حجم بدن را نمایان کند، مایه خواری آدمی و بی‌اعتباری دانست. در این روایات، برنامه مراقبت از رفت و آمدهای زنان در میان نامحرمان بیان شده است. در حقیقت مقصود این است که مرد در هماهنگی خواسته‌های همسرش با آموزه‌های دین باید تدبیر کند و در هر موردی که ناهماهنگی می‌بیند، به او کمک کند و آگاهی مناسب ببخشد تا با خردورزی دوجانبه زندگی به سامان شود و به آرامش بینجامد، نه آنکه از سر بی‌تدبیری اقدامی کنند که نافرمانی الهی را در پی داشته باشد؛ چنان‌که امام صادق(ع) همسر خود ام‌اسماعیل را در سفر حج - که حضور در اماکن عمومی است - به همراه برد و او در امور مربوط به بیرون از منزل با امام هماهنگی داشت.

پاسخ به یک شبهه

ممکن است برخی خیال و شبهه کنند که حجاب برای زن محدودیت و حصاری است که وابستگی به شوهر و خانواده برای او ایجاد کرده است؛ بنابراین حجاب نشانه ضعف و محدودیت زن و مانع او برای حضور در اجتماعات است.

پاسخ این شبهه این است که اولاً فلسفه حجاب و عفاف پاکی نسل، صمیمیت خانوادگی و جلوگیری از طلاق، آرامش روح افراد، عدم مانع برای فعالیت‌های اجتماعی، کرامت و احترام و عزت زن و تلطیف غریزه (عشق) است. پس حجاب مصونیت است، نه محدودیت، بنابراین زن با حفظ حجاب برای حضور در اجتماعات و شغل‌های اجتماعی متناسب مصونیت پیدا می‌کند.

ثانیاً در بینش قرآن کریم، حجاب زن حقی الهی است؛ یعنی در اسلام حرمت و حیثیت زن به عنوان حق‌الله مطرح است و اختصاصی به خود زن، شوهر، پدر، مادر، برادر، فرزندان و خویشان او ندارد تا همگی به بی‌حجابی رضایت بدهند. اگر همه اینها به بی‌حرمتی زن رضایت دهند، قرآن کریم راضی نخواهد بود. از اینکه قرآن می‌گوید حد الهی را در مورد آلودگی هر گروهی اگرچه راضی به آن باشند، باید اجرا کرد، معلوم می‌شود عصمت و عفت زن حق‌الله است و به احدی ارتباط ندارد. در نتیجه همه اعضای خانواده و جامعه به ویژه خود زن امانتدار امانت الهی و حق‌الله هستند؛ چون این مقام و حرمت و حیثیت را خدای بزرگ به زن عطا کرده و فرموده است این حق مرا به عنوان امانت حفظ کن. پس احدی حق ندارد بگوید من به حرمت نداشتن و حجاب نداشتن زن رضایت دادم.

رازش این است که اولاً قرآن کریم فلسفه ضرورت حجاب را با تعبیر ﴿ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ﴾ بیان فرموده است؛ یعنی چون زنان تجسم حرمت و عفاف جامعه‌اند و احترام دارند، خدا حجاب را برای آنان لازم دانسته تا آشکار نشوند و اذیت و آسیبی به آنان نرسد؛ ثانیاً خدای والا زن را با سرمایه عاطفه آفرید و او را پایه اصلی رأفت خانواده قرار داد تا آموزگار مهربانی باشد و پیام عاطفه بیاورد. اگر او این درس رقت و عاطفه را رها کند و در پی غریزه و شهوت باشد، به فسادی مبتلا می‌شود که کانون خانواده را فرومی‌ریزد. پیامبر(ص) برای پیشگیری از این حالت از زنان پیمان گرفت که با نامحرمان پنهانی نشست و برخاست نکنند و افزودند: «زنی که خود را برای حضور نزد نامحرم آرایش کند، تا بازگشت به خانه مورد لعنت است».

تکریم خویشاوندان و دوستان

خویشاوندان و دوستان به لحاظ پیوند عاطفی با یکدیگر به موضع‌گیری مثبت و منفی در قبال هم حساس‌اند؛ از این‌رو بازخوردهای مثبت و ابراز محبت درباره آنان بسیار مهم و سازنده است و در تحکیم پیوند خانوادگی نقشی اساسی دارد. هر یک از زن و مرد باید توجه کند که همسر وی با خانواده خود رابطه‌ای عاطفی و محبت‌آمیز دارد. زمانی که زن یا مرد به همسرش از علاقه به مادر یا خویشان او بگوید، همسر نیز بعدها این علاقه و دوستی و محبت را به مادر یا خویشان وی نشان می‌دهد و این مایه بهتر شدن شرایط خانواده‌ها و ارتباط آنها با یکدیگر خواهد شد. اینکه پیامبر(ص) یکی از حقوق فرزندان بر پدر را احترام به مادر او دانسته است، می‌تواند در همین جهت باشد؛ چراکه احترام به مادر گستره‌ای وسیع دارد که تکریم خویشاوندان مادر نیز در آن جای دارد.

این نکته در سیره امامان مشاهده می‌شود؛ برای نمونه امیرمؤمنان(ع) نزد یکی از همسرانش رفت و دید برخی زنان خاندان او نزد وی حضور دارند. حضرت با خرسندی پرسید: تا کنون از آنان پذیرایی کرده‌ای؟ گفت: نه. آن حضرت بلافاصله مبلغی به او پراخت تا انگوری خرید و نزد آنان گذاشت و حضرت تعارفشان کرد؛ ولی آنان حیا می‌کردند. حضرت از آن انگور برداشت تا آنان نیز استفاده کنند.

از امام حسین(ع) نیز شعری درباره رباب آمده که از علاقه امام به خویشان رباب حکایت می‌کند و مضمون آن چنین است: من به خاطر دوستی رباب، زُبد، نَثل و تمام بنورباب را دوست دارم؛ چنان‌که دایی‌های او از خاندان لام، همه را دوست دارم؛ همچنین تمام بنوجناب را که مایه خرسندی من شده‌اند.

گفتنی است باید تلاش کرد مانع گارد گرفتن خانواده همسر نسبت به خود شد و از ایجاد تنش میان خود و خانواده همسر دوری کرد؛ حتی اگر گله‌ای در میان باشد از اظهار آن باید پرهیز کرد یا نزد کسی بیان کرد که بتواند آن را برطرف کند و نباید هر زمان و هرجا به ویژه نزد کودکان بیان شود؛ زیرا بر پایه این سخن امام صادق(ع)، هر سخنی که از دو لب یا دو نفر بگذرد، افشا شود. بازگویی مسائل مختلف درباره خانواده همسر در حضور افراد و کودکان نیز موجب انتقال آنها به دیگران و احتمال پیدایش چالش و تنش است؛ از این‌رو همسران به ویژه زنان به جهت لطافت روانی آنان شایسته رازداری بیشترند تا هر سخنی را اظهار نکنند و این مطلب را به فرزندان نیز بیاموزند. همسران نباید فراموش کنند زمانی خواهد رسید که اختلاف‌های آنان با مادرشوهر یا مادرزن تمام خواهد شد و نباید پل‌های پشت سرشان را خراب کنند؛ زیرا گذر زمان بسیاری از تنش‌ها را از میان برمی‌دارد.

منابع

1. مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم