جمع قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

جمع در لغت یعنی گردآوردن قطعات پراکنده و افزودن چیزی بر چیزی <ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص۴۷۹؛ لسان العرب، ج ۸، ص۵۳، «جمع».</ref> و جمع قرآن در اصطلاح [[علوم قرآنی]] دارای دو معنا است:

[[باقلانی]] از نخستین کسانی است که مباحث جمع قرآن را در کتاب [[الانتصار للقرآن (کتاب)|الانتصار للقرآن]] مطرح کرده و به طور مبسوط به [[نقد]] و بررسی [[ادله]] موافقان و [[مخالفان]] توقیفی بودن جمع قرآن پرداخته است <ref>نک: الانتصار، ج ۱، ص۶۰ - ۶۸، ۱۶۴ - ۳۰۰. </ref> و بارها بر جمع قرآن در [[زمان ابوبکر]] و [[اجتهادی]] بودن ترتیب [[سوره‌ها]] تأکید می‌‌کند. <ref> نک: الانتصار، ج ۱، ص۶۴، ۶۸، ۱۱۴ - ۱۱۵. </ref> [[ابن عطیه]] نیز در [[المحررالوجیز (کتاب)|المحررالوجیز]] بر این [[باور]] است که [[قرآن]] در زمان ابوبکر در حالی که سوره‌های آن مرتب نشده بود گردآوری شد و در [[زمان عثمان]] با معیار قرار دادن صحیفه‌هایی که [[ابوبکر]] جمع‌آوری کرده بود آن را با چینش کنونی جمع کردند؛ ولی وی در نهایت با [[شاهد]] گرفتن [[روایات]]، ترتیب بخشی از سوره‌ها را مربوط به [[زمان پیامبر]] می‌‌داند. <ref>المحرر الوجیز، ج ۱، ص۴۹ - ۵۰. </ref>

به گفته [[محمود ابوریّه]] کتاب اخیر ([[ البیان فی تفسیر القرآن (کتاب)| البیان فی تفسیر القرآن]]) به [[تنهایی]] در بیان جمع قرآن کافی است و مؤلف آن ضمن بررسی همه جوانب مسئله به تفصیل به جزییات آن پرداخته و مطالعه آن بر هر [[مسلمانی]] لازم است؛<ref> اضواء علی السنة المحمدیه، ص۲۴۸ - ۲۴۹. </ref> همچنین کتاب‌هایی که با عنوان المصاحف تدوین شده‌اند به مباحث مربوط به جمع قرآن پرداخته‌اند؛ مانند المصاحف [[سجستانی]] و [[المقنع فی رسم مصاحف الامصار (کتاب)|المقنع فی رسم مصاحف الامصار]]<ref>برای دیدن دیگر کتب مربوط به مصاحف نک: الموسوعة القرآنیه، ج ۱، ص۳۵۶. </ref>

آرای گوناگونی درباره جمع قرآن بیان شده است. بسیاری از قرآن‌پژوهان معتقدند تنظیم [[سوره‌ها]] و شروع و ختم آنها به دستور و اعلام [[رسول خدا]]{{صل}} بوده است و جمعی بر آن ادعای [[اجماع]] کرده‌اند <ref>نک: فتح الباری، ج ۹، ص۳۷؛ الاتقان، ج ۱، ص۱۶۱؛ روح المعانی، ج ۱، ص۴۷؛ مباحث فی علوم القرآن، ص۷۱. </ref> و در آن تردیدی نیست <ref>المحرر الوجیز، ج ۱، ص۵۰؛ التحریر والتنویر، ج ۱، ص۸۴؛ روح المعانی، ج ۱، ص۴۷. </ref> و [[روایات]] و [[ادله]] پرشماری <ref>نک: الانتصار ج ۱، ص۶۰، ۱۷۷ - ۱۸۸، ۲۹۲ - ۲۹۹؛ مباحث فی علوم القرآن، ص۷۰ - ۷۱؛ بحوث فی تاریخ القرآن، ص۱۰۰ - ۱۰۴. </ref> بر آن دلالت دارند که به برخی از آنها اشاره می‌‌شود:  

در اینکه ترتیب کنونی سوره‌ها توقیفی است و به [[فرمان پیامبر]]{{صل}} انجام شده است یا این کار بعد از آن [[حضرت]]{{صل}} و توسط [[صحابه]] انجام گرفته [[اختلاف]] جدی است. نتیجه اختلاف یاد شده اختلاف دیگری است و آن اینکه نوعا مدعیان توقیفی بودن ترتیب سور، [[گردآوری قرآن]] را مربوط به [[زمان رسول خدا]]{{صل}} می‌‌دانند، هرچند در نوشت ابزارهای مختلف بوده و بعد از [[پیامبر]]{{صل}} میان دو جلد قرار گرفته است؛ اما کسانی که ترتیب [[سوره‌ها]] را [[اجتهادی]] می‌‌دانند جمع قرآن به معنای مرتب کردن سوره‌های آن در چینش کنونی را مربوط به بعد از آن حضرت می‌‌دانند. دیدگاه‌های مختلف در این مسئله بدین شرح‌اند<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[جمع قرآن (مقاله)|مقاله «جمع قرآن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم، ج۹.]]</ref>:

#قرآن در زمان رسول خدا{{صل}} [[تدریس]] و [[حفظ]] و بر رسول خدا عرضه می‌‌شد <ref>مجمع البیان، ج ۱، ص۴۳. </ref> و جمعی مانند [[ابن مسعود]] و [[ابیّ بن کعب]] و دیگران آن را چندین بار بر [[پیامبر]]{{صل}} خوانده‌اند. <ref>متشابه القرآن، ج ۲، ص۷۷. </ref> گفتنی است که هیچ یک از موارد یاد شده، جمع قرآن به ترتیب کنونی را نتیجه نمی‌دهد؛ زیرا احتمال دارد تدریس، حفظ و عرضه قرآن با چینشی متفاوت با چینش کنونی بوده است. <ref>تاریخ قرآن، ص۸۴ - ۸۵. </ref>

#[[آیات]] [[تحدی]] و آیاتی که در آنها از قرآن با عنوان «کتاب» یاد شده است و نیز [[حدیث متواتر]] [[ثقلین]] که در آن [[کتاب خدا]] در کنار [[عترت]] آمده است دلالت دارند که جمع و تألیف قرآن در [[زمان رسول خدا]]{{صل}} بوده و بعید است مراد از کتاب مجموعه ای نامرتب باشد؛<ref>مقدمتان فی علوم القرآن، ص۲۷؛ البیان، ص۲۵۲؛ نمونه، ج ۱، ص۱۱؛ متی جمع القرآن، ص۱۸. </ref> هرچند با دلیل یاد شده و برخی دیگر از [[ادله]] پیش گفته نمی‌توان جمع قرآن در زمان رسول خدا{{صل}} را با ترتیب کنونی ثابت کرد؛ ولی اصل [[تدوین قرآن]] در زمان آن حضرت ثابت می‌‌شود، مگر اینکه گفته شود آیات تحدی و اطلاق کتاب بر قرآن در دوران مکی نیز با وجود جمع نشدن قرآن در یک مجموعه بوده است. افزون بر اینکه تحدی به خود آیات و سوره‌ها بوده است نه ترتیب موجود بین آنها. <ref> التمهید، ج ۱، ص۲۸۵ - ۲۸۶. </ref>

جمعی به اجتهادی بودن ترتیب کنونی [[قرآن]] معتقدند؛ [[مالک]]، [[طبری]]،<ref>ترجمه تفسیر طبری، ص۷ - ۸؛ البرهان، ج ۱، ص۲۵۷ - ۲۵۸؛ نک: تاریخ قرآن، حجتی، ص۲۲۹. </ref> [[ابن فارس]] <ref>البرهان، ج ۱، ص۲۵۸ - ۲۵۹. </ref>، [[مکی بن ابی طالب]] <ref>المحررالوجیز، ج ۱، ص۴۹ - ۵۰؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص۵۹؛ کاوشی در تاریخ جمع قرآن، ص۱۵. </ref>، [[عزالدین بن عبدالسلام]] <ref>فوائد فی مشکل القرآن، ص۶۷؛ کاوشی در تاریخ جمع قرآن، ص۱۵. </ref>، [[خطّابی]]<ref>نک: تاریخ قرآن، حجتی، ص۲۲۹. </ref> و از بزرگان [[شیعه]] [[محدث نوری]] <ref> فصل الخطاب، ص۴. </ref>، [[علامه طباطبایی]]،<ref> المیزان، ج ۱۲، ص۱۲۱. </ref> استاد [[محمد هادی معرفت]] <ref>التمهید، ج ۱، ص۲۷۳. </ref> و جمعی دیگر، بر این باورند. در میان قدما [[قاضی ابوبکر]] ضمن تأکید بر توقیفی بودن ترتیب آیات <ref>الانتصار، ج ۱، ص۲۹۲ - ۲۹۹. </ref> بارها بر اجتهادی بودن ترتیب [[سوره‌ها]] تأکید می‌‌کند. <ref>الانتصار، ج ۱، ص۶۰، و ۲۷۹ - ۲۸۸. </ref> این قول به [[جمهور]] نسبت داده شده است،<ref>الاتقان، ج ۱، ص۱۶۴ - ۱۶۵. </ref> هرچند در این نسبت تردید است و به نظر بیشتر ناشی از ذکر [[روایات]] جمع قرآن پس از [[پیامبر]] و [[سکوت]] در برابر آن هاست نه تصریح به این دیدگاه.

#[[روایات]] جمع قرآن پس از [[پیامبر]]{{صل}} توسط [[زید بن ثابت]]؛ این روایات دلالت دارند که در [[زمان پیامبر]]{{صل}} [[قرآن]] در [[حافظه]] افراد نگهداری می‌‌شد. در دوران [[ابوبکر]] در [[جنگ]] یمامه شمار فراوانی از [[حافظان قرآن]] [[شهید]] شدند. [[خلیفه]] با هشدارِ عمر از [[ترس]] ضایع شدن قرآن به [[فکر]] جمع قرآن افتاد و [[زید بن ثابت]] با عده‌ای ([[سعید بن عاص]]، [[عبدالرحمن بن حارث بن هشام]] و [[عبدالله بن زبیر]]) به دستور ابوبکر این کار را انجام دادند و بدین ترتیب نسخه‌ای از قرآن را نگاشتند. این نسخه ابتدا نزد ابوبکر و پس از وی نزد عمر و سپس نزد دخترش [[حفصه]] نگهداری می‌‌شد. <ref>صحیح البخاری، ج ۶، ص۹۸ - ۹۹؛ فضائل القرآن، ص۷۴ - ۷۵؛ کنزالعمال، ج ۲، ص۵۷۱. </ref> بنا به گزارش [[یعقوبی]] این کار را گروهی متشکل از ۲۵ نفر از [[قریش]] و ۵۰ نفر از [[انصار]] به [[سرپرستی]] زید عهده‌دار شدند و ابوبکر به آنها دستور داد قرآن را بنویسند و بر سعید بن عاص که مردی [[فصیح]] بود عرضه کنند. <ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۱۳۵. </ref> گفته شده: این گروه هر [[روز]] در [[مسجد]] گردهم می‌‌آمدند و کسانی که [[آیه]] یا سوره‌ای از قرآن در [[اختیار]] داشتند نزد آنها می‌‌آورند و با ارائه دو [[شاهد]] بر هر آیه یا سوره، از آنها دریافت می‌‌شد. <ref> الاتقان، ج ۱، ص۱۵۷؛ التمهید، ج ۱، ص۲۹۹. </ref> تنها دو آیه پایانی [[سوره برائت]] را از [[خزیمة بن ثابت]] به دلیل آنکه پیامبر [[شهادت]] او را دو شهادت به حساب آورده بود بدون ارائه شاهدی دیگر پذیرفتند؛<ref>صحیح البخاری، ج ۵، ص۲۱۱؛ فتح الباری، ج ۹، ص۱۳؛ عمدة القاری، ج ۱۸، ص۲۸۲. </ref> ولی وجود برخی نکات [[تأمل]] برانگیز در این روایات سبب تردید محققان در آنها شده است؛ از جمله:

##با وجود پرشمار بودن روایات جمع قرآن بعد از پیامبر{{صل}}،<ref> نک: کنز العمال، ج ۲، ص۵۷۱ - ۵۹۰. </ref> وجود تناقض بین این [[روایات]] و [[اضطراب]] متن سبب تردید در [[درستی]] آنها می‌‌شود. <ref>برای دیدن این تناقضات ر.ک: البیان، ص۲۴۷ - ۲۵۲؛ تاریخ القرآن، نولدکه، ص۲۵۲ - ۲۵۶. </ref> برخی نخستین جمع قرآن را مربوط به [[زمان ابوبکر]] و بعضی مربوط به [[زمان عمر]] و برخی به [[زمان عثمان]] می‌‌دانند. از برخی از این روایات برداشت می‌‌شود که بعضی از [[آیات قرآن]] تا زمان عثمان فقط در سینه افراد نگهداری شده و تدوین نشده بوده است؛ همچنین تناقضات دیگری نیز در این روایات دیده می‌‌شوند. <ref>نک: الایضاح، ص۲۲۲ - ۲۲۳؛ البیان، ص۲۴۵ - ۳۵۲. </ref> گفتنی است هرچند برخی محققان درصدد پاسخ از بعضی از این اشکالات برآمده‌اند؛<ref>نک: التمهید، ج ۱، ص۲۸۵. </ref> ولی [[تأمل]] در مجموعه این روایات تردیدهایی باقی می‌‌گذارد. برخی از این روایات که زید یا فرزندش [[خارجه]] آنها را نقل کرده‌اند سعی دارند با بزرگنمایی کار و بازگویی [[دشواری]] آن، برای زید فضیلت‌سازی کنند؛ به گونه‌ای که حتی در برخی از آنها [[همراهی]] و کمک دیگران نادیده گرفته شده است یا اوراق اصلی و منبع اساسی زید را دست کم و ناچیز جلوه می‌‌دهد تا بزرگی کار خود را نمایان سازد، [[غافل]] از آنکه نوشته‌های [[قرآن]] که در حضور شخص [[پیامبر]]{{صل}} تدوین شده بود در [[اختیار]] [[زید]] و دیگر همکارانش بود و چنین نبود که زید آن را از میان شاخه‌های خرما و استخوان پاره‌ها و سینه‌های افراد گرد آورده باشد،<ref>المقنع، ص۳؛ الاتقان، ج ۱، ص۱۵۶. </ref> زیرا هرچند از شاخه‌های خرما، استخوان‌ها، تکه‌های چوب و سنگ‌های نازک به عنوان نوشت ابزارهای قرآن در برخی روایات یاد شده است، در آن روزها نوشت ابزار نرم مانند کاغذ و چرم در [[مکه]] و [[مدینه]] فراوان بوده است و بسیاری از نامه‌های [[رسول خدا]]{{صل}}، بر روی چرم‌های آماده نوشته می‌‌شد و چنان که برخی محققان [[شیعه]] <ref>تاریخ قرآن، رامیار، ص۳۰۸؛ حقائق هامه، ص۱۲۷. </ref> و [[سنی]] <ref>نک: جمع القرآن، ص۳۴ - ۳۵؛ دفاع از قرآن، ص۱۷۸. </ref> بیان کرده‌اند نوعاً از آنها استفاده می‌‌شده است. دقت در روایتی که [[پیامبر]]{{صل}} در آن به [[امیرمؤمنان]]{{ع}} [[وصیت]] می‌‌کند تا [[قرآن]] را که در پشت بستر آن [[حضرت]] است جمع کند، این مطلب را به خوبی [[تأیید]] می‌‌کند. <ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص۴۵۱؛ الصافی، ج ۱، ص۴۰. </ref> اگر قرار بود همه قرآن در نوشت ابزارهای سخت نوشته شده باشد طبیعتاً می‌‌بایست حجم زیادی را اشغال کند، در حالی که طبق [[روایت]] یاد شده همه آن در یک پارچه وجود داشته است. <ref>نک: تفسیر قمی، ج ۲، ص۴۵۱؛ بحارالانوار، ج ۸۹، ص۴۸. </ref> مشکل دیگر تردیدی است که برپایه برخی از این [[روایات]]، از [[ابوبکر]] یا زید برای انجام این کار به سبب [[بدعت]] بودن آن دیده می‌‌شود، با اینکه قبلاً در [[زمان پیامبر]]{{صل}} قرآن بارها مقابله و [[حفظ]] و نوشته شده بود و تمامی [[آیات]] و دست کم بسیاری از [[سوره‌ها]] مشخص شده بود، بنابراین، [[نوشتن]] و جمع قرآن کار تازه‌ای نبود تا بدعت باشد؛ زیرا قبلاً نسخه‌هایی از قرآن تهیه شده بود و نسخه اصلی آن نزد پیامبر{{صل}} نگهداری می‌‌شد و به گفته [[زرقانی]]، جمع قرآن کاری نو و بدعتی در [[اسلام]] نبود، بلکه [[تشریع]] آن براساس قواعدی بود که [[رسول خدا]]{{صل}} با نوشتن قرآن و [[برگزیدن]] نویسندگان [[وحی]] پایه گذاشت؛<ref>نک: مناهل العرفان، ج ۱، ص۲۴۶ - ۲۵۰، ۲۵۴. </ref> همچنین [[هراس]] از نابودی قرآن آن گونه که عمر گفته نمی‌تواند [[انگیزه]] اصلی جمع قرآن باشد؛ به ویژه که می‌‌دانیم نسخه ای که ابوبکر آن را تهیه کرد هرگز در [[اختیار]] عموم قرار داده نشد. <ref>دراسات قرآنیه، ص۸۷. </ref> افزون بر اینکه بر فرض، جمع قرآن را در آن [[زمان]] کاری نو و بی‌سابقه بدانیم [[ضرورت]] آن بسیار روشن بود و آن گونه که این [[روایات]] حکایت می‌‌کنند پیچیده نبود. احتمالاً کسب فضیلتِ در [[اختیار]] داشتن نسخه ای از [[قرآن]] همانند دیگر [[صحابه]] برجسته و در اختیار داشتن قرآن، [[انگیزه]] دستگاه [[حاکم]] در این کار بوده است. <ref>تاریخ قرآن، رامیار، ص۳۰۸-۳۰۹، ۳۲۹ - ۳۳۲. </ref>

##در دلیلی که در این روایات برای جمع قرآن بیان شده است (کشته شدن بسیاری از [[حافظان قرآن]] در [[جنگ یمامه]]) مناقشه شده است؛ زیرا در فهرست شهدای این جنگ نام افراد معدودی ذکر شده است که احتمال [[حافظ]] بودن اغلب قرآن را داشته‌اند،<ref>نک: البدایة والنهایه، ج ۵، ص۳۶۹ - ۳۷۶. </ref> هرچند این ادعا که شهدای این جنگ غالباً تازه [[مسلمانان]] بوده‌اند <ref>تاریخ القرآن، نولدکه، ص۲۵۳؛ درآمدی بر تاریخ قرآن، ص۷۲. </ref> نیز پذیرفتنی نیست. <ref>نک. البدایة والنهایه، ج ۵، ص۳۶۹ - ۳۷۶. </ref>  

#طبق [[روایات شیعه]] <ref>الصافی، ج ۱، ص۱؛ بحارالانوار، ج ۲۳، ص۲۴۹؛ تدوین القرآن، ص۳۴۳ - ۳۴۴. </ref> و بسیاری از [[اهل سنت]] <ref>ر. ک: المصنف، ابن ابی شیبه، ج ۷، ص۱۹۷؛ المصاحف، ج ۱، ص۱۶۹ - ۱۷۰؛ سیر اعلام النبلاء، ج ۱۴، ص۲۲. </ref> جمع قرآن نخستین بار بعد از پیامبر{{صل}} توسط [[امیرمؤمنان]]{{ع}} بر اساس [[ترتیب نزول]] انجام شده است، بنابراین، ترتیب قرآن توقیفی نیست و جمع قرآن در زمان پیامبر{{صل}} انجام نشده است؛<ref>شرح نهج البلاغه، ج ۱، ص۲۷؛ بحارالانوار، ج ۴۱، ص۱۴۹؛ علوم القرآن، ۱۱۴ - ۱۱۵. </ref> ولی همان گونه که روایات [[مصحف امام علی]]{{ع}} دلالت دارند [[مصحف]] آن [[حضرت]] تنها قرآن نبوده است و افزون بر متن [[قرآن]]، مشتمل بر تفسیر، [[تأویل]]، توضیح [[احکام]]، [[ناسخ و منسوخ]]، [[سبب نزول]] و ذکر نام اشخاصی نیز بوده که [[آیات]] درباره آنان نازل شده است. <ref>نک: التمهید، ج ۱، ص۲۸۸ - ۲۹۵؛ حقائق هامه، ۱۵۳ - ۱۷۲؛ روح المعانی، ج ۱، ص۴۱. </ref>

به هر روی بر فرض [[صحت]] [[روایات]] جمع قرآن در [[زمان ابوبکر]] او نیز مانند دیگر [[صحابه]] پس از رسول خدا{{صل}} کوشید تا [[قرآنی]] شخصی در ضمن صحیفه‌هایی پراکنده <ref>مقدمتان فی علوم القرآن، ص۱۸؛ ر. ک: التحریر والتنویر، ج ۱، ص۵۱؛ دراسات قرآنیه، ص۸۶. </ref> یا در مجموعه ای میان دو جلد <ref>ر. ک: مناهل العرفان، ج ۱، ص۲۵۰؛ المصاحف، ج ۱، ص۱۵۳ - ۱۵۵. </ref> برای خود فراهم کند، از این رو آن را در [[اختیار]] [[مسلمانان]] قرار نداد و پس از او نیز به عمر که در این کار او را [[همراهی]] کرد منتقل شد و بعد از عمر نزد دخترش [[حفصه]] بود و عثمان در [[توحید]] مصاحف از آن استفاده کرد و پس از [[مرگ]] حفصه توسط [[مروان]] از بین برده شد. <ref>المصاحف، ج ۱، ص۱۶۶ - ۱۶۹؛ دراسات قرآنیه، ص۸۶. </ref> شاید بتوان روایتی را مؤیدی بر این مدعا دانست که می‌‌گوید: ابوبکر خود شخصاً مصحفی نگاشت و از [[زید بن ثابت]] خواست در آن نظر کند و زید نپذیرفت تا اینکه ابوبکر، عمر را واسطه کرد و زید این کار را کرد. <ref>جمال القراء، ج ۱، ص۲۶۴. </ref> گفتنی است که بنا به روایتی نخستین بار عمر به جمع قرآن پرداخت. <ref>المصاحف، ج ۱، ص۱۷۰ - ۱۷۱؛ کنزالعمال، ج ۲، ص۵۷۸. </ref> [[طبری]] [[معتقد]] است این نسبت از آن روست که هرچند کار جمع قرآن در نوشت ابزارهای مختلف در [[زمان ابوبکر]] به پایان رسید؛ ولی عمر بعد از [[ابوبکر]] آن را در یک [[مصحف]] قرار داد. <ref>جامع البیان، ج ۱، ص۲۱. </ref> [[ابن حجر]] و به تبع او [[سیوطی]] با اشکال بر این [[روایت]] به سبب منقطع بودن بر این باورند که این روایت بدین معنا است که عمر برای اولین بار به ابوبکر اشاره کرد تا [[قرآن]] را جمع آوری کند، ref>فتح الباری، ج ۹، ص۱۰؛ [[الاتقان]]، ج ۱، ص۱۵۵. </ref> در هر حال به احتمال زیاد [[هدف]] اصلی این گونه [[روایات]] ثبت [[فضیلت]] «نخستین جامع قرآن» برای افرادی خاص است.<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[جمع قرآن (مقاله)|مقاله «جمع قرآن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم، ج۹.]]</ref>

