اصول مدیریت در معارف و سیره علوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث اصول مدیریت است. اصول مدیریت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: اصول مدیریت در نهج البلاغه - اصول مدیریت در معارف و سیره علوی - پرسش مرتبط ندارد

هماهنگی و انسجام

یکی از مسائل مهمی که باید به عنوان یک خصلت، در مجموعه قواعد به چشم آید، هماهنگی و انسجام آنهاست؛ بدین معنا که هر یک از قواعد درواقع، به منزله جزئی از یک نظام است که در رابطه با دیگر اجزا تعیین و تبیین می‌شود؛ چراکه هرگونه نگاه انتزاعی، استقلالی و جزیره‌ای به آنها، به درکی نادرست، یا دست‌کم ناقص منتهی می‌شود. افزون بر این، لازمه عملکرد سیستمی که براساس اصول شکل می‌گیرد، آن است که نوعی هماهنگی و تعاون میان آنها وجود داشته و ضمنِ تعاضد و همکاری و تقویت آثار همدیگر، موجب هم‌افزایی و در نتیجه برایندی واحد، در راستای تحقق اهداف مورد نظر شوند؛ این بدان معناست که میان اصول برخاسته از مبانی هماهنگ، هرگز نباید تزاحم و تعارض وجود داشته باشد؛ به ویژه در مجموعه‌های انسانی، که مبتنی بر اختیارات، شکل می‌گیرند، موضع‌گیری‌ها باید به گونه‌ای باشند که جهت‌گیری کلی حاکم بر نظام باورها، نظام فکری، نظام عملکرد، همسویی و هماهنگی داشته باشند. به این امر در قالب بررسی چهار اصل «هم‌جهتی»، «همدلی»، «همفکری» و «همکاری»، پرداخته خواهد شد.

اصول چهارگانه

هم‌جهتی (هم‌راستایی)

از جمله اصول حاکم بر نظام خدامحور، هم‌جهتی، همراهی و هم‌راستایی، یا هم‌مسیر بودن اعضاست. بدان معنا که همه حرکت‌ها و فعالیت‌ها در یک جهت و در یک سو و در یک راستاست؛ به گونه‌ای که همگی بازتابنده یک مفهوم کلی و مشترک هستند. انسان به دلیل اختیاری که دارد، می‌تواند یکی از دو جهت حق یا باطل را برگزیند و به رغم اینکه مخلوق است و از این حیث باید تابع بی‌چون و چرای خالق خود باشد، ولی بافت وجودی او به گونه‌ای است که خداوند براساس فلسفه خلقت (که ابتلاء و آزمایش است) به او اجازه داده که نسبت به جهت حاکم بر رفتار و فعالیت‌هایش، خود تصمیم بگیرد. البته حکمت الهی ایجاب می‌کند که پیش از اختیار، راه نیک و بد به او فهمانده شود: ﴿فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾ و ضمن آگاهی از آثار و پیامدهای انتخابی که می‌‌کند، در اخذ یکی از طرفین حق یا باطل آزاد باشد. اگرچه شایسته و سزاوار و هماهنگ با فطرت، آن است که شاکر نعمت‌های الهی بوده و همان راهی را در پیش گیرد که انبیای عظام(ع)، به عنوان صراط مستقیم، برای او ترسیم کرده‌اند؛ اما در عین حال، وضعیت خلقت او به گونه‌ای است که می‌‌تواند کفران کرده، و راه خلاف آن را برگزیند: ﴿إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا﴾. اصل مهم حاکم بر سازمان خدامحور، آن است که اعضا همه در انتخاب، همسو و هم-جهت‌اند؛ یعنی اختیار آنها، وحدت دارد؛ همه به این نتیجه رسیده‌اند که تنها جهتی که به قرب و کمال می‌‌رسد، گام نهادن در راهی است که از سوی وحی الهی ترسیم شده است؛ این بدان معنا است که شاکر بودن و قدم نهادن در وادی فطرت، آن هم ﴿فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا﴾، خط مشی حاکم بر حرکت افراد و برقراری ارتباط با دیگران است.

همدلی (همدردی)

عامل بسیار مهم دیگر حاکم بر نظام خدامحور، «همدلی» است، همدلی، یعنی نزدیکی و یکی شدن دل‌ها؛ قلب مرکز عواطف، احساسات، باورها، اعتقادات و انعکاس جهت انتخاب شده است. «هم‌جهتی» بر اساس محور حق، به این منجر می‌شود که قلب‌ها، بتوانند بر مبنای واحدی به وحدت برسند. به سخن دیگر، نخستین جایی که انتخاب، جهتِ حق یا باطل خود را نشان می‌‌دهد و نخستین جلوه‌ای که می‌یابد، «جلوه قلبی، روحی و روانی» است؛ یعنی اگر فردی محور حق یا باطل را انتخاب کرد، نظام قلبی، نظام حساسیت‌ها، نظام حبّ و بغض‌ها، نظام باورها، نظام اعتقادها و نظام روحی و روانی او، بر همین مبنا شکل می‌‌گیرد و درواقع مصداقی از نظام قلبی حق-محور، یا غیرخداگرایانه، تحقق می‌‌یابد.

اساس شکل‌گیری روابط در نظام خدامحور، «همدلی» افراد است. دل‌های اعضا در این نظام، چنان ویژگی‌ها و خصوصیاتی دارند که بیشترین وجه اشتراک را با هم دارند و کم‌ترین وجه اختلاف. همین امر باعث می‌شود که به راحتی با هم ارتباط برقرار کنند و دل‌های خود را به هم نزدیک سازند و در استحکام روابط بکوشند. تحکیم «همدلی» بر تداوم و استمرار روابط انسانی و فرهنگ حاکم بر جامعه خدامحور، بسیار مؤثر است. برای همدلی هر چه بیشتر، باید افعال قلبی خاصی صورت گیرند و نوعی خاص از مدیریت و اداره، تحقق یابد، که می‌‌توان از آن به عنوان «مدیریت قلبی»یا «مدیریت بر مبنای دل» تعبیرکرد. ویژگی‌ها و شاخص‌های مدیریت بر مبنای دل را می‌‌توان، در فرازهای مختلفی از نامه امام علی(ع) به مالک اشتر، ملاحظه کرد.

همفکری (هم‌اندیشی- هم‌رأیی)

از آنجا که انسان‌ها همیشه تمایل دارند آنچه را که در دلشان است، بروز دهند و جلوه‌های عینی آن را آشکار سازند، صرف «همدلی» برای تحقق یک نظام خدامحور و ارتباط درست با مردم کافی نیست، بلکه آن «همدلی» باید به «همفکری» بینجامد. افکار و اندیشه‌های حاکم بر رفتار زمامدار، براساس «هم‌جهتی» و «همدلی» حاکم بر آن، سمت و سو گرفته و هماهنگ با آن صورت می‌گیرند؛ به سخن دیگر، انسان‌ها آن‌گونه می‌اندیشند که باور دارند؛ یعنی میان مکنونات قلبی و افکار، لزوماً باید نوعی هماهنگی وجود داشته باشد؛ کسی که میان عقاید و ارزش‌ها و فکر و اندیشه او تعارض وجود دارد، نمی‌تواند اعتدال داشته باشد. ویژگی‌ها و شاخص‌های همفکری هم در فرازهایی از نامه ۵۳ امام علی(ع) به چشم می‌‌خورد.

همکاری (همیاری)

همفکری، زمانی می‌تواند به تحقق روابط انسانی و مبتنی بر فرهنگ خدامحور منجر شود که خود اساس شکل‌گیری همکاری، همیاری و تعاون افراد و اعضا، براساس تقوا شود. درواقع انسان‌ها، براساس باورهای خود، می‌اندیشند و براساس افکار و اندیشه خود عمل می‌کنند. هم‌جهتی، ترسیم کننده راه است. همدلی، استقرار جهت است، همفکری جریان و پویایی جهت را هموار می‌کند و همکاری، به آن عینیت می‌بخشد. به سخن دیگر، در نظام خدامحور باید میان افعال و رفتار اعضا، میان اندیشه‌ها و افکار آنها و میان ارزش‌ها و عقاید آنها هماهنگی و تناسب وجود داشته باشد و محور این هماهنگی هم تقوا و حرکت در مسیر تقرب الهی است. هرگونه ناهماهنگی میان این عناصر، موجب بی‌تعادلی و در نتیجه انفعال خواهد بود. فرازهای متعددی، در عهدنامه امام علی(ع) به این امر اشاره دارند.

نظام ارتباطی حاکم بر اصول چهارگانه

اصولاً هر آنچه که در صحنه عینیت و عمل، به نحوی موضوعیت دارد، می‌‌توان با اندک دقت فهمید که ارتباط تنگاتنگی نیز با نظر و تفکری خاص دارد؛ یعنی عمل، مبتنی بر فکر انجام می‌‌گیرد و فکر هم در یک رتبه قبل‌تر، مبتنی بر ارزش‌ها و باورهای قلبی فرد یا جامعه شکل می‌گیرد؛ این فرایند را می‌‌توان هم در عملکرد و رفتارهای تک‌ تک افراد مشاهده کرد و هم در عملکرد و رفتارهای جامعه.

ارتباط اصول در عملکرد افراد

هر انسانی به دلیل ویژگی مهم و حیاتی اختیار که درواقع وجه ممیز اصلی او با حیوان است، قبل از هر امری جهت‌گیری کلی خود را مشخص می‌کند. این جهت‌گیری لزوماً مبتنی بر یکی از دو محور «هوا» یا «تقوا» است. «جهت»، در شکل‌گیری وجود انسان و ابعاد هستی او نقش تعیین‌کننده دارد، به گونه‌ای که هویت و شخصیت انسان و مسیر تغییرات و تحولات او، متأثر از این «جهت» است. بعد از تعیین سمت و سوی حرکت، اولین جلوه‌ای که از این جهت‌گیری در فرد مشاهده می‌شود، شکل‌گیری حالات، باورها، ویژگی‌های روحی و قلبی او و در یک کلام «نظام تعلقات» اوست. براساس این نظام است که ارزش‌ها و حبّ و بغض‌های فرد تعیین می‌شوند. نظام تعلقات، میل و تمایل به درنوردیدن همه ابعاد وجودی انسان را دارد؛ به همین علت، بر اندیشه و تفکر انسان غالب و به همسویی و هم‌جهتی آن با خود منتهی می‌شود؛ بدین معنا که اگر انسان‌ها در رابطه با امری خاص اندیشه دارند، یا اگر دغدغه فکری ویژه‌ای بر آنها مستولی است، ریشه آن را باید در نظام باورها، نظام ارزش‌ها، نظام روحیات، یا «نظام تعلقات» آنها جستجو کرد؛ چه اینکه «نظام تعلقات» جهت‌دهنده به «نظام ادراکات» و نظام ادراکات تابع «نظام تعلقات» هستند؛ از این رو انسان‌ها درواقع برای نزدیک کردن ارزش‌ها و باورهای خود به فضای عینی، آنها را از مصداق‌ها و شکل «قلبی» به شکل «ذهنی» و برنامه تبدیل می‌کنند.

شکل‌گیری «نظام ادراکات» یا «نظام فکری» هم، برای آن نیست که انسان در همان حالت ذهنی و برنامه‌ای باقی بماند، بلکه مقصد او تحقق یافتن و تجسم عینی پیدا کردن است؛ چه اینکه هیچ عملی را از هیچ فردی نمی‌توان سراغ گرفت، مگر اینکه مبتنی بر فکر و برنامه‌ای صورت یافته است؛ یعنی همان‌گونه که نظام ادراکات، نظام اطلاعات یا نظام فکری، مبتنی بر نظام تعلقات و به تبع آن شکل می‌‌گیرد، «نظام رفتار عینی» یا «نظام عملکرد» افراد هم به تبع نظام فکری و متأثر از آن است. البته با وجود اینکه قلب، ذهن و جسم سه بعد وجودی انسان است، در عین حال قابل تفکیک هم نیستند، ثمره این ابزار در قالب سه نظام «تعلقات، ادراکات و رفتار» هم لزوماً قابل تفکیک از یکدیگر نیستند و در نتیجه برخورد انتزاعی با هر یک، در واقع نگرش جزءنگر و غیر مجموعه‌ای به انسان است. حال می‌‌توان نتیجه گرفت که در جریان ارزش‌ها از قلب به ذهن و از آنجا به عینیت، در حقیقت یک محور و یک جهت است که چهره‌های گوناگون خود را به منصه ظهور می‌رساند و این محور، ماهیتی متناسب با «هوا» یا «تقوا» دارد؛ یعنی انسان‌ها چه بدانند و یا ندانند، و چه بخواهند یا نخواهند، یک برایند وجودی (و در قالب رفتارهای مختلف قلبی، ذهنی و عینی) دارند که لزوماً همسو با یکی از این دو محور و معرف شخصیت آنهاست.

ارتباط اصول در بعد اجتماعی

فرایندی که در رابطه با شکل‌گیری افراد ترسیم شد، به نوعی در رابطه با فعالیت‌های اجتماعی هم قابل مشاهده است. هر اجتماعی هم لزوماً در سطح کلان نوعی جهت‌گیری دارد، که با اندک دقت می‌‌توان همان دو محور «هوا» و «تقوا» را در بعد اجتماعی، نسبت به آن صادق دانست. این محور و ماهیت آن را می‌‌توان در قوانین بالادستی، مثل: قوانین اساسی و استراتژی‌های کلان یک جامعه، ملاحظه کرد. به سخن دیگر، جلوه عینی این محور در ارزش‌های اجتماعی، یا فرهنگ جامعه است. فرهنگ هر جامعه، مهم‌ترین بعد وجودی آن است و باورها، اعتقادها، روحیات و تعلقات اجتماعی، نخستین اموری هستند که از جهت‌گیری کلی حاکم بر جامعه تأثیر می‌‌پذیرند و متناسب با آن «نظام تعلقات اجتماعی» را شکل می‌دهند.

چنان‌که در بعد فردی، «نظام تعلقات» در فرایند سیر خود، به شکل‌گیری، «نظام ادراکات» و در رتبه بعد، «نظام رفتار» فردی منجر می‌شود، در بعد اجتماعی نیز «نظام تعلقات اجتماعی» موجب می‌شود «نظام ادراکات اجتماعی» و سپس «نظام رفتار اجتماعی» متناسب با آن شکل بگیرند. بنابراین، می‌‌توان نتیجه گرفت که مجموعه فعالیت‌های اجتماعی، خواه ناخواه دارای رنگی از ارزش‌های کلان اجتماعی یا فرهنگ آن جامعه هستند و همه تلاش جوامع آن است که به هر ترتیبی شده، ارزش‌های خود را در قالب برنامه‌های اجتماعی درآورد و از این طریق به آنها عینیت بخشد.

انصاف و عدالت

مقاله‌های اصلی: انصاف و عدالت

یکی از اصول مهمی که می‌‌توان آن را روح حاکم بر مجموعه اوامر امام علی(ع) به مالک دانست، اصل انصاف و عدالت در مواضع و موضع‌گیری‌های مختلف زمامدار می‌‌باشد. امام علی(ع)، در فرازهای مختلفی از نامه، مالک را به رعایت انصاف و رفتار عدالت‌محور و پرهیز از هرگونه ظلم و ستم فرامی‌خواند و در این مسیر به فلسفه و آثار هر یک از این اصول می‌‌پردازد. در بخشی از فراز ۵، وجود عدل را ملاک قضاوت مردم نسبت به دولت‌ها معرفی کرده و بر پرهیز از اولویت خود نسبت به دیگران تأکید نموده است؛ در فراز ۱۰ به مصادیق مختلف رفتار منصفانه اشاره شده است که مهم‌ترین آنها رفتار منصفانه با خدا، مردم، خود، خویشان و دوستان صمیمی است؛ در فرازهای ۱۱ تا ۱۳، به شاخص‌های رفتار منصفانه و مبتنی بر عدل، اشاره، و در این میان به سه شاخص مهم «میانه‌روی»، «شمولیت حداکثری» و «اولویت رضایتمندی عوام بر خواص»، پرداخته شده است؛ در راستای تبیین بیشتر انصاف و عدالت، مفهوم سلبی آن، یعنی رفتار ظالمانه و تبعیض‌آمیز، هم، در بخشی دیگر از فراز ۱۰ و نیز فرازهای ۸۰ و ۸۱ مورد بحث، و آثار آن در مواضع مختلف بیان گردیده است. در این فصل موارد فوق به طور مختصر توضیح داده شده است.

مفهوم و معنای عدالت

معنای لغوی و اصطلاحی

«عدل»، که واژه‌ای عربی است، در لغت عرب، «مستقیم» معنا شده و متضاد واژه «جور» است. اگر گفته می‌شود حاکم در حکم و دستور خود، عدالت به خرج داد، بدین معناست که والی اقدام به گسترش عدل خود کرد؛ و اگر یکی از اسمای الهی «عدل» است به این معناست که تحت تأثیر هوا و خواهش نفس قرار ندارد، تا در حکم و دستور خود، دچار ظلم و جور شود. گذشته از معنای لغوی و تحت‌اللفظی واژه «عدل»، در معنای اصطلاحی این واژه، بنابر مبانی و دیدگاه‌ها و منظرها، می‌‌توان تعریف‌های متعددی ارائه کرد، اما معنای مشترک همه این عرصه‌ها را شاید بتوان در تعریف ذیل جمع‌بندی کرد: «عدل عبارت است از: حق هر چیزی را ادا کردن». البته برخی در این تعریف دقت و تأمّل کرده و معتقدند: تعریف «عدل» متوقّف بر پذیرش یک سلسله معرفت‌ها و شناخت‌هایی است که جنبه پیشینی دارند. حق هر چیزی را باید ابتدا براساس معیار و مبنایی تعریف کرد تا پس از آن، بتوان برای اعطای حق هر صاحب حقی اقدام کرد. پس عدالت اولاً، مبتنی بر وجود پیشینی حق بوده و بدان وابسته است؛ ثانیاً، باید پیش از عدالت، وضعیت طبیعی یا قراردادی وجود داشته و برای هر چیزی جای مناسب آن پیش‌بینی شده باشد.

تفاوت مفهومی «قسط» و «عدل»

«عدل» یک معنای عام است؛ «عدل» همان معنای والا و برجسته‌ای است که در زندگی شخصی و عمومی و جسم و جان و سنگ و چوب و همه حوادث دنیا وجود دارد؛ یعنی یک موازنه صحیح؛ یعنی رفتار صحیح، معتدل بودن، و به سمت عیب و خروج از حد نرفتن؛ ولی «قسط» همان عدل در مناسبات اجتماعی است؛ یعنی آن چیزی که امروزه از آن به «عدالت اجتماعی» تعبیر می‌شود. این غیر از آن «عدل» به معنای کلی است. اگرچه حرکت کلی انبیا به سمت عدالت به معنای کلی است «بِالْعَدْلِ قَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ».

آسمان‌ها نیز با همان اعتدال و عدالت و میزان بودن، سر پا هستند، اما آن چیزی که هم‌اکنون برای بشر مسئله است و او تشنه آن است و با کمتر از آن نمی‌تواند زندگی کند، قسط است. «قسط» یعنی اینکه عدل خُرد شود و به شکل عدالت اجتماعی درآید: ﴿لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ﴾. انبیا برای قسط (عدالت اجتماعی) آمده‌اند؛ «قسط» فراتر از عدالت است؛ چون «عدل» در عرصه اجتماعی است؛ اما «قسط» شامل تمام عرصه‌ها و از جمله عرصه اجتماعی می‌شود. در حالی که حکومت و قوانین، اسلامی هستند؛ طبیعتاً قسط و عدل جز با انطباق به قوانین اسلامی تحقق نمی‌یابد؛ هر چه خلاف اسلام باشد، عدل و قسط نیست، بلکه ظلم است؛ «اصولاً ملاک عدل و اقامه آن، قانون است؛ اگر چیزی بر طبق قانون تحقق پیدا کرد، عدالت است و خلاف عدالت، آن است که بر خلاف قانون انجام بشود»؛ البته ملاک قانون، شرع است».

معنا و مفهوم انصاف

«انصاف» از ریشه «نَصف» گرفته شده، که به نیمه هر چیزی اطلاق می‌‌شود؛ از آنجا که عدالت، سبب می‌شود انسان، حقوق اجتماعی را در میان خود و دیگران، عادلانه تقسیم کند، از این جهت به آن انصاف گفته‌اند. در بیان دیگر، انصاف آن است که انسان هرچه برای خود و دوستان و نزدیکان خود می‌خواهد، برای دیگران هم بخواهد و آنچه درباره خود و افراد مورد علاقه‌اش روا نمی‌دارد درباره دیگران نیز روا ندارد. در حدیثی، امام صادق(ع) برترین اعمال را سه چیز می‌داند که نخستین آنها را رعایت انصاف درباره مردم می‌شمرد و در تفسیر آن می‌فرماید: «باید به گونه‌ای باشد که هر چه را برای خود می‌‌خواهی مانند آن را برای دیگران هم بخواهی؛ «سَيِّدُ الْأَعْمَالِ ثَلَاثَةٌ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ حَتَّى لَا تَرْضَى بِشَيْ‏ءٍ إِلَّا رَضِيتَ لَهُمْ مِثْلَهُ».

البته این کار، چندان آسان نیست؛ زیرا انسان همیشه مایل است کفه خویشتن و نزدیکان خود را سنگین‌تر از کفه دیگران کند، بر همین اساس است که امام صادق(ع)، به یکی از یاران خود فرمود: «آیا می‌خواهی سخت‌ترین چیزی را که خداوند بر مردم واجب کرده است برای تو بازگو کنم؟ آن‌گاه فرمود: رعایت انصاف درباره مردم نسبت به خویشتن، مواسات با برادران دینی داشتن، و در هر حال به یاد خدا بودن؛ «إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ وَ مُوَاسَاتُكَ أَخَاكَ وَ ذِكْرُ اللَّهِ فِي كُلِّ مَوْطِنٍ».

رابطه عدل و انصاف

عدل و انصاف دو روی یک سکه و مقوم یکدیگرند؛ کسی که بخواهد رفتار عادلانه داشته باشد و حق و حقوق دیگران را رعایت کند، باید به حق خویش قانع باشد و هرچه برای خود می‌پسندد برای دیگران نیز بپسندد و آن‌چه را بر خود روا نمی‌دارد، بر دیگران نیز روا ندارد و این، یعنی منصف بودن. می‌‌توان گفت انصاف شرط رعایت عدالت است و عدل و رعایت حق نیز مستلزم انصاف است؛ به گونه‌ای که می‌‌توان این دو مفهوم را دو روی یک سکه و مکمل و مقوم هم دانست؛ چنان‌که در بسیاری از موارد، این دو با هم و به صورت مترادف به کار می‌‌روند؛ به همین دلیل در برخی مستندات اسلامی در تعریف عدالت، از انصاف استفاده شده است. برای مثال حضرت علی(ع) در تبیین مفهوم عدالت می‌فرماید: «الْعَدْلُ الْإِنْصَافُ وَ الْإِحْسَانُ التَّفَضُّلُ». «عدل، انصاف دادن است و احسان، دست بخشش گشودن»؛ عدل یعنی انصاف؛ به استناد این حدیث شریف، مدیری که رفتاری منصفانه با زیردستان داشته باشد، یعنی عادلانه رفتار کرده است.

بر این اساس می‌‌توان گفت انصاف تعریف عملیاتی عدالت است و از جمله شاخص‌های آن است؛ به گونه‌ای که هرگاه کسی بتواند به حق خویش قانع بوده و ضمن رعایت قوانین و ضوابط، در توزیع امکانات، در رفتار با دیگران و در جبران تلاش‌های افراد، خود را به جای آنان قرار دهد، در این صورت رفتاری منصفانه انجام داده، که حقیقت آن انعکاس‌دهنده عدالت است. به همین دلیل است که حضرت علی(ع) و در فراز دهم عهدنامه، مالک اشتر را به انصاف در موضع‌گیری‌ها فرامی‌‌خواند.

جایگاه و اهمیت انصاف و عدالت

انصاف، ابزار همدلی

رعایت اصل انصاف و عدالت و در مقابل آن پرهیز از ظلم و تعدی، از جمله مهم‌ترین اصولی است که می‌‌تواند منشأ نفوذ در دل‌های دیگران و در نتیجه اثربخشی عملکرد زمامدار شود. عدالت‌خواهی امری فطری و نزد هر انسانی مطلوب و پسندیده است؛ چنان‌که زشتی ظلم، تبعیض و بی‌عدالتی نیز امری فطری و ناپسند است؛ چون هیچ انسانی را نمی‌توان یافت که آشکارا تبلیغ ظلم و نفی عدل کند؛ حتی ظالم‌ترین افراد، عمل خود را با توجیهی، در قالب عدل انجام می‌دهند. فطری بودن عدالت و انصاف، باعث می‌شود مدیر و رهبر و حاکم، بتوانند با توسل به آن، راهی به سوی دل‌ها باز کنند. منشأ امور فطری، دل و جان آدمی است، هر نوع رفتاری که مصداقی از عدالت را بازتاب دهد، به همدلی می‌انجامد و همدلی یعنی در دل دیگران و در مرکز احساسات و مرکز تصمیم‌گیری دیگران قرار گرفتن و به تبع آن، اندیشه و کردار را با او هماهنگ کردن، و این چیزی جز رهبری و مدیریت اثربخش نیست.

شاید هیچ‌یک از مکاتب و فرهنگ‌ها، به اندازه اسلام، بر رعایت عدالت تأکید نورزیده‌اند. این تأکید به حدی است که عدالت، یکی از ارکان دین اسلام و اصول مذهب شیعه، محسوب شده و خداوند در قرآن کریم به اجرای عدالت امر فرموده‌اند: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ﴾؛ و در آیه دیگر مؤمنان را به رعایت عدالت، حتی درباره خود و اطرافیان، توصیه می‌کند: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به عدالت برخیزید و برای خدا شهادت دهید؛ هر چند علیه خودتان یا پدر و مادر و خویشاوندان شما بوده باشد؛ ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ﴾. رسول مکرم اسلام(ص) درباره ارزش و جایگاه عدالت می‌فرماید: «یک ساعت عدالت، از شصت سال عبادت بهتر است که شبش به عبادت و روزش به روزه‌داری بگذرد و یک ساعت بی‌عدالتی در حکومت (داوری) نزد خدا سخت‌تر و سنگین‌تر از شصت سال گناه است؛ «عَدْلُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سِتِّينَ سَنَةً قِيَامٍ لَيْلُهَا وَ صِيَامٍ نَهَارُهَا، وَ جَوْرُ سَاعَةٍ فِي حُكْمٍ أَشَدُّ وَ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ مَعَاصِي سِتِّينَ سَنَةً».

بر این اساس، «عدالت ناموس اصلی جهان است؛ در همه نظام هستی عدالت و انتظام به کار رفته است؛ جهان به عدالت و تناسب برپاست». در هر جامعه و سازمانی، تنها برقراری نظم کافی نیست، نظم باید همراه با عدالت باشد. افراد باید احساس کنند که با آنها عادلانه رفتار می‌‌شود. چنان‌چه نظام و سازمانی امنیت و نظم را تأمین کند ولی عادلانه نباشد، ممکن است بتواند مردم را به اطاعت وادار سازد، ولی هرگز نمی‌تواند وفاداری، تعهد و تعلق خاطر آنها را جلب کند. چنین افرادی با رضایت خاطر تلاش نمی‌کنند و روزبه‌روز توانایی و شوق به کار، در آنان کاهش می‌یابد. آن اندازه که تبعیض و بی‌عدالتی افراد را رنج می‌دهد، کمبود امکانات آنان را خشمگین و ناراضی نمی‌کند. خشنودی و رضایتِ افراد و به تبع آن توانمندی آنان و افزایش بهره‌وری عملکرد آنان، در سایه احساس عدالت، امکان‌پذیر است. حضرت علی(ع) درباره تأثیر عدالت در افزایش بهره‌وری می‌فرماید: «با عدالت و دادگری، برکت‌ها دوچندان می‌‌شود»؛ «بِالْعَدْلِ تَتَضَاعَفُ الْبَرَكَاتُ». و در حدیثی دیگر عدالت را عاملی برای اصلاح افراد دانسته، می‌‌فرماید: «عدالت، مردم را اصلاح می‌کند و مایه اصلاح و سامان یافتن رعیت است»؛ «الْعَدْلُ يُصْلِحُ الْبَرِيَّةَ، صَلَاحُ الرَّعِيَّةِ الْعَدْلُ».

عدالت، گمشده بشر

عدالت، گمشده انسان‌ها در عصرها و دوران‌های گوناگون است. عدالت برای آحاد بشر، از هر دین و مذهب و قوم و نژادی که باشد، مطلوبیت ذاتی دارد. «امروز بشر عیناً همان نیازهایی را دارد که ۵ هزار سال پیش، این نیازها را داشت. نیازهای اصولی بشر هیچ تفاوتی نکرده است. آن روز هم بشر از نفوذ قدرت‌های ستمگر رنج می‌برد؛ آن روز هم نیاز بزرگ بشر عدالت بود و برترین رنج او بی‌عدالتی؛ امروز هم در دنیا بزرگ‌ترین مشکل بشر بی‌عدالتی است».

«امروز اگر سخن از آزادی و کرامت بشر می‌رود، اگر حقوق انسان در جوامع مطرح می‌‌شود، اگر عدالت و رفع تبعیض همچنان در دنیا یک شعار جذّاب است، اگر مبارزه با فساد و مفسدان و مبارزه با ظلم و توجه به ایثار و فداکاری در راه حق، در چشم بشریت جذّاب و شیرین است، به خاطر این است که این مفاهیم را پیغمبران، این مردان خدا، به تاریخ عرضه کردند و آنها را در اختیار بشریت قرار دادند. بنابراین، مردان خدا تاریخ را متحوّل می‌‌کنند».

برپایی عدالت، هدف بعثت انبیا

همه ادیان و تمام انبیای بزرگوار در طول تاریخ بشریت، برای یک هدف مهم مبعوث شده‌اند و آن عبارت است از: دعوت مردم به سوی توحید و تأمین عدالت در زندگی دنیا و آخرت. از این رو، در تعالیم تمام انبیای الهی، ذرّه‌ای اختلاف و تضاد و دوگانگی وجود ندارد. هر پیامبری ادامه‌دهنده راه ترسیم شده توسط پیامبر قبلی بود. حتی در قرآن شریف، بارها تأکید شده است که بعثت پیامبر اعظم، حضرت محمد(ص)، همراه با تصدیق به کتب و خط مشی پیامبران پیش از ایشان، از جمله حضرت ابراهیم، موسی و عیسی(ع) بوده است. بر این مبنا «انبیا و منادیان حق امروز زنده‌اند؛ زیرا فضائل و هدف‌هایی که [افراد]بشر دنبال می‌کردند با رفتن آنها، نمُرد و به تدریج، هدفشان در واقعیت عالم و جریان تاریخ تحقق یافت»....

عدالت، هدف نظام خدامحور

با توجه به سخنان گهربار امیرالمؤمنین علی(ع) به هنگام پذیرش حکومت، فلسفه وجودی حکومت در احقاق حق و برپایی عدالت نهفته است. «حکومت معنایش این است که انسان حقی را احقاق کند؛ عدل را برپا بدارد. امیرالمؤمنین(ع) فرمود: این حکومت به قدر این کفش، یا بند این کفش، برای من ارزش ندارد. بعد فرمود: «إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقّاً»؛ «مگر اینکه حقی را اقامه کنم».

«در تمام آثار دینی، هدف و غایت برای حرکت جامعه اسلامی، تشکیل جامعه عادله است. راجع به امام زمان(ع)، این همه اثر هست و در اغلب اینها، گفته می‌شود که آن بزرگوار تشریف بیاورند تا اینکه جهان را پر از عدل کنند». بنابراین، در نظام اسلامی هم، دولتمردان باید گام‌های استوار خود را در ارائه الگوی کشوری عدالت‌محور، رو به پیش بردارند «ما باید عدالت را در واقع جامعه خودمان تجسّم ببخشیم و روی دست بگیریم؛ به دنیا نشان بدهیم».... «البته دنبال عدالت بودن، هزینه‌ها و دردسرهایی دارد و موجب دشمنی قشرهایی هم می‌شود. امیرالمؤمنین(ع) در نامه خود به مالک اشتر می‌‌گویند: آنجایی که امر دایر شد بین توده مردم - آنهایی که محتاج عدالت تو هستند- با خواص و مجموعه‌های کوچک و بهره‌مند و ممتاز جامعه، حتماً توده مردم را ترجیح بده».

عدالت، مبنای مشروعیت حاکمان

معیار اساسی و سنگ‌بنای مشروعیت حاکمان در نظام اسلامی، «عدالت‌خواهی» و «مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی» است. مقام معظّم رهبری در این رابطه می‌فرماید: «مشروعیت من و شما وابسته به مبارزه با فساد، تبعیض و نیز عدالت‌خواهی است. این پایه مشروعیت ماست. الآن درباره مشروعیت، حرف‌های زیادی زده می‌شود، اما حقیقت قضیه این است که اگر ما دنبال عدالت نباشیم، حقیقتاً من که اینجا نشسته‌ام، وجودم نامشروع خواهد بود؛ یعنی هر چه اختیار دارم و هر چه تصرّف کنم، تصرّف نامشروع خواهد بود؛ دیگران هم همین‌طور». «بعضی می‌خواهند با عنوان «تندروی»، عدالت را متهم و محکوم کنند. عدالت، تندروی نیست؛ حق‌گرایی است؛ توجه به حقوق آحاد مردم است؛ جلوگیری از ویژه‌خواری است؛ جلوگیری از تجاوز و تعدّی به حقوق مظلومان است».

عدالت در ادبیات مدیریت

در ادبیات موجود مدیریت نیز پژوهش‌های فراوانی پیرامون تأثیر رعایت عدالت با رفتار کارکنان در سازمان صورت گرفته است. یکی از مشهورترین مطالعاتی که به نظریه برابری معروف شده، از سوی آدامز انجام شده است؛ نظریه برابری یکی از چندین نظریه‌ای است که از «فرایند مقایسه اجتماعی» ناشی شده است. مقایسه اجتماعی عبارت است: از ارزیابی وضعیت خودمان در چارچوب وضعیت‌هایی که دیگران دارند. به عقیده آدامز، نظریه برابری مبتنی بر پیش‌فرض ساده‌ای است که، آدم‌ها می‌‌خواهند با آنان منصفانه برخورد شود. بر این مبنا، برابری باوری است که فرد میزان ستاده خود، به نسبت میزان داده‌های خود را با مقدار ستاده دیگری نسبت به داده وی، مقایسه و قضاوت می‌کند که آیا با او منصفانه برخورد شده است یا نه؟

مصداق‌های انصاف

امام علی(ع) در فراز دهم عهدنامه، مالک اشتر را به رفتار مبتنی بر فطرت، یعنی انصاف فرامی‌‌خواند. اما از آنجا که رفتار منصفانه و توأم با عدالت، نیازمند صرف انصاف است، با اشاره ضمنی به انواع ارتباط انسان در نظام خدامحور، به تبع آن رعایت انصاف در این روابط را هم مطرح می‌‌فرماید: «أَنْصِفِ اللَّهَ وَ أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ وَ مِنْ خَاصَّةِ أَهْلِكَ وَ مَنْ لَكَ فِيهِ هَوًى‏ مِنْ رَعِيَّتِكَ». زمامدار در نظام خدامحور باید همواره به دو رابطه مهم توجه داشته و در این ارتباط، رعایت انصاف و شرط عدالت را به جای آورد؛ یکی در ارتباط خود با خدا و دیگری در ارتباط خود با مردم. بر این اساس، امام علی(ع) خدا، مردم، اقوام و خویشان و محبان زمامدار و خود او را، از جمله مصداق‌هایی می‌داند که رعایت انصاف نسبت به آنها ضروری است.

انصاف نسبت به خدا

امام علی(ع) در آغاز فراز دهم عهدنامه، مالک را به رفتار توأم با انصاف، در رابطه خود با خدا، فرامی‌‌خواند که: «أَنْصِفِ اللَّهَ»؛ «ای مالک انصاف را در رابطه با خدا به جای آور». توضیح این سخن آن است که در نظام خدامحور، جهت حاکم بر همه حرکت‌ها باید خداوند باشد و هیچ انسانی نمی‌تواند این رابطه را فراموش کند و از آن غافل شود. انسان به تبع اختیار خود ممکن است خود را از دایره خدامحوری بیرون ببرد، اما اگر تقوا، حق و خدامحوری را انتخاب کرد، چنان‌چه بخواهد عاقلانه رفتار کند، دیگر رفتارهای او نیز باید هماهنگ با این جهت باشد. جهت‌گیری اولیه انسان و اعتقاد و باور به اینکه بر مبنای خدامحوری زندگی کند، مستلزم آن است که دل، اندیشه و رفتار خود را نیز در همین مسیر و جهت به کار اندازد؛ چراکه هر نوع حرکت ناهمسو با این جهت‌گیری، به معنای ناهماهنگی ابعاد وجودی انسان و انفعال است. کسی که در دل خداباور و در اندیشه و عمل به او شرک می‌ورزد، چگونه می‌‌تواند از وجودی متعال برخوردار باشد؟ در هر حال، اولین مصداق انصاف: انصاف با خداست، که شاید بتوان آن را ریشه و اساس دیگر مصداق‌های انصاف دانست. حال باید پرسید: انصاف، در این مصداق خاص به چه معناست و رعایت آن در رابطه با خداوند، چه مفهومی دارد؟

رعایت انصاف در یک «ارتباط»، یعنی حق «ارتباط» را به جای آوردن و این حق، در مواضع مختلف، براساس قوانین و بایدها و نبایدها، تعیین می‌شود. به جای آوردن حق، در «ارتباط انسان و خدا» هم، مستلزم درک همین بایدها و نبایدهاست. انسان مخلوق خداوند است و مختار؛ به محض اینکه انسان به این رابطه بندگی اذعان کرد و آن را پذیرفت، حقوقی در اینجا موضوعیت پیدا می‌کند. حق بنده بر خدا (ارائه قوانین هدایت و کسانی که او را راهنمایی کنند) و حق خدا بر بنده (رهپویی هدایت و اطاعت از خدا، اولیا و قوانین و اصول هدایت). بر این اساس می‌‌توان نتیجه گرفت که رعایت انصاف در رابطه با خدا، یعنی تقیّد به رعایت بایدها و نبایدهای الهی؛ شاکر نعمت‌های او بودن و پرهیز از هرگونه کفران نعمت. بنابراین، «هرگونه کفران نعمت در مقابل عنایات و الطاف الهی و هر نوع مخالفت و نافرمانی از دستورهای خداوند، نوعی بی‌انصافی نسبت به ساحت قدس الهی است».

انصاف درباره مردم (همدلی)

در نظام خدامحور، همواره بر جایگاه و اهمیت انسان‌ها تأکید شده است. در فراز دهم عهدنامه، بلافاصله پس از سفارش به رعایت انصاف در رابطه با خدا، به رعایت انصاف در رابطه با مردم گوشزد شده است؛ این نشانه آن است که میان این دو، ارتباط و هماهنگی وجود دارد؛ یعنی کسی که انصاف را در رابطه با خدا به جای می‌‌آورد، قطعاً همان را نسبت به مردم هم، رعایت می‌‌کند؛ چراکه مردم آفریده خداوند هستند و خداوند آفریده خود را دوست دارد. ولی هر کدام از این مصداق‌ها، ضمن اشتراک، لوازم خاص خود را دارد. در اینجا هم انصاف به معنای رعایت حق ارتباط بوده و مستلزم رعایت قوانین و مقررات حاکم بر آن است. به سخن دیگر مفهوم رعایت انصاف، در رابطه با مردم، این است که از برقرار شدن روابط تبعیض‌آمیز جلوگیری شود؛ چراکه مردم در عمل بر بسیاری از دشواری‌های زندگی و ناملایمات و فشارهای اقتصادی و...، صبر و تحمل دارند؛ اما تبعیض و گروه‌گرایی و بی‌انصافی و خلاف عدالت را، به هیچ‌وجه برنمی‌تابند. رعایت انصاف در رابطه با مردم نیز خود مصداق‌هایی دارد:

انصاف در رابطه با خود

در نظام خدامحور انسان به عنوان آفریده خدا ارزش و جایگاه بالایی دارد. شرافت انسانی به گونه‌ای است که اگر یک انسان، به ظلم، به قتل برسد، گویی به همه بشر ظلم شده است. در چنین حالتی هر نفر، از آن جهت که مصداقی از یک انسان است، احترام و کرامت و حقوقی دارد؛ حتی هر فرد هم، دارای حق و حقوقی است که انسان در رابطه با خود نیز باید این حقوق را رعایت کند. برای مثال، هیچ انسانی در نظام خدامحور حق ندارد به خود ضرر بزند، یا خود را از میان ببرد؛ این حقی است که خداوند برای هر فردی قرار داده و انسان آن‌گاه که می‌‌خواهد نسبت به خود تصمیم بگیرد، انصاف آن است که رعایت این حقوق بشود. به همین دلیل است که امام(ع) در مصداق‌های انصاف در رابطه با مردم، انصاف و رعایت حق در رابطه با خود را سفارش کرده و می‌فرماید: «أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ»؛ «انصاف را درباره مردم رعایت کن، از جمله در رابطه با خودت»؛ یعنی ای مالک تبعیض و زیاده‌خواهی برای خود هم روا مدار؛ در برخورداری‌ها و اختصاص امکانات و اموال بیت‌المال، شرط انصاف را رعایت کن و همان چیزی که برای مردم می‌پسندی برای خود هم بپسند؛ نه آن‌که بیشترین و بهترین امکانات و فرصت‌ها را به خود اختصاص دهی، ولی برای دیگران چنین نکنی.

انصاف با خویشان نزدیک

هر مدیر و هر مسئولی، وقتی به مقام و منصبی می‌رسد، خواه ناخواه، اقوام و آشنایان نزدیکی دارد، که ممکن است از او توقعاتی داشته باشند و بخواهند از موقعیت و مقام او سوء استفاده کنند. امام علی(ع) یکی دیگر از مصداق‌های انصاف در رابطه با مردم، را توجه به ارتباط منصفانه و توأم با عدالت با این دسته از افراد می‌داند: «وَ أَنْصِفِ النَّاسَ... مِنْ خَاصَّةِ أَهْلِكَ»؛ «انصاف را در رابطه با مردم رعایت کن، از جمله... درباره با خویشان نزدیکت». در اینجا هم رعایت انصاف، به معنای دقت در رعایت قوانین و مقررات و بایدها و نبایدها درباره آنهاست. یعنی نوع رفتار باید به گونه‌ای باشد که حق آنها رعایت شود، نه کمتر و نه بیشتر. یعنی مدیر و مسئول نباید از ترس حرف مردم به این افراد سخت بگیرد و مراعات آنها را نکند و نه اجازه بدهد که بیش از حقی که دارند، نصیب آنها شود. از افراط و تفریط جلوگیری کرده و به اعتدال روی آورد. نه خود در عمل به آنها لطف بیش از حد کرده و آنها را در موقعیتی قرار دهد که لیاقت آن را ندارند و نه اجازه دهد که بستگان و نزدیکان وی، به اتکای اینکه از سوی حاکم حمایت می‌شوند، نسبت به مردم بی‌انصافی کنند؛ زیرا طبعاً هر کسی نسبت به بستگان و نزدیکان خود، به ویژه طرف‌داری از آنها یا جهت‌گیری به سود آنها کشیده می‌‌شود؛ حال آن‌که برخورد تبعیض‌آمیز به هیچ‌وجه جایز نیست.

انصاف درباره محبان

دسته سوم از مردم که رعایت انصاف درباره آنها سفارش شده، افرادی هستند که به هر دلیل، مورد توجه و محبت مدیر قرار دارند. اینها ممکن است آشنای نزدیک مدیر هم نباشند، ولی مدیر آنها را دوست دارد و همین دوستی موجب می‌شود که انصاف و میانه‌روی درباره آنها، آن‌گونه که باید، رعایت نشود. «أَنْصِفِ النَّاسَ... وَ مَنْ لَكَ فِيهِ هَوًى مِنْ رَعِيَّتِكَ»؛ «ای مالک انصاف را درباره مردم رعایت کن، از جمله... درباره کسی که دوستش می‌داری. مبادا که میان او و مردم تبعیض روا داری».

انصاف در برابر ظلم

در ادامه توصیف «رعایت عدالت و انصاف»، بر آثار بی‌توجهی به این شیوه رفتاری، دقت شده است. به سخن دیگر، کسی که انصاف را در ارتباط با بندگان خدا رعایت نکند، در واقع به آنها ستم کرده است که توجه به آثار آن می‌تواند انگیزه‌ای بر تلاش در رعایت عدل و انصاف شود. رعایت انصاف و عدالت، در مقابل ظلم قرار دارد به همین دلیل امام(ع)، رفتار نکردن منصفانه با مردم را ظلم تلقی کرده است: «فَإِنَّكَ إِلَّا تَفْعَلْ تَظْلِمْ»؛ «اگر به انصاف با مردم (چه خود، چه بستگان و چه دوستان) رفتار نکنی، ظلم و ستم روا داشته‌ای»؛ یعنی چهره واقعی رعایت نکردن عدل و انصاف، ظلم و ستم است و در مدیریت، مصداقی از ظلم تحقق یافته است. عدالت، یعنی قرار گرفتن هر چیز در جای خود و جای هر چیز، بر مبنای قوانین حق و حقیقیت تعیین می‌شود. تحقق هر مصداق از ظلم، یعنی قرار گرفتن امری، چیزی یا کسی در غیر موضع خود، یعنی در موضع ناحق و باطل؛ که در واقع چیزی جز ستم، تبعیض و ظلم نیست. کسی که انصاف را در ارتباط با بندگان خدا رعایت نکند و به آنها ظلم روا دارد پیامدهای متنوعی به دنبال خواهد داشت:

دشمنی مردم

طبیعی است کسی که بر او ستم شده، نسبت به ظالم، کینه به دل گرفته و با او دشمن می‌‌شود: «وَ مَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللَّهِ كَانَ اللَّهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ»؛ «کسی که ظلم به بندگان خدا بکند، افزون بر بندگان، خدا هم دشمن او می‌شود».

دشمنی خدا

ظلم به بندگان خدا، ظلم به خداست؛ چراکه خداوند بندگانش را دوست دارد و ظلم به آنها را روا نمی‌دارد: «كَانَ اللَّهُ خَصْمَهُ». درواقع کسی که به بندگان خدا ستم می‌کند، طرف مخاصمه او خداوند است. یعنی خداوند پیش از افراد ستمدیده و به جای آنها، با شخص ظالم قهر و خشم خواهد کرد. اگر «الْخَلْقُ عِيَالُ اللَّهِ»، یعنی بندگان خدا جزء خانواده و عیال خدا محسوب می‌شوند و همگی تحت تکفل و حمایت الهی قرار دارند، چگونه امکان دارد وقتی بر انسان‌هایی ستم می‌شود و آنان نتوانند در مقابل ستم دفاع و مقابله کنند و حق خود را بگیرند، خداوند خود با ظالمان و ستمگران به مقابله برنخیزد؟

بطلان دلیل و برهان

ظلم امری است قبیح و کسی که به آن اقدام می‌کند، هیچ حجتی بر عمل خود ندارد و نمی‌تواند هیچ دلیلی برای توجیه عمل خود بیاورد و در عمل هم مجبور می‌شود که تنها میل و سلیقه و دیکتاتوری را پشتوانه کارش قرار دهد و آشکارا در تقابل با خدا و مردم قرار گیرد، و این، نتیجه‌ای جز شکست ندارد؛ چراکه ثمره ظلم آن است که خداوند را دشمن فاعل آن می‌‌کند (خاصمه الله)؛ و کسی که خدا با او دشمنی کند (من خاصمه الله)، به شدت تنها می‌‌شود و رفتار او توجیه‌پذیر نیست و حجتی بر رفتار خود ندارد (أدحض حجته)؛ از آنجا که ظالم با خدا طرف است و تنها براساس زور و قلدری با چهره‌ای دروغین با مردم برخورد می‌‌کند، خداوند که بالاترین قدرت‌هاست ﴿يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ﴾، با افشای چهره ظالم برای مردم، ثابت می‌کند که ظلم و ستم او براساس ستمگری و هواهای نفسانی است، تا مردم با تکیه به خداوند با ظالم درگیر شده و پیروز شوند.

در موضع محاربه با خداوند قرار گرفتن

کسی که با خدا دشمنی کند، افزون بر اینکه از لحاظ فکری و نظری نمی‌تواند هیچ دفاعی از خود بکند، در عمل نیز اعلان جنگ با خدا داده و تا زمانی که در چنین موضعی قرار دارد، جایگاه او موضعی تهاجمی علیه خداوند است. به کار بردن واژه «وَ كَانَ لِلَّهِ حَرْباً» و به کار نبردن كَانَ اللهُ مُحَارِباً، دلالت بر آن دارد که نه تنها شخص ظالم، در حالت جنگ با خداست، بلکه خودش، مفهوم و مصداق جنگ با خدا، نفس حرب با خدا و عین جنگ و حرب است. یعنی ظالم مجسمه جنگ و تجسم حرب با خدا است. این جبهه‌گیری و رودررویی تا زمانی که فرد از لحاظ نیّت و عمل تغییر نکند، برقرار است، مگر اینکه از ظلم دست بردارد و از آن دور شود «حتی ینزع»؛ یا اینکه توبه کند و به بدی اعمال خود اقرار کرده، ضمن جبران گذشته، در آینده نیز سراغ آن نرود «و یتوب».

دگرگونی نعمت‌ها و بروز نقمت‌ها (سختی و گرفتاری‌ها)

هر جا به اقامه ظلم اقدام شود، به بروز آثاری می‌‌انجامد که در واقع جلوه‌ها و حالت‌های مختلف همان ظلم را متبلور می-سازند. ظلم، همچون یک بیماری و ویروس سرطانی است که هر جا رخ دهد، بر موضع و مکان خود حمله کرده و آثار سلامت، شادابی، فراوانی و نعمت را از میان برده و به مرور زمان آثاری متناسب با ذات خود بروز می‌دهد. در جوامع، سازمان‌ها، میان مردم، حتی در خانواده‌ها، ممکن است شاهد دگرگونی نعمت‌های مختلف فرهنگی و اقتصادی - سیاسی باشیم و ببینیم که آسایش و راحتی دور شده و در مقابل، مشکلات و تنگناها بسیار شده‌اند. در مقام علت تحقق این امور، دلائل متعددی ممکن است مطرح شود. امام علی(ع) مهم‌ترین و مؤثرترین دلیل را اقامه ظلم می‌داند؛ «وَ لَيْسَ شَيْءٌ أَدْعَى إِلَى تَغْيِيرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَ تَعْجِيلِ نِقْمَتِهِ مِنْ إِقَامَةٍ عَلَى ظُلْمٍ»؛ «و هیچ چیز مؤثرتر در تغییر نعمت‌های الهی و تسریع بدبختی‌ها، همانند برپا داشتن ظلم و ستم نیست». ممکن است دلائل ظاهری دیگری برای دگرگونی نعمت‌ها و بروز نقمت‌ها آورده شود، ولی تحلیل امر، ما را به علت اصلی، که همان ظلم است، سوق می‌دهد.

در کمین خدا قرار گرفتن و هلاکت

ظلم، اعلان جنگ با خداست، اگرچه رحمت گسترده الهی، به ظالم فرصت می‌‌دهد که دست از کار خود بردارد و توبه کند «حَتَّى يَنْزِعَ وَ يَتُوبَ»، اما اصرار در این امر، باعث می‌شود آن فرد، آثار عمل خود را ببیند؛ چراکه در واقع اگر او در سنگر جنگ با خدا قرار گرفته، خداوند هم متقابلاً و به اقتضای بازتاب آثار و لوازم عمل ستمگر، در کمین اوست. به سخن دیگر، ظالم به بندگان خدا ظلم می‌کند و آنها یارای مقابله ندارند و خداوند قادر، که حامی بندگان خود است و دعا و استغاثه آنها را می‌‌شنود، به مقابله با ظلم برمی‌‌خیزد و در بزنگاه مناسب، او را به هلاکت می‌‌رساند؛ هلاکتی که در واقع انعکاس کردار خود ستمگر است. «فَإِنَّ اللَّهَ يَسْمَعُ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِينَ وَ هُوَ لِلظَّالِمِينَ بِالْمِرْصَادِ»؛ بنابراین، در یک جمع‌بندی می‌‌توان چنین نتیجه گرفت که رعایت نکردن انصاف، یعنی تحقق ظلم، که از یک سو، دشمنی بندگان خدا و نفرین آنها را در پی‌دارد و از سوی دیگر، دشمنی خدا، بطلان حجت، اعلان جنگ با خدا و در کمین او قرار گرفتن را دنبال دارد، به تغییر نعمت‌ها، بروز نقمت‌ها و هلاکت ظالم می‌‌انجامد. در حدیثی از امام باقر(ع) آمده است: «هیچ کس بر دیگری ستم نمی‌کند، مگر اینکه خداوند به سبب آن او را کیفر می‌دهد؛ کیفری در جانش یا در مالش». در کلمات قصار امام علی(ع) نیز آمده است: «مَنْ عَمِلَ بِالْجَوْرِ عَجَّلَ اللَّهُ هُلْكَهُ»؛ «کسی که ستم کند خداوند در هلاکت او شتاب می‌ورزد».

همچنین در حدیثی از امام صادق(ع) می‌خوانیم: خداوند به یکی از انبیای خود که در سرزمین یکی از ستمکاران زندگی می‌کرد، وحی فرستاد که سراغ این ستمکار برو و به او بگو: «إِنَّنِي لَمْ أَسْتَعْمِلْكَ عَلَى سَفْكِ الدِّمَاءِ وَ اتِّخَاذِ الْأَمْوَالِ وَ إِنَّمَا اسْتَعْمَلْتُكَ لِتَكُفَّ عَنِّي أَصْوَاتَ الْمَظْلُومِينَ فَإِنِّي لَمْ أَدَعْ ظُلَامَتَهُمْ وَ إِنْ كَانُوا كُفَّاراً»؛ من این مقام را به تو ندادم تا خون بی‌گناهان بریزی و اموال مردم را بگیری، بلکه این مقام را بدین جهت به تو دادم که صدای ناله مظلومان را به درگاه من فروبنشانی؛ زیرا من از ستمی که بر آنها رفته صرف‌نظر نمی‌کنم، هر چند کافر باشند».

شاخص‌ها و معیارهای رفتار منصفانه

امام علی(ع)، در فراز دهم عهدنامه، به انصاف و پرهیز از ظلم سفارش کرد و آثار آن را برشمرد، ولی ممکن است سؤالی پیش آید که آیا انصاف در عمل چگونه است و در چه صورتی می‌‌توان منصفانه رفتار کرد؟ امام در فراز بعد و دیگر فرازها، برای رفتار منصفانه و هر کاری که بخواهد موصوف به وصف انصاف شود، سه ویژگی و ضابطه و معیار و ملاک اساسی را مطرح کرده است، که عبارت‌اند از: میانه‌روی بر مبنای حق، شمولیت حداکثری و اولویت رضایتمندی عوام نسبت به خواص. این شاخص‌ها در فصل بیست‌ویکم، تبیین شده‌اند. در یک جمع‌بندی از اصل «رعایت عدالت و انصاف»، ابعاد، مؤلفه‌ها و شاخص‌های آن، در نامه امام علی(ع) و از منظر مدیریت، همراه با مستندات مربوط، در نمودار شماره ۶-۶، ترسیم شده است.

رضایتمندی عوام

پس از آن‌که علی(ع) در فراز دهم، به انصاف و پرهیز از ظلم، سفارش کرد، در راستای تبیین بیشتر ابعاد انصاف و عدالت و بیان مصداق‌های عینی آن، فضای جدیدی را باز کرده و به معرفی کارهای منصفانه و خوب پرداخته و شاخص‌ها و ملاک‌های مهمی را در این باره بیان می‌دارد. در واقع بحث اصلی آن است که کار خوب کدام است و یک مدیر در چه صورت می‌تواند احساس کند که تصمیم او خوب و مبتنی بر انصاف بوده، یا برعکس در راستای اقامه ظلم بوده است؟ به سخن دیگر، ملاک انصاف و عدالت چیست و ضوابط و معیارهایی که باید بر تصمیم‌گیری‌ها حاکم باشد کدام‌اند؟ هر مدیر و مسئولی باید به دنبال انتخاب بهترین کارها باشد و به قطع، از میان انبوه کارها و موضوعات تصمیم، اینکه کدام بهترین است و ملاک برتری چیست، از ضروریات موضع‌گیری است. در پاسخ به این سؤال، امام علی(ع) در فراز یازدهم و دیگر فرازها، برای رفتار منصفانه و هر کاری که بخواهد موصوف به وصف انصاف شود، سه معیار و ملاک اساسی مطرح کرده است: «میانه‌روی بر مبنای حق»، «شمولیت حداکثری» و «اولویت رضایت‌مندی عوام نسبت به خواص». امام(ع)، با پرداختن تفصیلی به معیار و ملاک سوم، مبحث بسیار مهم «خواص و عوام» را بررسی کرده و با تحلیلی خاص، زمامدار را به هوشیاری در برابر رفتار خواص، توجه داده و به فلسفه و علل این امر پرداخته است.

شاخص‌ها و ضوابط کار خوب و منصفانه

در ابتدای فراز یازدهم، امام(ع) به مالک می‌فرماید: «وَ لْيَكُنْ أَحَبُّ الْأُمُورِ إِلَيْكَ»؛ ای مالک، بهترین کار و کاری که بیشتر از همه باید مورد علاقه تو باشد، از کاری است با این ویژگی‌ها:

میانه‌روی و اعتدال

ای مالک به دنبال بهترین کارها باش و بهترین کارها، آن است که معتدل‌ترین و میانه‌ترین در حق باشد (أوسطها فی الحق...). بر این اساس، نخستین ضابطه و ملاک برای انتخاب کار خوب، آن است که در آن از افراط و تفریط پرهیز شده و حالت میانه رعایت شود. اما از آنجا که هرگونه نفی و سلبی بدون ضابطه امکان ندارد، این نفی قطعاً مبتنی بر نوعی ایجاب است، یعنی نفی افراط و تفریط و حالت میانه در هر کار، خود باید مبتنی بر ملاکی عمیق‌تر، تعریف و تبیین شود و آن چیزی نیست جز «حق». البته در رابطه با هر کاری و متناسب با آن، «حق» به طور خاصی قابل تبیین است. به فرض اگر بناست فردی برای شغلی انتخاب شود، رعایت تناسب میان شغل و شرایط احراز شغل، که خود بر اساس قوانین و مقررات تعریف شده، ملاک رعایت اعتدال است. بنابراین، وقتی امام(ع) می‌‌فرماید: «أَوْسَطَهَا فِي الْحَقِّ»، ضمن سفارش به میانه‌روی در کارها، مبنای درک میانه‌روی را هم، «حق» قرار می‌دهند، که در مفهوم کلی اشاره به قوانین و مقررات، بایدها و نبایدها و ارزش‌های مبتنی بر نظام فکری خدامحور دارد و در مواضع مختلف، به صورت‌های گوناگون و مصداق‌های متفاوت، قابل تبیین است، بنابراین، ملاک نخست، کاری را بهترین و خوب‌ترین کار می‌داند که بر اساس ضوابط و عدالت انتخاب شود.

همگانی و فراگیر بودن

تصمیمی که مبتنی بر حق و عدالت بوده و هنگام اجرا، دامنه وسیع‌تری داشته باشد، آثار بهتری از خود بر جای می‌گذارد. به همین دلیل، دومین ملاک کار خوب، از نظر امام علی(ع)، این‌گونه بیان می‌شود: «وَ أَعَمَّهَا فِي الْعَدْلِ»؛ یعنی کاری در نزد تو بهترین باشد که فراگیرتر بوده و بیشترین تأثیر را در پیاده شدن عدالت داشته باشد. نکته قابل دقت اینجاست که صرف اینکه کاری فراگیر و همگانی باشد، دلیلی بر ارزش‌مداری آن نیست؛ بلکه عدل و عدالت، امری پسندیده است و قطعاً تعمیم آن به همه زمان‌ها و مکان‌ها و وصف همه کارها قرار دادن آن است که، ملاک فراگیری را موضوعیت می‌‌بخشد. بنابراین، ملاک اول، حق‌مداری و عدالت‌محوری و ملاک دوم، فراگیری و همگانی کردن عدالت و حق و گسترش آن در همه ابعاد و زمینه‌هاست.

اولویت رضایت‌مندی عوام بر خواص

مفهوم‌شناسی عوام و خواص

بر اساس یک دیدگاه، واژه عامه به معنای عموم مردم و جمع خالص مردم است و طبعاً شامل دسته‌های مختلف اجتماعی با هویت‌های گوناگون نیز می‌‌شود. خواه این گروه‌ها بازاری باشند یا فرهنگی، کشاورز باشند یا صنعتگر؛ در هر صورت واژه عامه و عوام بر عموم مردم یک محدوده جغرافیایی یا یک نظام اطلاق می‌شود؛ در مقابل، خواص به معنای گروه برجسته و مخصوص از مردم‌اند، که از سوی عوامل مختلف دینی و اخلاقی، یا اقتصادی و اجتماعی، از دیگر مردم متمایز شده‌اند.

مبتنی بر دیدگاه دیگر، در هر جامعه و شهر و کشوری، مردم به دو قسم تقسیم می‌‌شوند: یک قسم، کسانی هستند که بر مبنای فکر خود، از روی فهمیدگی و آگاهی و تصمیم‌گیری کار می‌‌کنند. راهی را می‌شناسند و در آن راه، گام برمی‌‌دارند. اینها «خواص»‌اند. «خواص» یعنی کسانی که وقتی عملی انجام می‌دهند، موضع‌گیری می‌کنند و راهی انتخاب می‌کنند، از روی فکر و تحلیل است. می‌فهمند و تصمیم می‌گیرند و عمل می‌کنند. قسم دیگر، کسانی هستند که نمی‌خواهند بدانند چه راهی درست و چه حرکتی صحیح است. درواقع نمی‌خواهند بفهمند، بسنجند، به تحلیل بپردازند و درک کنند. به تعبیری دیگر، تابع جَوّند. به چگونگی جوّ نگاه می‌کنند و دنبال آن جوّ به حرکت درمی‌آیند. این قسم از مردم «عوام» می‌باشند. عوام یعنی کسانی که وقتی جوّ به سمتی می‌رود، آنها هم دنبالش می‌روند و تحلیلی ندارند. بر این مبنا، خواص قشر خاصّی نیستند؛ زیرا در بین «خواص»، کنار افراد باسواد، آدم‌های بی‌سواد هم هستند. گاهی کسی بی‌سواد است؛ اما جزء خواص است. یعنی می‌فهمد چه کار می‌کند. از روی تصمیم‌گیری و تشخیص عمل می‌کند؛ ولو درس نخوانده، مدرسه نرفته، مدرک ندارد و لباس روحانی نپوشیده است. به هر حال، نسبت به قضایا از فهم برخوردار است. در مقابل هر کس که از روی بصیرت کار نمی‌کند، عوام است.

اهمیت و نقش خواص

مقوله خواص و عوام، از جمله مباحثی است که از زمان‌های گذشته، همواره مورد توجه بوده است. یعنی حتی در ادوار گذشته نیز دو گروه خواص و عوام تشکیل دهنده محیط اجتماعی بوده‌اند. جامعه به دلیل عملکرد منفی یکی از این دو گروه، دچار انحطاط و گاهی به دلیل عملکرد مثبت آنان مسیر کمال و خوشبختی را طی می‌کند. البته اشتباه‌های خواص در امور اجتماعی اثر منفی و تخریبی بیشتری دارند، ولی اگر عوام دچار اشتباهی شوند، میزان خسارت، بسیار کمتر خواهد بود؛ زیرا مسئولیت کمتری بر دوش آنها نهاده شده است. از سوی دیگر، به همان میزان که اشتباه‌های خواص جبران‌ناپذیرند، عملکرد درست و خوب آنها در روند پیشرفت و خوشبختی جامعه نقش‌آفرین خواهد بود.

اگر خواص جامعه اختلاف نظرهای مبنایی داشته باشند، جامعه شهروندان نیز به دو دستگی روی خواهند آورد. بنابراین شایسته است که خواص، چهار اصل عبادت، معرفت، عدالت و محبت را افزایش دهند تا جامعه دچار افسردگی و از هم گسیختگی نشود. بر اساس این نظریه، تشخیص و درک درست خواصِ طرف‌دار حق، به موقع فهمیدن، نداشتن اختلاف پس از فهم درست و به دنبال آن تصمیم‌گیری بجا و اقدام برای خدا، سرنوشت تاریخ را دگرگون خواهد کرد و عکس قضیه ضربات جبران‌ناپذیری بر جبهه حق وارد خواهد آورد.

اقسام خواص

«خواص» دو جبهه‌اند: خواصِ جبهه حق و خواص جبهه باطل. عده‌ای اهل فکر و فرهنگ و معرفت‌اند و برای جبهه حق کار می‌کنند. فهمیده‌اند حق با کدام جبهه است. حق را شناخته‌اند و براساس تشخیص خود، برای آن، کار و حرکت می‌کنند. اینها یک دسته‌اند. یک دسته هم نقطه مقابل حق و ضد حقّ‌اند. پس «خواصِ» یک جامعه، به دو گروهِ «خواص طرف-دار حق» و «خواصِ طرف‌دار باطل» تقسیم می‌شوند.

خواصِ طرف‌دارِ حق هم، دو نوع‌اند؛ خواصی که می‌‌توانند در مواقع لزوم و بحران‌های اجتماعی از متاع و مقام دنیوی صرف‌نظر کنند و خواصی که در مواقع حساس تاریخی به علت علاقه به متاع دنیا، مقام، دلبستگی و شاید ترس از دست دادن موقعیت اجتماعی توانایی تصمیم‌گیری درست و به موقع را ندارند. خواص را با توجه به نقشی که در حوادث اجتماعی سیاسی دارند، می‌‌توان به دو گروه خواص آشکار و خواص پنهان تقسیم‌بندی کرد. شماری از خواص در معرض دید جامعه و مردم قرار دارند و برعکس، گروهی دیگر در پشت صحنه نقش بازی می‌کنند. بنابراین، در ارزیابی نقش خواص نباید تنها به عامل «شهرت» بسنده کرد و حتی گاه عوام به دلیل شهرت، نقش فراوانی برای کسی قائل‌اند که در واقع امر چنین نیست.

واژه‌های معرف عوام و خواص در قرآن کریم

در قرآن واژه‌های مختلفی وجود دارد که معرف مصداق‌های خواص جبهه حق و یا باطل هستند:

الف) واژه‌های ویژه خواص جبهه حق:

1. 'حواریّون: واژه حواریّون، پنج بار در قرآن آورده شده، (سه بار حواریّون و دو بار حوارییّن) و فقط اصحاب خاص و یاران مخلص حضرت عیسی(ع) به این نام خوانده شده‌اند.
2. اولوالعلم (عالمان ربّانی): «علم» از دیدگاه اسلام و قرآن، آن بینش و فهمی است که انسان را به خدا نزدیک کند و او را در پیمودن مسیر عبودیّت و بندگی، یاری دهد و آنچه بر خلاف این نتیجه را دهد «جهل» است. واژه‌های «اولی الالباب»، «اولی الابصار» و «اولی النُّهی» نیز از عقل، حکایت دارند.

عالمان و عاقلان از دیدگاه قرآن، خواص اهل حق هستند؛ کسانی که نگاهشان از ظواهر مادّی؛ فراتر رفته و حقایق اشیا را می‌بینند و در عواقب امور، دقت می‌کنند؛ به حقیقت جهان هستی، اذعان دارند و عقلشان بازدارنده آنان از زشتی و پلیدی‌هاست. اینان در آیاتی از قرآن با واژه «أُوتُوا العِلمَ» معرّفی شده و موضع‌گیری‌های حکیمانه آنان مطرح شده‌اند؛

1. صاحبان کتاب (عالمان اهل کتاب): کسانی که اهل علم و آگاهی بوده، با محتوای کتاب الهی، آشنایی داشته و دارند، به طور طبیعی در جامعه خود، جایگاهی ویژه پیدا کرده، توجه عوام را به خود جلب می‌کنند.

ب) واژه‌های ویژه خواص جبهه باطل:

1. مترفان (خوشگذرانان - مرفّهان بی‌درد): این واژه، حکایت از خواص بد دارد؛ کسانی که از نعمت‌های بسیار مادّی برخوردار بوده، اما به عیش و عشرت مشغول‌اند و فریاد هر مصلحی را، منغص عیش خود می‌بینند و همواره علیه حق و حق‌گویان بوده‌اند؛
2. پیشوایان گمراهی: خواص جامعه باطل، نقش خط‌دهی و گمراه‌کنندگی دارند و با حیله‌های پیوسته خود افراد را به پیروی جاهلانه از خود خوانده، آنان را به ضلالت و هلاکت می‌کشانند؛
3. مستکبران: واژه دیگری برای خواص بد، واژه مستکبر است. از آنجا که سردمداران گمراهی، روحیّه استکبار و خودبینی دارند، بر اساس همین منش، نام‌گذاری شده‌اند.

ج) واژه مشترک:

1. ملأ: «مَلَأ» به جمعی گفته می‌شود که عظمت و ابهّت مادی یا معنوی‌شان چشم و دل مردم را پر کرده است. در تفسیر المیزان آمده است: «ملأ»، جماعتی از مردم را گویند که بر یک نظر، اتفاق دارند و علت نام‌گذاری‌شان به ملأ آن است که عظمت و ابهّتشان چشم مردم را پر می‌کند.

واژه «ملأ» بر خواص جبهه حق و باطل، همچنین بر نیکوکاران و بدکاران‌شان اطلاق شده است.

1. ملأ جبهه حق که خوب عمل کرده‌اند، مانند خواص حضرت سلیمان(ع).
2. سران جبهه باطل که خوب عمل کرده‌اند، مانند خواص بلقیس (ملکه سبا) که او را مغرور نکرده و به جنگ با حضرت سلیمان(ع) وانداشتند، بلکه در اتّخاذ روشی عاقلانه یاری‌اش دادند؛
3. خواص جبهه حق که بد عمل کرده‌اند، مانند خواص بنی اسرائیل در برخورد با بسیاری از پیامبرانشان؛
4. خواص جبهه باطل که بد عمل کرده‌اند، مانند خواص جوامع کفر در برابر پیامبران که از سر لجاجت، تکبّر و هواپرستی با آنان مبارزه می‌کردند. برای مثال وقتی حضرت نوح(ع) به نبوّت، مبعوث شد و به دعوت مردم پرداخت، بزرگان قوم، وی را تکذیب و دعوتش را رد کردند.

د) واژه‌های ویژه عوام:

1. ناس: ناس «افزون بر کاربرد در معنای عموم مردم، به عوام مردم نیز اطلاق شده است». مراد از ناس، به معنای عوام مردم (در مقابل خواص)، مردم و کلّ جامعه است؛
2. مستضعفان: در مقابل مستکبران -که خواص بد هستند- مستضعفان قرار دارند. مستضعف، یعنی کسی که ضعیف نگاه داشته شده، امکان رشد فکری، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی از او گرفته شده است. استضعاف، انواع مختلفی دارد مانند: استضعاف فکری، سیاسی و اجتماعی.

تأثیر‌پذیری عوام از خواص

مردم از حیث تأثیرات متقابل، به دو گروه تأثیرگذار و تأثیرپذیر تقسیم می‌‌شوند. از دیدگاه جامعه‌شناسی، گروه تأثیرگذار را «خواص» و گروه تأثیرپذیر را «عوام» می‌‌نامند. گروه «عوام» در تشخیص‌های اجتماعی و تصمیم‌گیری‌های جمعی از گروه «خواص» تأثیر می‌‌پذیرد و نظر آنها را به عنوان ملاک داوری و مرجع نهایی تصمیم‌گیری در نظر می-آورند. اگر در جامعه‌ای، آن نوعِ خوبِ خواصِ طرفدارِ حق؛ یعنی کسانی که می‌‌توانند در صورت لزوم از متاع دنیوی دست بردارند، در اکثریت باشند، هیچ وقت جامعه اسلامی به سرنوشت جامعه دوران امام حسین(ع) مبتلا نخواهد شد و مطمئنّاً تا ابد بیمه است. اما اگر قضیه به‌عکس شد و نوع دیگرِ خواصِ طرف‌دار حق - دل‌سپردگان به متاع دنیا، آنان که حق شناسند، ولی درعین‌حال مقابل متاع دنیا، پایشان می‌لرزد- در اکثریت بودند، وامصیبت است! اگر کسانی برای حفظ جانشان، راه خدا را ترک کنند و آنجا که باید حق بگویند، نگویند؛ چون جانشان به خطر می‌‌افتد؛ یا برای مقامشان یا برای شغلشان یا برای پولشان یا محبت به اولاد، خانواده و نزدیکان و دوستانشان، راه خدا را رها کنند، آن وقت حسین بن علی‌ها به مسلخ کربلا خواهند رفت و به قتلگاه کشیده خواهند شد. آن وقت، یزیدها بر سرِ کار می‌‌آیند و بنی امیّه، هزار ماه بر کشوری که پیغمبر به وجود آورده بود، حکومت خواهند کرد و «امامت» به «سلطنت» تبدیل خواهد شد!

خواص با توجه به جبهه‌ای که در آن قرار دارند (حق یا باطل)، دارای صفات اخلاقی گوناگونی هستند؛ خواص باطل، هوشمند، موقع‌شناس، اهل مکر و حیله و بازیگران ماهر، در به صحنه آوردن عوام‌اند؛ اما خواص حق، در عین هوشمندی و موقع‌شناسی، افرادی صادق، فداکار و جانباز هستند، که پیشاپیش توده‌ها و عوام، در صحنه مبارزه حاضرند. توانایی بسیج سیاسی و قدرت سازماندهی عوام در جبهه حق یا باطل، از ویژگی‌های برجسته خواص برای رسیدن به اهداف است. خواص کارگردانان و طراحان صحنه‌اند و در بسیاری از امور نقش اول را دارند؛ اما این عوام هستند که کارها را به نتیجه می‌‌رسانند و گاه نیز خواص را در موضع انفعال و عکس‌العمل قرار می‌دهند.

فلسفه اولویت عوام بر خواص

الف) مفهوم رضایت عوام: تصمیم‌های عدالت‌محور و برقراری عدالت، در خلاء صورت نمی‌گیرد، بلکه در بین مردم و جامعه است، که عمدتاً موضوعیت می‌یابد؛ به همین دلیل است که امام علی(ع)، ملاک سوم برای عمل منصفانه را، خشنودی عامه مردم قرار می‌دهند: «وَ أَجْمَعَهَا لِرِضَى الرَّعِيَّةِ»؛ «بهترین کار نزد تو آن باشد که جامع‌ترین و هماهنگ‌ترین در راه رضایت مردم باشد». درواقع، در اینجا ضابطه، تبیین‌کننده دو ملاک قبلی است. در ملاک اول تأکید بر اعتدال و حق‌مداری در کارهاست، در ملاک دوم همگانی کردن عدالت و در ملاک سوم همگانی کردن آن در رابطه با جامعه و مردم مورد تأکید است.

ب) محدوده جلب رضایت مردم: اصولاً هیچ رهبر و حاکمی نمی‌تواند در مقام زمامداری، به طور ۱۰۰ درصد، رضایت اکثریت و اقلیت جامعه را کسب کند؛ زیرا اگر به سود مردم ضعیف جهت‌گیری کند، اقلیت ناراضی می‌شوند و اگر در جهت منافع اقلیت گام بردارد، توده مردم ناخشنود می‌شوند؛ بدیهی است که در مقام مقایسه، تلاش در جهت تقویت پایگاه مردمی و جلب رضایت اکثریت عظیم مردم، به سود حکومت و به نفع حاکم خواهد بود و نارضایتی عده‌ای قلیل، کاری از پیش نخواهند برد. این مطلب به تجربه ثابت شده که هرگاه حکومتی به دنبال رعایت عدالت برآید و بخواهد قدم‌های عملی و جدی در این رابطه بردارد، همیشه کسانی که منافع آنها در شرایط غیر عادلانه تضمین می‌شود، با انواع دلیل و توجیه به مقابله با آن برمی‌‌خیزند و در هر حال نارضایتی خود را به شدت اعلام می‌دارند. قطعاً رضایت این‌گونه افراد، به معنای استمرار روابط ظالمانه است و ثمره‌اش محرومیت جمع کثیری از حق خود است و ناخشنودی آنها را در پی دارد. به خصوص اگر خواص طرف‌دار حق، ایمانی ضعیف داشته باشند و نتوانند در برابر مظاهر دنیا، موضع‌گیری مناسب کند، از دیدگاه امام علی(ع) زمامدار باید به شدت در برابر آنها بایستد و چندان به خواسته‌های آنها توجه نکند و در مقابل، رضایت عامه را بر آنها ترجیح دهد. امام علی(ع) در اینجا هم، مانند دیگر موارد، سعی بر آن دارد که فلسفه این تأکید خود را بیان کند؛ به همین سبب در فراز دوازدهم و سیزدهم سه دلیل محکم برای این مطلب آورده است.

ج) خواص در برابر عوام (اقلیت و اکثریت): امام علی(ع)، به اقتضای بحث، دائم بر اهمیت و ضرورت توجه به توده مردم، رعایت عدالت و انصاف درباره آنها، پرهیز از ظلم و ستم به آنها و...، بحث می‌کند و جای این سؤال هست که چرا این اندازه بر رضایت و خشنودی توده مردم تأکید می‌شود؟ امام علی(ع) در ادامه این فراز، علت آن را مطرح می‌فرماید؛ بدین‌گونه که ضمن تحلیلی جامعه‌شناسانه، و براساس واقعیات، مردم و جامعه را به دو دسته تقسیم کرده، سپس با بیان ماهیت وجودی هر یک و صفات و ویژگی‌های آنها، به تبیین می‌پردازد. بدین معنا که، از یک سو به «جایگاه انصاف در افکار عمومی» اشاره شده و آثار متعددی بر آن بار شده است؛ از جمله اینکه: انصاف، ملاک دسته‌بندی دولت‌هاست؛ انصاف، ملاک نظارت عمومی است و انصاف، ملاک قضاوت عمومی است و انصاف، ملاک بررسی حکومت‌هاست.

از سوی دیگر، بر «علل توجه ویژه به عوام» و توجه نکردن به رضایت‌مندی خواص»، دقت شده و با نوعی مقایسه و تطبیق رضایت‌مندی خواص و عوام و آثار هر کدام، مصلحت زمامدار در گرایش به توجه به عوام و پرهیز از خواص، دانسته شده است. برای اثبات این اولویت، سه ملاک و شاخص در نمودار شماره ۷-۴: «آثار وجودی»، «ویژگی‌ها و تمایلات رفتاری» و «نسبت تأثیر عینی» مبنای سنجش و مقایسه عملکرد و رفتار خواص و عوام قرار گرفته است.

مقایسه «آثار وجودی» عوام و خواص

در مقایسه «آثار وجودی» عوام و خواص، از یک سو به این واقعیت توجه شده که «قوام دین»، «وحدت مسلمانان»، «دفع دشمنان» و «تشخیص عمل صالح» در هر جامعه‌ای، وابسته به عوام و توده مردم است. در حالی که آثار عملی و هرگونه امتیازدهی به خواص، چیزی جز «سودرسانی به دیگران»، «خسران دنیوی» و «عواقب اخروی» برای عامل نیست.

مقایسه «نسبت تأثیر عینی عوام و خواص»

در مقایسه «نسبت تأثیر عینی و عملی» این دو طبقه هم، امام علی(ع) به اثربخش‌نبودن ترجیح رضایت‌مندی خواص بر عوام اشاره دارد، بدین معنا که تجربه نشان داده است که اگر زمامدار، در جریان تحقق عدالت و انصاف، به رضایت-مندی عوام توجه داشته باشد، به قطع خواص از او ناراضی می‌شوند، ولی نسبتِ تأثیر رضایت‌مندی عوام در برابر خشم و نارضایتی خواص به اندازه‌ای زیاد است که آن را خنثی می‌کند؛ چنان‌که اگر عکس این حالت رخ دهد، خشم توده، مانع از سودبخشی و رضایت‌مندی اقلیت می‌شود. امام علی(ع) ضمن توجه به این واقعیت در جامعه، بر اهمیت ویژه جلب رضایت عامه مردم، نسبت به این‌گونه خواص به عنوان مهم‌ترین ملاک عدالت و تصمیم‌گیری‌ها، تأکید کرده و به مالک سفارش می‌کند که:

اولاً، اجرای عدالت به طور قطع موجب نارضایتی بعضی از خواص شده و نسبت به تو خشمگین می‌شوند و حتی در صدد دشمنی با تو برمی‌‌آیند؛ در این حالت، مبادا در خود بیمی راه دهی و از اجرای عدالت و توجه به حقوق عامه باز بمانی؛ چراکه جلب رضایت اقلیت، به معنای از دست دادن رضایت توده مردم و بروز خشم آنهاست و این خشم باعث می‌شود که خشنودی عده‌ای قلیل خنثی شده و فایده‌ای برای تو نداشته باشد و در نتیجه به آن‌چه قصد کرده‌ای نخواهی رسید «فَإِنَّ سَخَطَ الْعَامَّةِ يُجْحِفُ بِرِضَى الْخَاصَّةِ»؛

ثانیاً، در مقام مقایسه توان و قدرت توده مردم و خواص، اگر برای دستیابی به رضایت عامه گام برداری، این امر قدرت بالایی دربر داشته و فوائد بسیاری برای تو دارد، به گونه‌ای که نارضایتی آن اقلیت و دشمنی و خشم آنها در برابر آن ناچیز است و به راحتی خنثی می‌‌شود و صدمات احتمالی، جبران خواهند شد: «وَ إِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ يُغْتَفَرُ مَعَ رِضَى الْعَامَّةِ». آنچه در جمله‌های کوتاه بالا آمد، درواقع زیربنای حکومت‌های پایدار را تشکیل می‌‌دهد. افراد یک جامعه همیشه بر دو گروه تقسیم می‌شوند: اقلیت ثروتمندی که معمولاً دور و بر زمامداران را می‌گیرند و با چاپلوسی و تملق و اظهار اخلاص و فداکاری به فکر تأمین منافع خویش‌اند و در برابر آنها، توده مردم قرار دارند؛ کسانی که چرخ‌های زندگی اجتماعی با دست و بازوی آنها در حرکت است و بیش از همه زحمت می‌کشند و بیش از همه به کشورشان علاقه‌مندند. اگر گروه اوّل از حکومتی ناراضی شوند، ولی گروه دوم راضی و خشنود باشند، هیچ مشکلی پدید نمی‌آید؛ مشکلات جامعه با دست توده‌های مردم حل می‌‌شود و داد و فریاد آن اقلیت، تغییری در مسیر کارها ایجاد نمی‌کند؛ ولی اگر رضایت این گروه اقلیت به بهای خشم توده‌های مردم جلب شود، آن هنگام است که پایه‌های حکومت به لرزه درمی‌‌آید. وجود این دو طیف از افراد، اگرچه در سطح جامعه به طور ملموس به چشم می‌‌خورند، ولی در هر سازمان و نهاد اجتماعی هم می‌تواند موضوعیت داشته باشد؛ چراکه وجود روابط ظالمانه و بهره‌مندی شماری خاص و برعکس، محرومیت شماری بسیار، موضوعی است که در هر زمان و مکان، امکان تحقق آن وجود دارد؛ به ویژه در سازمان‌ها، همیشه این فرض وجود دارد که افرادی به دلیل دسترسی به امکانات، راه‌هایی را برای بهره‌مندی بیشتر خود از امکانات فراهم آورند و به حقوق دیگران تجاوز کنند و یا آن را ضایع سازند.

مقایسه «ویژگی‌ها و تمایلات رفتاری» عوام و خواص

ویژگی‌ها و تمایلات رفتاری خواص

امام علی(ع) در مقایسه «ویژگی‌ها و تمایلات رفتاری»، برای خواص، خصلت‌هایی چون «پرهزینه بودن»، «کم-کاری»، «ناکارآمدی»، «میل به تبعیض»، «سماجت و پرخواهشی»، «عذرناپذیری»، «ناسپاسی»، «ناشکیبایی»، «استئثار»، «دست‌درازی به اموال» و «کم‌انصافی» را مطرح می‌کند؛ که باعث می‌شوند ماهیت وجودی خواص چندان قابل اعتماد نباشد و در نتیجه رضایتمندی آنها هم، وجهی پیدا نکند. امیرالمؤمنین علی(ع) در فراز یازدهم و در ادامه فراز پیشین، به چرایی سفارش بیش از حد خود به رعایت حال توده مردم و رضایت آنها و برعکس توجه نکردن به نارضایتی اقلیتی محدود در جامعه اشاره می‌کند.

امام(ع)، ضمن توجه به یک واقعیت انسان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه، نتایج حاصل از تجربه‌های تاریخی را در اختیار مالک اشتر قرار داده و بیان ویژگی‌ها و خصوصیات خواص و عوام را پشتوانه تأکید خویش بر توجه به رضایت عامه قرار می‌دهد: ای مالک، دلیل اینکه نباید چندان به رضایت خواص و اقلیتی چند دل‌بسته باشی آن است که این افراد ویژگی‌های روحی، فکری و رفتاری متعددی دارند که جلب رضایت آنها هیچ سودی برای تو ندارد و برعکس، مشکل‌زا خواهند بود، ویژگی‌های این گروه بدین شرح‌اند:

1. پرهزینه: اولین ویژگی خواص آن است که در شرایط عادی، بیشترین هزینه را بر مدیر و حاکم تحمیل می‌کنند؛ چراکه در عمل افرادی اسرافکارند و ریخت‌وپاش زیاد دارند: «أَثْقَلَ عَلَى الْوَالِي مَئُونَةً فِي الرَّخَاءِ»؛
2. کم‌کار: ویژگی دیگر خواص آن است که هنگام گرفتاری و در شرایط سختی و بروز مشکلات که به شدت به همکاری و معاونت آنها نیاز است، با بهانه‌جویی‌های مختلف، از زیر کار شانه خالی می‌کنند: «وَ أَقَلَّ مَعُونَةً لَهُ فِي الْبَلَاءِ»؛
3. ناکارا: در مدیریت، کارایی عبارت است از انجام کار با کمترین هزینه و در کمترین زمان و انجام درست کار و پرکاری. بر این اساس، دو ویژگی پرهزینه بودن و کم‌کاری آنها، درواقع مبین مبین آن است که آنان افرادی هستند که کارایی لازم را ندارند و به هیچ‌وجه نمی‌توان کاری را به آنها سپرد و به آنها اعتماد کرد. این در حالی است که مردم عادی و توده مردم همیشه به مقدار متوسط و معتدلی از خوراک و پوشاک و دیگر نیازمندی‌های زندگی اکتفا می‌ورزند و با قناعت و مصرف کم، زندگی خود را اداره می‌کنند؛ و از این جهت، هیچ‌گاه بار سنگینی بر دوش حکومت و والی و سازمان نخواهند گذاشت. در حالی که مترفان جامعه با ریخت‌وپاش‌های خود، هر روزه بار سنگینی را بر حاکم تحمیل می‌کنند و در مقابل این همه فشار ناشی از اسرافکاری، هنگام بلا و بروز جنگ و هرگونه پیشامد ناگوار، خود را از معرکه و درگیری کنار می‌کشند؛ در صورتی که توده مردم، با بروز جنگ و درگیری، هر آن صبورتر و قانع‌تر شده و تا آنجا که بتوانند از کمک و مساعدت دریغ نمی‌ورزند؛
4. تحمل نکردن انصاف: ویژگی دیگر خواص آن است که وقتی حاکم، یا مدیر، اقدام به رفتار منصفانه کرده و هیچ‌گونه برتری و اولویتی برای اینان قائل نمی‌شود، کراهت و نارضایتی را می‌‌توان در چهره اینان به وضوح دید: «وَ أَكْرَهَ لِلْإِنْصَافِ». والی و مدیر مأمور به رعایت عدل و انصاف است و وجود عدل، میان مردم از ارزش‌های متعالی انسانی - اسلامی است که هر فردی در هر جایگاهی که قرار دارد، موظف به اجرای دقیق عدل و رعایت انصاف میان اقشار جامعه است: ﴿أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ﴾. توده مردم به حکم فطرت اصل خود، از اجرای عدالت خوشحال‌تر و نسبت به پذیرش آن آماده‌ترند؛ اما مترفان و خواص ویژه‌خواه از اجرای عدالت ناراضی‌تر و درگیرترند؛ چراکه می‌دانند با اجرای عدالت و مساوات و برابری در میان افراد جایی برای اسرافکاری و مال‌اندوزی از هر طریق باقی نخواهد ماند؛
5. پراصرار و سمج: خواص در پیگیری خواسته‌های خود که بیشتر نامشروع، خلاف قانون و مقررات و مبتنی بر امتیازخواهی هم هستند، افرادی اصرارکننده و سمج‌اند و به محدودیت‌ها هیچ توجهی ندارند و تنها به خود و خواسته‌های خود می‌اندیشند و بر برآورده شدن آن اصرار می‌‌ورزند؛ هر چند به ضرر دیگران تمام شود، یا حق دیگری را ضایع سازد: «وَ أَسْأَلَ بِالْإِلْحَافِ»؛
6. عذرناپذیر: خواص، خودمحورند و هیچ بهانه و عذر و دلیل و استدلالی را نمی‌پذیرند. اگر خواسته‌ای دارند، بایدبرآورده شود: «وَ أَبْطَأَ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ». توضیح این سخن آن است که وظیفه یک حاکم فراهم آوردن نیازمندی‌های مردم (معاش و...) و در اختیار آنها قرار دادن است. و در هر سازمانی مدیر باید امکاناتی را برای کارکنان و حقوقی را برای آنها تأمین کند. طبیعی است که انجام این وظیفه در شرایط مختلف فرق دارد. گاه ممکن است به دلیل امکاناتی بیشتر و شرایطی بهتر، سرعت در انجام آن بیشتر و مردم راضی‌تر باشند، اما گاه نیز ممکن است شرایط بحرانی و امکان انجام شایسته کار نباشد؛ قطعاً در چنین مواردی وظیفه دولت یا مدیر آن است که ضمن در جریان گذاشتن مطلب با مردم، از آن-ها عذرخواهی کند. خواص در این‌گونه مواقع عذرها را نمی‌پذیرند و همچنان نسبت به خواسته‌های خود اصرار می‌‌ورزند در حالی که مردم عادی به راحتی عذرپذیرند و برای خواسته‌های خود اصرار نمی‌کنند؛
7. ناسپاس: از جمله ویژگی‌های دیگر خواص آن است که وقتی خواسته آنها پذیرفته شده، یا امکاناتی به آنها تخصیص می‌‌یابد، یا بخششی به آنها صورت می‌گیرد، که لزوماً هم حق آنها نیست، آن را حق خود قلمداد کرده و هیچ تشکر و سپاسی در برابر بخشنده روا نمی‌دارند و تأمین خواسته خود را وظیفه حاکم و مدیر می‌‌شمرند: «وَ أَقَلَّ شُكْراً عِنْدَ الْإِعْطَاءِ». این در حالی است که انسان به حکم فطرت، خود را موظف می‌داند در مقابل کسی که به او احسان کرده، یا نعمتی به او ارزانی داشته، شاکر و سپاسگزار باشد. محرومان و مردم عادی، به حکم فطرت اصیل و انسانی، همواره زبانی شاکر دارند و در مقابل احسان، سپاسگزارند و هیچ‌گاه خوبی و انعام را فراموش نمی‌کنند؛
8. کم‌صبر: ویژگی دیگر خواص آن است که در پیش‌آمدها و سختی‌های روزگار، کم‌صبر و کم‌تحمل هستند. هر ملتی در حیات اجتماعی خود و هر سازمانی در طول حیات خاص خود، زمانی با رفاه و آسایش و سلامت و امنیت زندگی می‌کند و دورانی هم ممکن است در گرفتاری و سختی قرار گیرد. هیچ ملت و هیچ حاکم و نیز هیچ سازمان و هیچ مدیری نمی‌تواند مدعی شود که هرگز گرفتار دشواری‌ها و مصیبت‌ها نخواهد شد و همیشه و همواره با رفاه، سلامت و امنیت زندگی خواهد کرد. در این رابطه، نکته مهم نوع سلوک افراد با مجموعه است. اقشار محروم و توده مردم، در این‌گونه موارد به دلیل دست و پنجه نرم کردن همیشگی با محرومیت و تنگدستی‌ها، هنگام سختی‌ها صبورتر و مقاوم‌ترند؛ در حالی که مترفان و قشر خاصی که همیشه در رفاه و آسایش و با اسراف زندگی کرده‌اند، صبر و تحملی از خود نشان نمی‌دهند: «وَ أَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمَّاتِ الدَّهْرِ».

ویژگی‌ها و تمایلات رفتاری عوام

حالت ایجابی این خصلت‌ها هم به منزله ویژگی‌ها و تمایلات رفتاری عوام طرح شده و به دلیل همین تمایلات، اولویت رضایتمندی آنها توجیه می‌شود. امام علی(ع) پس از اینکه ویژگی‌های خواص را در قالب و تعبیرهای سلبی مطرح می‌‌سازد، که درواقع به منزله موارد ضعف آنها تلقی می‌شود؛ و در عین حال می‌‌توان همین ضعف‌ها را به عنوان قوت عوام در نظر گرفت؛ افزون بر این موارد، به طور ویژه، خصوصیاتی را برای توده مردم و به عنوان موارد قوت آنها مطرح می‌سازد که درواقع به واسطه همین ویژگی‌هاست که امام رعایت حال و رضایت آنها را سفارش کرده است. ستون و مبنای قوام دین: اولین ویژگی توده مردم این است که نقش پایه و رکن را در برپایی و قوام دین ایفا می‌کنند که: «إِنَّمَا عِمَادُ الدِّينِ»، یعنی هیچ قدرتی نمی‌تواند در برابر قدرت ملت استقامت کند و هیچ نظامی بدون همکاری و موافقت او برپا و برجا نمی‌ماند؛

1. وحدت‌بخش مسلمین: مردم درواقع اساس شکل‌گیری تشکل جمعی مسلمانان و جامعه اسلامی هستند. بزرگی و هیبت اسلام و مسلمانان به آن است که در بدنه آن مردم عادی و کسانی حضور دارند که منشأ وحدت‌بخشی به آن شده‌اند. امام(ع) با تعبیر: «وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ» از توده مردم یاد می‌کند («جِمَاع») در اصل مصدر است و در این‌گونه موارد در معنای وصفی به کار می‌‌رود، یعنی جامع بودن و جمع کردن. تعبیر «جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ» اشاره به این است که توده‌های زحمتکش مردم رکن اصلی جامعه اسلامی هستند و این همان چیزی است که در روایات دیگر به عنوان «سواد اعظم» از آن تعبیر شده است. به سخن دیگر، اگر افراد جامعه را از هم جدا حساب کنیم، جامعه مفهوم نخواهد داشت؛ ولی اگر آنها را با پیوند با یکدیگر در نظر بگیریم - همانند ساختمانی که مصالح کوچک آن با ملاط محکمی به هم پیوسته است- جامعه مفهوم اصلی خود را می‌‌یابد و این امر تنها به وسیله همین توده‌های زحمت‌کش جامعه حاصل می‌‌شود؛
2. وسیله دفع دشمنان: همین توده مردم هستند که در هنگام تنگناها و حمله دشمنان قیام می‌‌کنند و دشمنان را قلع و قمع می-سازند: «وَ الْعُدَّةُ لِلْأَعْدَاءِ». نمونه عینی این حقیقت را در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، و حضور توده مردم در قالب «بسیج» می‌‌توان ملاحظه کرد. این در حالی است که ثروت‌اندوزان و اقلیتی محدود، در همان حال به نق‌زدن و چوب لای چرخ گذاشتن مشغول بودند.

ضرورت همراهی با مردم

امام علی(ع)، پس از آنکه با برشمردن ویژگی‌ها و صفات خواص و عوام، جایگاه، اهمیت و نقش عوام و توده مردم را در ایجاد، قوام و تداوم دین و جامعه مطرح ساخت و نظر مالک را به آن جلب کرد، در راستای تحکیم این امر و ضرورت همراهی بیشتر با مردم، وی را به دو امر سفارش می‌کند: گوش شنوا داشتن و میل به مردم داشتن: «فَلْيَكُنْ صِغْوُكَ لَهُمْ وَ مَيْلُكَ مَعَهُمْ».

1. گوش شنوا: ‌ای مالک، حال که متوجه اهمیت جایگاه عوام شدی، گوش تو باید همواره شنوای حرف آنها باشد. گوش شنوا داشتن از جمله ویژگی‌های رهبری و مدیریت اثربخش است، هیچ رهبری و هیچ مدیری نمی‌تواند بدون اینکه به زیرمجموعه دل بدهد و به درد دل آنها گوش کند، از آنها توقع حرف‌شنوی داشته باشد که این امری دو طرفه است؛
2. تمایل به مردم: افزون بر آنکه نسبت به سخنان و حرف آنها گوش شنوا داری، میل و توجه تو هم به آنها باشد و مراقب آنها باشی و به گونه‌ای تصمیم بگیری که منافع مردم در آن دیده شود. به سخن دیگر، افزون بر گوش ظاهری، گوش جان و دل تو هم با آنها باشد و درواقع آنها را دوست بداری و در حبّ و بغض‌ها، توده مردم، دغدغه تو باشند.

اعتماد و اعتمادسازی

یکی از اصول اولیه اجتماعی افراد، اعتماد داشتن به یکدیگر است؛ چراکه بی‌اعتمادی میان افراد، تداوم زندگی در جامعه را، دشوار خواهد ساخت. اهمیت اعتماد در روابط و پیوندهای اجتماعی با یکدیگر و نیز در سازمان، به گونه‌ای است که می‌توان آن را عنصر اساسی زندگی اجتماعی تلقی کرد، که زمینه همکاری و تعامل را در ابعاد مختلف، گسترش می‌دهد. اعتماد متقابل، باعث می‌شود افراد بدون نیاز به پایش و کنترل رسمی، بر روابط خود، نظارت داشته و امور خود را اداره کنند. تنها در چنین صورتی است که افراد، احساس امنیت کرده، نظم و ثبات در جامعه حاکم می‌شود. در فضای مبتنی بر اعتماد، ابزارهایی چون زور و کنترل رسمی، ضرورت خود را از دست داده و افراد بر پایه حسن ظن در روابط به مبادلات می‌پردازند. دین مبین اسلام نیز در موارد و موقعیت‌های مختلف، اهمیت وجود اعتماد میان افراد را گوشزد می‌کند؛ به ویژه در توصیه‌های امام علی(ع) به مالک اشتر، در انتخاب والی، آن حضرت سفارش به انتخاب فردی مورد اعتماد می‌کند. همچنین در ارتباط‌های فردی، ملاک‌ها و شاخص‌هایی برای شناخت بیشتر افراد و اطمینان از اعتماد به آنها را مطرح کرده‌اند. اهمیت اعتماد از منظر آن حضرت تا حدی است که آن حضرت اعمالی را که انجام آنها سبب از میان رفتن اعتماد در جامعه می‌شود، برمی‌شمارد و افراد را از انجام آنها به شدت بازمی‌دارد. در محدوده سازمان و مدیریت نیز، یکی از عوامل مؤثر در اثربخشی عملکرد، اعتمادسازی و ایجاد فضای اعتماد متقابل میان مدیر و کارکنان در سازمان و در نهایت فرهنگ مبتنی بر اعتماد است. امام علی(ع) در فراز ۲۱ عهدنامه، مالک اشتر را امر به حرکت در راستای اعتمادسازی کرده و راهکارهایی نیز برای این منظور ارائه داده است.

مفهوم‌شناسی اعتماد

در زبان فارسی، اعتماد مترادف با تکیه کردن، واگذاشتن کار به کسی، اطمینان، وثوق، باور و اعتقاد به کار رفته است. در لاتین هم واژه «trust»، معادل واژه اعتماد در زبان فارسی و برگرفته از واژه «Treowe» انگلیسی قدیم، به معنای ایمان داشتن است. در قرآن کریم و روایات معصومان(ع) نیز اعتماد با واژه‌های: ثقه، اطمینان، امن، توکل، توکأ مطرح شده است: اعتماد کردن بر چیزی، یعنی تکیه کردن بر آن چیز اِعْتَمَدْتُ عَلَى الشَّيْءِ: اِتَّكَأْتُ عَلَيْهِ؛ ثقه و وثاقه هم، به معنای امین و مورد اطمینان دانستن فرد است؛ در لغتنامه دهخدا نیز واژه ثقه به معنای معتمد و شخص طرف اطمینان آمده است. «امن» دو معنای نزدیک به هم دارد، که یکی از آنها امانت به معنای ضد خیانت و آرامش قلب است و معنای دیگر آن تصدیق است؛ امین، یعنی کسی که به او اعتماد شده است. توکل اظهار ناتوانی و اعتماد به غیر است، اما این واژه بیشتر برای اعتماد به خداوند به کار برده می‌شود.

تعریف اعتماد

اعتماد، عبارت است از نوعی انتظار مثبت از رفتار دیگران در حین تعاملات اجتماعی؛ به گونه‌ای که طرف مقابل در گفتار و تصمیم‌های خود، فرصت‌طلبانه عمل نکند و در نتیجه موجب امنیت خاطر طرف دیگر شود. در اعتماد، برای اینکه فرد احساس امنیت کند، باید بتواند به دیگری تکیه کند و از اینکه دچار انفعال شود، ترس نداشته باشد؛ بلکه نوعی آرامش و احساس امنیت نسبی داشته باشد. بر این اساس، توجه به چند نکته مفهوم اعتماد را تبیین می‌کند:

اعتماد و امنیت خاطر

انسان بنا بر طبع خود، طالب «امنیت» (در همه ابعاد آن) بوده و از چیزی که امنیت او را به مخاطره اندازد، گریزان است و برعکس ارتباط او با هر چیز دیگر، مبتنی بر نسبتی از امنیت خاطری است که از آن دارد. ارتباط انسان‌ها با هم در خانواده، اجتماع، سازمان‌ها و مؤسسه‌ها نیز، مبتنی بر نوعی احساس امنیت است؛ یعنی از آنجا که غالب افراد به طور طبیعی نسبت به هم، احساس امنیت دارند و تلقی آنان از هم بر محور بی‌خطر بودن است، فلسفه وجودی ارتباط متقابل آنها و کمک به رفع حوائج هم در همین امنیت خاطر نهفته است.

در رابطه با یک سازمان هم، وجود امنیت - اعم از امنیت مالی، جانی، عرضی، یا هر نوع امنیت دیگر- ایجادکننده یک دسته ارتباط‌های میان اعضا است و می‌توان نتیجه گرفت که مطلق امنیت، امکان برقراری ارتباط عناصر سازمان و جامعه را فراهم می‌سازد. وقتی گفته می‌شود ایجاد ارتباط میان عناصر یک مجموعه انسانی به «امنیت» برمی‌گردد، جای این پرسش است که خود «امنیت» برآمده از چیست و ریشه در چه دارد؟ به سخن دیگر، احساس امنیت، نتیجه چه حالت و چه روحیه‌ای است؟ آن احساسی که نتیجه‌اش «امنیت» است، چیزی نیست جز «اعتماد». یعنی امنیت در گرو اعتماد و یقین است؛ چه اینکه با دقت در همه روابطی که عناصر سازمان با هم دارند، می‌توان به این نتیجه رسید که جوهره امنیت و ارتباط ناشی از آن، به اعتماد آنها به یکدیگر، بازگشت دارد. بنابراین، امنیت، حکم واسطه برای جریان یافتن اعتماد میان افراد را دارد و اعتماد درواقع همچون غلتکی عمل می‌کند که قادر است جاده ارتباط میان افراد سازمان با یکدیگر را هموار سازد و با هموار شدن این جاده، راه برای مدیر باز می‌شود که بر خودرو انتظام خاص سازمان، سوار شود و به هدایت و هماهنگی رفتار مجموعه اقدام کند.

اعتماد و رفتار منصفانه

مفهوم دیگری که توجه به آن می‌تواند در تبیین اعتماد نقش داشته باشد، وجود نوعی احساس در روابط است که توأم با فرصت‌طلبی نباشد. به سخن دیگر، در هر ارتباطی، نوعی خطرجویی ذاتی وجود دارد؛ درواقع اعتماد، آسیب‌پذیر کردن شخص را با خود به همراه دارد؛ نظیر زمانی که اطلاعات شخصی را فاش، یا به قول و قرارهای دیگری اعتماد می‌کنیم. اما اعتماد، خطرجویی تنها نیست، بلکه میل به خطرجویی است. وقتی به کسی اعتماد می‌کنیم، انتظار آن است که مورد سوء استفاده قرار نگیریم.

اعتماد و انتظار مثبت

«اعتماد» به عنوان درجه حساسیت یک طرف نسبت به رفتار طرف دیگری، مبتنی بر این انتظار است که او عملکردی خاص، که برای طرف اول اهمیت دارد را، انجام می‌دهد، بدون اینکه قدرت نظارت یا کنترل او را داشته باشد. از این دیدگاه، اعتماد به ایجاد مجموعه‌ای از انتظارات رفتاری میان افراد منجر می‌شود؛ به گونه‌ای که آنها را قادر به مدیریت موارد نامطمئن، یا توأم با ریسک حاصل از تعاملشان می‌کند و آنها می‌توانند در رفتار همکارانه خود به بهترین حالت دست یابند.

اعتماد به منزله جوهره مدیریت

ایجاد رابطه شکل‌گیری نظم و تنظیمات خاصی به نام سازمان و هماهنگی رفتار افراد در این مجموعه، همه بر اعتماد متقابل میان عناصر استوار هستند. در چنین حالتی، مدیریت عهده‌دار هدایت و هماهنگی رفتار افراد یک سازمان به وسیله رشد جریان اعتماد است، و می‌توان نتیجه گرفت که جوهره یا هسته مرکزی مدیریت، چیزی جز اعتماد نیست و طبیعتاً استقرار و انسجام و بقای هر سازمانی، به استقرار و بقای «عنصر اعتماد» در آن نظام وابستگی مستقیم دارد. بر این مبنا، مدیریتی می‌تواند موفق و اثربخش باشد که همه تلاش خود را بر رشد جریان اعتماد در سازمان معطوف سازد. طبعاً برای این منظور باید ساختاری را بر سازمان حاکم کند که با ایجاد اعتماد میان افراد، هم‌گونی و هماهنگی داشته باشد. یعنی یک مدیرِ اثربخش کسی است که توانایی و قدرت تنظیم اعتماد در بخش‌های مختلف سازمان را نسبت به هدفی که در پی تحقق آن است، داشته باشد. بر همین اساس است که امروزه، مدیریت بر مبنای اعتماد، به منزله یکی از انواع مهم مدیریت و رهبری تلقی می‌شود، که می‌تواند به همکاری میان افراد، گروه‌ها و سازمان‌ها بینجامد و افراد را برانگیزد؛ به نحوی که با میل و بدون هیچ رفتار تحمیلی در راستای اهداف از قبل تعیین شده، گام بردارند.

مبانی اعتماد

درباره اینکه اعتماد میان افراد مبتنی بر چیست، چگونه به وجود می‌آید و در نهایت چه عواملی موجب آن می‌شوند، نظریات مختلفی امکان طرح شدن دارد؛

ترس

برخی اعتماد افراد به همدیگر را ناشی از نوعی قدرت بازدارندگی در روابط می‌دانند. به سخن دیگر نوعی از اعتماد را طرح می‌کنند که مبتنی بر ترس از تلافی‌جویی در صورت عدم اعتماد است. کسانی که ارتباطشان این‌گونه است، آن‌چه می‌گویند عمل می‌کنند؛ زیرا از عواقب به انجام نرسیدنشان هراس دارند. اعتمادِ مبتنی بر بازدارندگی تا جایی مؤثر است که امکان مجازات وجود دارد، عواقب کار روشن است و در صورتی که از اعتماد تخطی شود، مجازات واقعاً اعمال خواهد شد. یک مثال از اعتماد مبتنی بر بازدارندگی ارتباط میان مدیر و کارمند است؛ انسان معمولاً در مقام یک کارمند به کارفرمای جدید خود اعتماد می‌کند، حتی اگر تجربه‌ای که اعتماد خود را به آن متکی می‌کند، اندک باشد. پیوند به‌وجودآورنده این اعتماد اقتدار کارفرما و مجازاتی است که می‌تواند در صورت انجام ندادن وظایف مربوط به شغل در مورد کارمند اعمال کند.