==[[توحید]] مصاحف و جمع قرآن در [[زمان عثمان]]==

برخی گزارش‌ها نشان می‌‌دهند که این انجمن، مصحف ابوبکر را اساس کار خود قرار داد؛ امّا از بررسی مصحف اُبیّ و مقابله آنها با نوشته‌های موجود [[زمان رسول خدا]] نیز [[غافل]] نماند و همین روش، [[راز]] [[موفقیت]] عثمان در [[توحید]] مصاحف بود. <ref>تاریخ قرآن، رامیار، ص۴۱۷ - ۴۲۳. </ref> برخی با استناد به قراین و شواهدی نه چندان [[استوار]]، ادعا کرده‌اند که گروه توحید مصاحف، [[مصحف امام علی]]{{ع}} را اساس کار خود قرار دادند <ref>تدوین القرآن، ص۳۳۶ - ۳۳۸. </ref> و آن [[حضرت]] نسخه ای از قرآن در اختیار داشته است که به امر [[پیامبر]]{{صل}} برخلاف [[ترتیب نزول]] تدوین شده بوده است و این نسخه غیر از [[مصحف علی]]{{ع}} است که گفته شده به [[ترتیب نزول]] تنظیم شده بوده است. <ref>تدوین القرآن، ص۳۵۱ - ۳۵۲. </ref> برخی این گفته [[سید بن طاوس]] را که [[عثمان]] [[قرآن]] را طبق نظر [[امیرمؤمنان]]{{ع}} جمع کرد، <ref>سعد السعود، ص۲۷۸. </ref> [[مؤیّد]] این مطلب گرفته‌اند،<ref>کاوشی در جمع قرآن، ص۸۹. </ref> هرچند پذیرش این ادعا مشکل است، به هر حال روند [[توحید]] مصاحف مورد [[تأیید]] آن [[حضرت]] بوده است، در نتیجه ۴ نسخه از قرآن نوشته و به [[کوفه]]، [[بصره]] و [[شام]] <ref>المقنع، ص۹. </ref> فرستاده شد و عثمان نسخه‌ای را که «امّ» یا «[[امام]]» نامیدند در [[مدینه]] نگه داشت. <ref>حواشی الشروانی، ج ۱، ص۱۵۲؛ مباحث فی علوم القرآن، ص۸۴؛ تدوین القرآن، ص۲۷۳، ۳۱۵. </ref> بنا به برخی [[روایات]] سه نسخه از آن را نیز به [[مکه]]، [[یمن]] و [[بحرین]] فرستادند <ref>مباحث فی علوم القرآن، ص۸۴؛ سعد السعود، ص۲۷۸. </ref> و به گفته [[یعقوبی]]، دو نسخه از آن را به الجزایر و [[مصر]] فرستادند. <ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۱۷۰. </ref> احتمالاً این روایات مربوط به دوره‌های مختلف باشند. عثمان دستور داد نسخه‌های دیگر قرآن را که نزد [[مردم]] بود از بین بردند. <ref>الموسوعة القرآنیه، ج ۱، ص۳۵۵. </ref> این کار (توحید مصاحف) مورد تأیید امیرمؤمنان{{ع}} <ref>السنن الکبری، ج ۲، ص۴۲؛ سعد السعود، ص۲۷۸؛ روح المعانی، ج ۱، ص۴۳. </ref> و [[صحابه]] بوده است. <ref>غرائب القرآن، ج ۱، ص۲۷. </ref> البته [[ابن مسعود]] احتمالاً از این رو که [[جوانی]] کم سن و سال و بی‌تجربه چون زید متولی این کار شده است ناراحت بود،<ref> المصاحف، ج ۱، ص۲۱ - ۲۳. </ref> بنابراین عثمان تنها مردم را بر یک [[مصحف]] و یک قرائت جمع کرد تا از [[اختلاف]] جلوگیری شود. <ref> المقنع، ص۷؛ المرشد الوجیز، ص۷۱؛ روح المعانی، ج ۱، ص۴۲ - ۴۳؛ تاریخ قرآن، معرفت، ص۱۰۱ - ۱۰۸. </ref> برخی با جمع بین روایاتِ جمع قرآن در دوره‌های مختلف، جمع قرآن را در سه دوره دانسته‌اند:

#جمع قرآن در [[زمان عثمان]]؛ در این [[زمان]] در پی اختلافاتی که در مصاحف و به تبع آن در قرائت‌های مختلف پیش آمده بود و خطری که از این ناحیه [[احساس]] می‌‌شد [[عثمان]] پس از [[مشورت]] با صحابه چاره کار را در این دید که مصحف واحدی را تهیه و نسخه برداری کند و در [[اختیار]] همه [[مسلمانان]] قرار دهد و این کار انجام شد. <ref>صحیح البخاری، ج ۶، ص۹۹؛ البدایة والنهایه، ج ۷، ص۲۴۲ - ۲۴۳؛ معجم علوم القرآن، ص۱۱۲ - ۱۱۸. </ref>.<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[جمع قرآن (مقاله)|مقاله «جمع قرآن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم، ج۹.]]</ref>