تجربه و آگاهی

بیشتر ارتباط‌های سازمانی، ریشه در اعتماد مبتنی بر آگاهی دارند. به سخن دیگر، اعتماد مبتنی بر پیش‌بینی‌پذیری رفتاری است که حاصل تجربه‌های تعامل گذشته است. وجود چنین اعتمادی هنگامی است که شخص، آگاهی لازم درباره افراد برای درک کافی و وافی کارکنان را داشته باشد، تا بتواند رفتار محتمل آنان را به درستی پیش‌بینی کند. اعتماد مبتنی بر آگاهی به جای اتکا به بازداری، متکی به آگاهی است. آگاهی درباره دیگری و پیش‌بینی‌پذیری رفتار او، جای قراردادها، مجازات‌ها، و ترتیبات حقوقی را که بیشتر معمول اعتماد مبتنی بر بازدارندگی هستند، می‌گیرد. این‌گونه اعتماد به مرور زمان و بیشتر به عنوان کنش تجربه‌ای که ایجاد اعتماد و باارزش بودن می‌کند، به وجود می‌آید. هرقدر کسی را بهتر بشناسید پیش‌بینی صحیح‌تری از رفتار او در آینده خواهید داشت. پیش‌بینی‌پذیری، اعتماد را تقویت می‌کند، حتی اگر پیش‌بینی شود که دیگری قابل اعتماد نیست؛ زیرا راه‌های تجاوز او به اعتماد را می‌توان پیش‌بینی کرد؛ هرقدر با افراد دیگر ارتباط بیشتر و تعامل منظم‌تر وجود داشته باشد، این شکل از اعتماد بیشتر ایجاد خواهد شد و می‌توان بیشتر به آن متکی بود.

روابط عاطفی

بر اساس احتمال دیگر، زمانی می‌توان به بالاترین سطح اعتماد رسید که میان دو طرف، یک ارتباط عاطفی، وجود داشته باشد. این نوع ارتباط به یکی از طرفین اجازه می‌دهد که به عنوان کارگزارِ طرف دیگر عمل کند و در ارتباط‌های میان افراد، جانشین آن شخص شود. چنین اعتمادی را اعتماد مبتنی بر عواطف می‌گویند. در اینجا وجود اعتماد، بدین دلیل است که هر دو طرف از قصد یکدیگر آگاهی دارند و به خواسته‌ها و آرزوهای هم احترام می‌گذارند. این تفاهم دوجانبه تا آنجا پیشرفت می‌کند که هر یک از دو طرف، می‌تواند به گونه‌ای اثربخش به جای دیگری عمل کند. در این سطح، کنترل در کمترین حد است. نیازی به مراقبت از دیگری نیست؛ زیرا وفاداری بدون قید و شرط وجود دارد. بهترین نمونه اعتماد مبتنی بر شناسایی، ازدواج طولانی مدت یک زوج خوشبخت است. شوهر به تدریج می‌آموزد که چه چیزهایی برای زنش اهمیت دارد و همان اَعمال را پیش‌بینی می‌کند، و زن هم مطمئن است که آنچه را برای شوهرش مهم است پیش‌بینی می‌کند، بی‌آنکه مجبور به سؤال شود. شناسایی فزاینده، شخص را قادر می‌سازد که مانند دیگری فکر کند، مانند دیگری احساس کند و مانند دیگری پاسخ دهد.

اعتماد و فرهنگ

بر مبنای دیگر، اینکه اعتماد میان افراد مبتنی بر چیست و چگونه پدید می‌آید؟ را باید در اهداف و انگیزه‌های مشترک اعضای آن جستجو کرد. دو نفر دوست از اعتماد میان خود و تعمیق صمیمیت، هدفی دارند و آن دستگیری از هم در مواقع گرفتاری، یا ارشاد یکدیگر به صورت عملی و فکری است. همچنین اعتمادی که حاصل پیوند زناشویی است، هدف آن چیزی جز امداد و همکاری برای حصول کمالات مادی و معنوی نیست. دو تاجر، دو کاسب و دو تولیدگر هم هدف مشترکی دارند و آن رفع حاجت دیگران و به دست آوردن سودی برای امرار معاش است. به همین ترتیب، دو سازمان، دو جامعه یا دو کشور هم روابطشان را در پناه اعتماد متقابل استقرار می‌بخشند، تا در زیر سایه آن، منافع مشترکشان محقق شود.

در همه مثال‌های یادشده، اعتماد صورت گرفته، و علت آن «اهداف مشترک» یا «پذیرفته‌شده‌های مشترک» نزد عناصر مربوط به هم است. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که مبنای اعتماد و مبنای مدیریت که به اعتماد متکی است، «پذیرش جمعی» است و پذیرش جمعی، یا «عمومی» همان فرهنگ است، چه اینکه حقیقت فرهنگ حاصل ترکیب مجموعه پذیرفته‌شده‌های جمع است. بر این اساس، مبنای مدیریت چیزی جز فرهنگ نیست. در نظام ارزشی اسلام، جوهره اعتماد به پیش‌فرض‌های اسلامی و فرهنگ آن برمی‌گردد، که دارای استواری است و مدیریت‌ها در چارچوب این فرهنگ شکل می‌گیرند.

شیوه‌های جلب اعتماد و اعتمادسازی

خوش‌گمانی: بستر ایجاد اعتماد

امام علی(ع) بر حسن ظن دیگران تأکید کرده است و این خود مؤید آن است که اعتماد متقابل افراد به همدیگر در سازمان، یا در سطح جامعه، معمولاً در زمینه و بستری سالم و خالی از سوء ظن، شکل می‌گیرد. به سخن دیگر، اعتماد در محیطی که در آن حسن ظن و خوش‌گمانی وجود دارد، ایجاد می‌شود. خوش‌گمانی محیط مناسبی برای اعتماد متقابل کارکنان فراهم می‌آورد؛ چراکه خوش‌گمانی فرد، موجب آرامش روحی و روانی اوست. در حدیثی از امیرالمؤمنین علی(ع) آمده است: «حُسْنُ الظَّنِّ مِنْ أَفْضَلِ السَّجَايَا وَ أَجْزَلِ الْعَطَايَا» حسن ظن از بهترین صفات انسانی و پربارترین مواهب الهی است. و در حدیثی دیگر از آن حضرت می‌خوانیم: «حُسْنُ الظَّنِّ مِنْ أَحْسَنِ الشِّيَمِ وَ أَفْضَلِ الْقِسَمِ» حسن ظن از بهترین خوی‌ها و برترین بهره‌هاست؛ «حُسْنُ الظَّنِّ يُخَفِّفُ الْهَمَّ وَ يُنْجِي مِنْ تَقَلُّدِ الْإِثْمِ» حسن ظن اندوه را سبک می‌کند و از آلوده‌شدن به گناه رهایی می‌بخشد؛ «حُسْنُ الظَّنِّ رَاحَةُ الْقَلْبِ وَ سَلَامَةُ الدِّينِ» حسن ظن مایه آرامش قلب و سلامت دین است.

در مقابل، بدگمانی و سوء ظن، پیامدهایی دارد که به موجب آن، کارکنان از همدیگر و از مدیران، وحشت داشته، نمی‌توانند به آنان اعتماد کنند. حضرت علی(ع) می‌فرماید: «بدترین مردم کسی است که به دلیل بدگمانی‌اش به کسی اعتماد نمی‌کند و دیگران هم به دلیل بدگمانی او به وی اعتماد نمی‌کنند». اگرچه نگرش مثبت و خوش‌گمانی می‌تواند زمینه‌ساز تسهیل ارتباط‌ها، آرامش روانی و اعتمادسازی شود، اما باید توجه کرد که خوش‌بینی نسبت به همه افراد و در همه زمان‌ها، سبب ایجاد مشکل می‌شود، از این رو، اسلام برای آن حدی قائل شده است. برای مثال امام علی(ع) در انتخاب افراد برای منصب‌های حساس می‌فرماید: «در گزینش کاتبان به فراست و اطمینان و خوش‌گمانی خود اعتماد نکن... و آنان را بیازمای».

امانت‌داری

یکی از شیوه‌های جلب اعتماد دیگران، رفتار توأم با امانت‌داری است، که در درازمدت، به نوعی احساس امنیت خاطر جهت اعتماد می‌انجامد. در همین رابطه است که رفتار خائنانه و شکننده امانت‌داری، شماتت شده و سفارش شده که نباید به خائن، که خیانت‌کاری او را به تجربه دریافته‌ای، اعتماد کنی. طبق بیان امام علی(ع) مسئولیت‌ها و منصب‌هایی که به افراد واگذار می‌شوند نیز امانت‌اند: کار و شغل تو طعام (وسیله امرار معاش) تو نیست، بلکه امانتی در گردن توست. همچنین آن حضرت درباره منصب حساس کاتب، می‌فرماید: «به کاتبانی اعتماد کن که در نزد مردم آثار نیکو داشته و به امانت‌داری از همه مشهورترند»؛ از این‌رو صرفاً امین بودن کاتب مورد نظر نیست؛ بلکه او باید به عنوان چهره یا الگوی امانت‌داری از همه افراد، مشهورتر باشد.

صداقت

یکی دیگر از شیوه‌هایی که در ایجاد اعتماد دخالت دارد، رفتار توأم با صداقت و راستگویی است؛ راستگویی از ویژگی‌های پسندیده اخلاقی است که در قرآن و دیگر منابع حدیث، بر آن تأکید شده است. یکی از کارکردهای ارزشمند راستگویی و صداقت در جامعه، اعتماد متقابل افراد به یکدیگر است؛ چراکه در صورت راستگو بودن افراد در جامعه، آنان می‌توانند براساس گفته‌های یکدیگر، اظهار نظر و اقدام کنند و تداوم این روند سبب به وجود آمدن اعتماد در جامعه خواهد شد. امام صادق(ع) می‌فرماید: «به زیادی نماز و روزه افراد نگاه نکنید، بلکه به راست‌گویی و برگرداندن امانت افراد بنگرید». با توجه به نقش صداقت در شیوه زمامداری است که علی(ع) به مالک اشتر توصیه می‌کند، که با مردم صادقانه برخورد کرده و از وعده و شعارهایی که همراه عمل نیست پرهیز کند؛ زیرا وعده‌های بدون عمل و نشان دادن غیرواقع به صورت واقع؛ موجب خشم خدا و مردم می‌شود.

شرافت

زمانی که پیروان به رهبری اعتماد می‌کنند، یعنی مایل‌اند در برابر اعمال رهبر، آسیب‌پذیر باشند؛ بدین معنا اطمینان داشته باشند که از حقوق و منافع آنان سوء استفاده نمی‌شود. احتمال ندارد مردم به کسی که او را شرافتمند نمی‌دانند، یا کسی را که احتمال قوی وجود دارد که از او سوء استفاده شود، احترام بگذارند و یا از او پیروی کنند. برای مثال، در فهرست صفاتی که مردم در رهبران خود تحسین می‌کنند، شرافت، همیشه در رأس قرار دارد. «شرافت برای رهبری ضرورت مطلق دارد. در صورتی که مردم بخواهند با میل و رغبت از کسی تبعیت کنند، چه در میدان جنگ و چه در اتاق هیئت مدیره، قبل از هر چیز می‌خواهند اطمینان داشته باشند، که شخص مورد نظر ارزش اعتماد آنها را دارد».

انصاف

در قرآن کریم و روایات معصومان(ع)، همگان به رعایت انصاف و عدالت سفارش شده‌اند و در برخی روایات به رهبران و حاکمان، دستورهای خاصی برای رعایت عدالت، داده شده است. امام علی(ع) در یکی از سخنان خود رعایت انصاف در برخورد با مردم را موجب اعتماد آنان می‌داند: «در برخورد با مردم انصاف را رعایت کنید، به شما اعتماد خواهند کرد». اگر مردم باور کنند که رهبران حقوق قانونی و شرعی آنان را رعایت می‌کنند و با همه یکسان و براساس عدالت برخورد می‌کنند و هیچ‌کس از امتیاز ویژه و ناحق بهره نمی‌برد، به ایشان اعتماد خواهند کرد.

وفای به عهد

لازمه اعتماد آن است که مردم باور داشته باشند که فردی قابل اتکا است؛ از این رو، شرط ایجاد اعتماد متقابل وفای به عهد و عمل است.

رازداری

اگر افراد با گفتن رازی، خود را آسیب‌پذیر می‌سازند، باید مطمئن باشند که طرف، آن را با دیگران در میان نمی‌گذارد، یا به این راز خیانت نمی‌کند. اگر مردم همدیگر را افرادی بدانند که رازهای محرمانه آنها را فاش می‌کنند، یا نمی‌توانند به او تکیه کنند، در آن صورت همدیگر را قابل اعتماد نخواهند دانست و تنها به افرادی که محتاط هستند اعتماد شده و به آنها تکیه می‌شود. امام علی(ع) در فراز ۲۱ عهدنامه، ضمن مفروض دانستن اصل ضرورت وجود اعتماد متقابل و نقش آن در اثربخشی عملکرد زمامدار، مالک اشتر را به صورت عملی، دعوت به راه‌هایی می‌کند، تا در پرتو آنها بتواند، چنین جوی را در سازمان پدید آورد: «وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ شَيْ‏ءٌ بِأَدْعَى إِلَى حُسْنِ ظَنِّ وَالٍ بِرَعِيَّتِهِ مِنْ...» ای مالک، بدان که هیچ مسئولی بی‌نیاز از اعتماد، حسن ظن و احساس وفاداری زیرمجموعه نسبت به خود نیست و برای جلب این وفاداری مردم، بهترین شیوه‌ها عبارت‌اند از: «... مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ»؛ «ای مالک، بدان که هیچ عاملی برای جلب نظر والی و مدیر نسبت به مردم و زیرمجموعه، بهتر از احسان به آنها نیست». احسان و نیکویی چیزی است که در هر کجا تحقق یابد، دل‌ها را به هم نزدیک ساخته و کدورت‌ها را از میان می‌برد، پیام نیکی به دیگران، عشق و محبت و دعوت به دوستی است. در یک سازمان هرگاه مدیر شیوه عملی خود را احسان و نیکی کردن به زیرمجموعه قرار دهد و این عمل را به صورت‌های مختلف و به طور مستمر به انجام رساند، ماهیت این‌گونه رفتار، که با فطرت انسان‌ها هماهنگی و تلائم دارد، باعث می‌شود میل و انگیزه درونی آنها به سوی مدیر راه یافته و دل‌های آنان را به دست آورد. طبیعتاً به دست‌آوردن دل‌ها، مهم‌ترین هدفی است که یک مدیر اثربخش به دنبال آن است که بالاترین ثمره آن رواج و نهادینه شدن و به عبارتی، تبدیل به فرهنگ شدن «اعتماد» در سازمان می‌شود.

رفتار حمایت‌گرایانه و کاهش هزینه‌های زندگی

ای مالک، عامل مهم دیگری که برای جلب نظر والی و مدیر نسبت به م ردم و زیرمجموعه بسیار مؤثر است: تخفیف هزینه‌های زندگی آنهاست: «وَ تَخْفِيفِهِ الْمَئُونَاتِ عَلَيْهِمْ». در این فراز، امام(ع) به یک واقعیت عینی و مؤثر در زندگی افراد اشاره دارد و آن رعایت حال مردم از لحاظ فشارهای مالی بر آنهاست. امام در فرازهای مختلف عهدنامه، همچون فراز ۲۷، ۴۴ و ۴۷ تا ۵۱، به مسائل اقتصادی، از جمله اصل مهم درآمدزایی و اخذ مالیات، ضرورت و فلسفه وجوب مالیات و اخذ عوارض و نقش آن در عمران و شهرسازی، موارد ضرورت تخفیف عوارض و مالیات و آثار آن اشاره کرده است.

روح حاکم بر فرمان امام(ع) در همه فرازهای یادشده، آن است که در عین تلاش دولت برای درآمدزایی، باید عدالت و انصاف در همه جا، سرلوحه عملکرد مسئولان قرار داشته باشد. عدالت و انصاف ایجاب می‌کند براساس میزان درآمد افراد و ارزیابی دقیق، از آنها مالیات و عوارض گرفته شود و در مواقعی که به دلائل مختلف، افراد توان پرداخت ندارند، دولت تا حد امکان فشاری بر آنها تحمیل نکند و هزینه‌های زندگی آنها را، از طریق نرخ مالیات، یا از طریق کمک به آنها در مواقع لزوم، کاهش دهد. قطعاً مراعات حال مردم از حیث امور معیشتی، آثار متعددی را در پی دارد که امام علی(ع) در فراز ۲۱ عهدنامه، به یکی از مهم‌ترین آثار آن، که همان «اعتمادسازی» است، اشاره دارد؛ چراکه هر انسانی هنگام فشار و تنگی دوست دارد که مورد لطف و عنایت دیگران قرار گیرد و وضعیت او از سوی دیگران، به ویژه مسئولان و افراد بالادست، درک شود و قطعاً هرگاه چنین امری رخ دهد، در او ایجاد اعتماد و اطمینان می‌کند، که در تنگناها، هیچ وقت تنها نیست و می‌تواند به دیگران هم تکیه داشته باشد.

پرهیز از کارهای تحمیلی

ای مالک، بدان که هیچ عاملی برای جلب نظر مردم، از سوی والی، بهتر از آن نیست که... آنها را به کارهای تحمیلی و اجباری وادار نکنی: «وَ تَرْكِ اسْتِكْرَاهِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى مَا لَيْسَ لَهُ قِبَلَهُمْ» با توجه به اینکه «قِبَل» گاه به معنای «نزد» و گاه به معنای «قدرت» می‌آید، می‌توان جمله را چنین معنا کرد: «چیزی که نزد آنها (و بر عهده آنها) نیست یا چیزی که در طاقت و توان آنها نیست». یکی از اصول مهم مدیریت اسلامی، توجه به واقعیت و ماهیت انسان و شناخت ابعاد وجودی او و برخوردی متناسب با آن، توسط افراد مسئول است. از واقعیت‌های اصلی وجود انسان، که نقش بسیار مهمی در نحوه رفتار او دارد، «مختار بودن» انسان است. در نظام فکری اسلام، آن‌چه که به افعال انسان ارزش می‌دهد افعالی است که با اراده و اختیار خود انجام می‌دهد و به همین دلیل هم در برابر آنها مسئول بوده و باید پاسخگو باشد. رشد و کمال و تقرب انسان که هدف نهایی از افعال اوست هم، ناشی از افعال اختیاری است؛ چه اینکه اساساً فلسفه خلقت و مسیر تکامل انسان بر مبنای حکمت خداوندی به گونه‌ای است که با موضوعیت اختیار، هیچ جبری را در پذیرش دین برای انسان جایز نمی‌شمارند: ﴿لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ﴾؛ «در پذیرش اعتقاد، دین و حقایق، تحمیل و اجباری نیست؛ چراکه رشد از تباهی، به روشنی مشخص شده است». بنابراین، در نهایت، این خود انسان است که به اقتضای فطرت و عقل رفتار کرده و با انتخاب راه راست، در زمره راهیان حق درمی‌آید: ﴿إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا﴾.

بنابراین، کسی را نمی‌توان به زور وادار به پذیرش معنایی کرد، این کار، نه شدنی است و نه مطلوب، نه سنّت خدا بر اجبار متکی است و نه اینکه به زور می‌توان کسی را معتقد و ملتزم به معنایی ساخت؛ چون اساساً امور قلبی، الزام‌بردار و قهرپذیر نیستند، بلکه هر معنایی را باید با میل و رغبت به کسی القا کرد. برخورد جبرمآبانه در مسائل قلبی، با ماهیت و ذات و فطرت انسان ناسازگار است و به معنای واقعی پذیرفته نمی‌شود و به محض برطرف شدن عوامل زور، اثر خود را از دست می‌دهد؛ چراکه اساساً تحمیل، انسانیت انسان را از او سلب می‌کند، هرچند در جهت حق باشد و این بدان دلیل است که انسانیت انسان به اعمال ارادی او بستگی دارد. در قرآن کریم، انسان مسئول مستقیم اعمال خودش معرفی شده است؛ در آیات مربوط به قیامت، هرکس پاسخ‌گوی اعمال خویش و در گرو اعمال خود است: ﴿كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ﴾؛ ﴿كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ﴾. در سازمان اسلامی و خدامحور، مدیر باید زمینه‌های انجام کار درست و خیر را توسعه دهد و زمینه‌های انجام کارهای بد و نادرست را ببندد؛ افراد را هم به انجام کارهای خوب تشویق و از کارهای بد نهی کند؛ اما هیچ‌گاه نباید کاری کند که افراد احساس کنند مجبور به انجام کاری شده‌اند، بلکه در عین احساس آزادی، فعلی هماهنگ با اهداف سازمانی انجام دهند و این هنگامی ممکن است که سبک مدیریت و رهبری در سازمان، سبکی تفویضی و مبتنی بر اعتماد متقابل باشد. این اصل در مدیریت اسلامی به عنوان «اصل اعمال مدیریت براساس اختیار نیروها» مطرح شده و مبین آن است که مدیر باید فضائی فراهم سازد تا آنها، با میل و علاقه اقدام به رفتارهایی در مسیر اهداف مورد نظر کنند. سیره عملی معصومان(ع) هم نشان می‌دهد که همواره کوشیده‌اند فقط افراد را در جریان امور قرار داده و شرایط را برای آنان بازگو کنند، تا خود بر مبنای درک خود، تصمیم بگیرند و هیچ‌گاه به اجبار، افراد را وادار به کاری نکرده‌اند.

برای نمونه می‌توان از رویداد ذبح اسماعیل(ع) نام برد: حضرت ابراهیم(ع) در خواب می‌بیند که فرزند خود را ذبح می‌کند و این رؤیای صادقه چند بار تکرار می‌شود و یقین می‌کند که فرمان الهی است و باید انجام شود، اما با وجود این، فرزند را به مشورت می‌خواند: ﴿قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى﴾ تا نظر او را هم جویا شود و انتخاب کند؛ چراکه اگرچه حکم خداوندی است و پدر مأمور به انجام کاری شده است و باید آن را انجام دهد، اما از طرف دیگر، اسماعیل(ع) هم، یک انسان مختار است و حق دارد این فرمان را بپذیرد یا رد کند. اگر پدر بدون اجازه و به زور، یا بدون آگاهی فرزندش، چنین اقدامی‌کند، درواقع ممکن است تکلیف خود را انجام داده و از امتحان پیروز بیرون بیاید، اما در اینجا تنها خود را دیده و به فکر رشد و تکامل خود از طریق اجرای دستور الهی بوده است؛ در حالی که از رشد دیگران و و در اینجا از رشد فرزند غفلت ورزیده است. این عمل یک‌طرفش ابراهیم و طرف دیگرش اسماعیل است. اسماعیل نیز حق دارد که در این آزمون، آزمایش شود و حضرت ابراهیم(ع) حق ندارد این فرصت را از او سلب کند. به همین دلیل موضوع خواب را با او درمیان میگذارد و اسماعیل هم که مطیع فرمان الهی است، پدر را خطاب می‌کند که: ﴿يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ﴾.

نمونه دیگر را می‌توان در برخورد امام حسین(ع) در شب عاشورا با یاران خود ملاحظه کرد. در اینجا نیز امام(ع) سعی دارد افراد با اختیار خویش قدم به صحنه آزمایش گذارند و از آن به عنوان یک فرصت برای رشد و کمال خود و جاودانه شدن، بهره‌برداری کنند. به همین سبب، شب عاشورا آنان را جمع کرد از وقایع فردا، یعنی کشته شدن قطعی، خبر داد و در عین حال، فرصت و زمینه انتخاب را (با خاموش کردن چراغ) برای آنها فراهم ساخت، تا با آزادی کامل یا بمانند یا صحنه را ترک کنند. نکته قابل توجه در این صحنه آن است که امام(ع) در شب عاشورا افراد را آزاد گذاشت که بروند و در روز عاشورا ندا سر داد و یاری می‌طلبید «هَلْ مِنْ نَاصِرٍ يَنْصُرُنِي» و این خود دال بر آن است که امام یار و یاور و معین می‌خواهد، اما نه هر یاوری! آن یاوری مطلوب است که خود، مرگ را انتخاب کند و بتواند در تاریخ ماندگار بماند و پشتوانه جاوید اسلام شود.

تلاش مستمر (استمرار در عمل)

اعتمادسازی و جلب نظر دیگران، امری نیست که بتوان آن را به آسانی به دست آورد؛ چراکه برای این امر باید راهی به درون افراد جستجو کرد و دل آنها را به دست آورد. افراد زمانی به دیگری دل می‌سپارند که همدلی، همفکری و همکاری هم را تجربه کرده باشند و مطمئن شوند که در سختی‌ها می‌توانند به او تکیه کنند و درواقع او را خیرخواه خود بیابند. بر همین اساس است که امام علی(ع) در ادامه فراز ۲۱، مالک را به برخورد با برنامه و تلاش فراوان و مستمر فرامی‌خواند تا به هر طریق ممکن، وفاداری و حسن ظن افراد را نسبت به خود جلب نماید: «فَلْيَكُنْ مِنْكَ فِي ذَلِكَ أَمْرٌ يَجْتَمِعُ لَكَ بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِيَّتِكَ»؛ «پس ای مالک، لازم است از جانب تو برنامه‌ای باشد و آن‌قدر کوشش کنی تا وفاداری و خوشبختی و اعتماد مردم نسبت به تو فراهم گردد».

شفاف‌سازی

اصولاً بی‌اعتمادی به همان اندازه از آن‌چه نمی‌دانیم ناشی می‌شود، که از آن‌چه واقعاً می‌دانیم؛ رک و راست بودن و رفتار شفاف، به اعتماد و اطمینان می‌انجامد. به همین دلیل از دیدگاه امام علی(ع) یکی دیگر از راه‌های جلب اعتماد دیگران، به ویژه، در مواقعی که، بنابر دلائلی حسن ظن و اعتماد آنها نسبت به مدیر کم شده باشد، آن است که مدیر، موارد ابهام‌زا را با صراحت بیان کرده و شفاف‌سازی کند. این مطلب را امام علی(ع) در فراز ۷۳ عهدنامه مطرح کرده که در جای خود بیشتر تبیین می‌شود: «وَ إِنْ ظَنَّتِ الرَّعِيَّةُ بِكَ حَيْفاً فَأَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِكَ وَ اعْدِلْ عَنْكَ ظُنُونَهُمْ بِإِصْحَارِكَ...».

آثار اعتمادسازی

چنان‌که بیان شد، اعتماد، زیربنا و جوهره مدیریت است. هیچ بخش و هیچ وظیفه‌ای از مدیریت، بدون اعتماد متقابل نمی‌تواند به طور اثربخش تحقق یابد. هر نوع رابطه و ارتباطی که در سازمان، بخواهد در راستای اهداف شکل بگیرد، مستلزم اعتماد، حسن ظن و وفاداری و احساس مسئولیت است. برنامه‌ریزی و تعیین اهداف، تصمیم‌گیری، سازماندهی، هدایت و رهبری، و هر نوع کنترل و نظارت در سازمان، نیازمند اطلاعات درست و معتبر است، که تنها می‌توان از مسیر اعتماد بدان دست یافت. مدیری که بتواند در فرایند اعتمادسازی موفق باشد، در انجام همه کارهای خود، پشتوانه واقعی دارد و کارهایش تسهیل می‌شود. و برعکس مدیری که نتواند اعتماد‌سازی کند، با مشکلات فراوانی روبه‌رو خواهد شد و نمی‌تواند مدیریت اثربخشی از خود ارائه دهد.

بر همین اساس امام(ع) در ادامه فراز ۲۱ عهدنامه، آثار جلب اعتماد و حسن ظن مردم را بیان می‌کند و می‌فرماید: «ای مالک دلیل تأکید بسیار بر اعتمادسازی، آن است که: دستیابی به چنین وضعیتی باعث خوشبختی و آسایش تو و قطع مشکلات و رنج‌های طولانی و مستمر می‌شود». این نکته نیز حائز اهمیت است که امام(ع) سخن از عوامل حسن ظن زمامدار به رعایا به میان آورده، نه حسن ظن رعایا به زمامدار، در حالی که تصور بر این است که در این‌گونه موارد تعبیر اولی مناسب‌تر است؛ ولی منظور امام به این است که آن‌قدر زمامدار به رعایا خوبی کند که به وفاداری آنها به خود مطمئن شود. به همین دلیل امام(ع) در ادامه این سخن می‌فرماید: «بنابراین در این راه آن‌قدر بکوش تا به وفاداری رعایا به خود خوش‌بین شوی؛ زیرا این خوش‌بینی، خستگی و رنج فراوانی را از تو دور می‌سازد؛ «فَلْيَكُنْ مِنْكَ فِي ذَلِكَ أَمْرٌ يَجْتَمِعُ لَكَ بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِيَّتِكَ فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ يَقْطَعُ عَنْكَ نَصَباً طَوِيلًا».

هرگاه زمامدار به رعیت خود سوء ظن داشته باشد، هر زمان احتمال می‌دهد شورشی بر ضد او برپا شود، یا به او خیانت کنند یا توطئه‌ای در برابر او بچینند و این همواره فکر او را ناراحت خواهد ساخت؛ اما هنگامی که از وفاداری آنها مطمئن باشد، با آرامش خاطر می‌تواند به نظم امور و عمران و آبادی و دفع شر دشمنان بپردازد. افزون بر این، آثار دیگری هم بر اعتمادسازی مترتب است که در فراز ۷۳ عهدنامه به آنها اشاره شده است و در اینجا به طور فهرست‌وار مطرح می‌شوند و در جای خود تبیین خواهند شد:

1. خودسازی و ریاضت نفس (اصلاح خود) «رِيَاضَةً مِنْكَ لِنَفْسِكَ»؛
2. دل‌جویی و مدارای با مردم «وَ رِفْقاً بِرَعِيَّتِكَ»؛
3. نیل به آرزوهای خود «وَ إِعْذَاراً تَبْلُغُ بِهِ حَاجَتَكَ»؛
4. حق‌طلب و حق‌خواه نمودن مردم «مِنْ تَقْوِيمِهِمْ عَلَى الْحَقِّ».

در فرازهای آینده و به‌ویژه در بخش سوم که از اقشار مختلف و ویژگی‌ها و صفات آنها بحث می‌شود، به تفصیل به خصوصیات مدیران و همکاران خوب پرداخته می‌شود.

ضابطه‌مندی اعتماد

اعتماد و اصل برائت

پس از تعریف اعتماد، جایگاه آن نسبت به مدیریت، روش‌های اعتمادسازی و آثار آن در سازمان، جای این پرسش است که معتمد و غیر معتمد کیست؟ به چه کسی باید اعتماد نمود و به چه کسی اعتماد نکرد؟ افزون بر این، آیا باید به همه افرادی که در سازمان هستند و در رابطه با هر کاری اعتماد کرد؟ یا باید به اقتضای جریان اعتماد در سازمان، اصل برائت را جاری ساخت؟ یا اینکه به دلیل اختیاری که افراد دارند و احتمال وجود خطای سهوی و عمدی، باید به طور قاعده‌مند و روش‌مند کارها را به دیگران سپرد؟ تبیین این امر، مستلزم توجه به میزان اهمیت کاری است که بناست به افراد واگذار شود. یعنی هر چه کار کلیدی‌تر و آثار و پیامدهای آن حیاتی‌تر باشد، حساسیت بیشتری دارد و در نتیجه نمی‌توان بدون اعتماد قطعی، کار را به فرد واگذار کرد. به سخن دیگر، باید مطمئن شد که فرد از عهده این کار برمی‌آید و تعهد و تخصص لازم برای انجام آن را دارد و در سپردن کار به او، شایسته‌سالاری مصداق پیدا می‌کند؛ چراکه نبودن تناسب منطقی میان شغل و شاغل، بدان معنا است که فردی بدون داشتن شرایط لازم، در موقعیتی قرار گیرد که توان انجام بهینه آن را ندارد؛ برای مثال وقتی بناست افرادی به عنوان نماینده مجلس یا برای مقام‌های کلیدی و با اختیارات بسیار، انتخاب شوند، نمی‌توان اصل برائت را جاری دانست؛ چراکه اینان باید تصمیم‌های استراتژیک و سرنوشت‌ساز بگیرند، پس از اقدام به انتخاب آنها، باید از داشتن صفات، مهارت‌ها، خصوصیات و توانایی‌ها و تخصص آنها مطمئن شد و از راه‌های مختلف، تخصص و تعهد آنها را به اثبات رساند و صرف حسن ظن کفایت نمی‌کند. این همان مسئله‌ای است که گاه از آن به نظارت استصوابی تعبیر می‌شود.

ملاک اعتماد: آزمون

اگر لزوماً باید براساس ملاک و ضابطه‌ای به افراد اعتماد کرد، معتمد و غیر معتمد چه کسانی‌اند؟ و چگونه می‌توان به آنها اعتماد کرد؟ به سخن دیگر، سزاوارترین افرادی که می‌توان به آنها اعتماد کرد کدام‌اند و چگونه می‌توان به آنها دسترسی یافت؟ و برعکس، افرادی که باید به آنها سوء ظن داشت و بی‌اعتماد بود، چه کسانی‌اند و چگونه می‌توان آنها را شناخت؟ در این رابطه امام علی(ع) در فراز ۲۲ عهدنامه، ملاک اعتماد و شیوه شناخت معتمد از غیر معتمد را «امتحان» و «آزمایش افراد» می‌داند و مالک اشتر را نسبت به آن راهنمایی می‌فرماید که: «ای مالک هنگامی که می‌خواهی افراد مورد اعتماد را بشناسی و به تناسب کارهایی را به آنها واگذاری، در یک فرایند، آنها را زیر نظر داشته باش و بیازمای. به خصوص به آنها نیکی کن و سپس عملکرد آنها را ببین و با استانداردها و اهداف مورد نظر مقایسه کن و ببین تا چه حدی سپاسگزار و قدرشناس هستند و از امتحان پیروز بیرون آمده‌اند، یا برعکس در امتحان تو مردود شده‌اند. در این صورت است که معتمد و غیر معتمد را خواهی شناخت».

معتمد و غیر معتمد

از مهم‌ترین عواملی که باعث اعتماد افراد به یک‌دیگر می‌شود، خصوصیات و ویژگی‌های آنان است. بدین معنا که اگر دارای ویژگی‌های خاصی باشند، این قابلیت را پیدا می‌کنند که دیگران بتوانند به آنان اعتماد کنند، همچنین نقطه مقابل این مطلب نیز درست است، یعنی نبودن این ویژگی‌ها در فرد باعث می‌شود وی امین شمرده نشده و بر او اعتماد نشود. بنابراین، تشخیص اینکه به چه کسانی می‌توان اعتماد کرد، مهم است. ویژگی افراد مورد اعتماد در منابع مختلف دینی مطرح شده است. در مبحث پیشین به موارد مختلفی از این ویژگی‌ها در قالب الگوی رفتاری خاص اشاره شد؛ اما از حیث عملی و در راستای بالا بردن ضریب امنیت در اعتماد به دیگران، امام علی(ع) به عملکرد گذشته افراد توجه ویژه‌ای داشته و آن را ملاک اعتماد و یا بی‌اعتمادی به افراد می‌داند. به همین دلیل در پایان فراز ۲۲، معتمد و غیر معتمد را تعریف کرده و مالک را بر اساس همین مبنا نسبت به آن هشدار می‌دهد.

سزاوارترین فردی که شایستگی خوش‌بینی و اعتماد را دارد، کسی است که بیشتر به او احسان کرده و نیکوتر آزموده‌ای و امتحان و آزمایش تو را نیکو پنداشته، با جان و دل پذیرا باشد: «وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ حَسُنَ ظَنُّكَ بِهِ لَمَنْ حَسُنَ بَلَاؤُكَ عِنْدَهُ». و سزاوارترین فردی که شایستگی بدبینی و عدم اعتماد را دارد کسی است که امتحان و آزمایش تو را نیکو نمی‌دارد و از آن سربلند بیرون نمی‌آید: «وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ سَاءَ ظَنُّكَ بِهِ لَمَنْ سَاءَ بَلَاؤُكَ عِنْدَهُ». در کتاب عیون الاخبار ابن قتیبه آمده است که ابن عباس می‌گفت: به هرکس نیکی کردم فضای میان من و او روشن شد و به هرکس بدی کردم فضای میان من و او تاریک گشت. در ضمن می‌توان از این سخن نتیجه گرفت که اگر کسانی به هر دلیل مورد مجازات و مؤاخذه قرار گرفتند، زمامدار و والی باید از آنها برحذر باشد و از حسن ظن به آنها بپرهیزد.

منابع

1. امیری، علی نقی، الگوی اداره در نهج البلاغه