کوفه: تفاوت میان نسخه‌ها

: <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[کوفه در تاریخ اسلامی]]|[[کوفه در نهج البلاغه]]</div>

'''کوفه'''از شهرهای مهم و تاریخی [[عراق]]، که پیشتر در قلمرو [[حکومت]] ساسانیان بود و در زمان [[خلیفۀ دوم]] به [[تصرف]] [[مسلمانان]] درآمد و ابتدا نقشۀ [[مسجد]] جامع طرّاحی شد و گسترش شهر بر محور آن انجام گرفت و محلّ استقرار نیروهای رزمنده و قبایل [[عرب]] [[مسلمان]] گشت و [[عظمت]] یافت. <ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۵۱۵.</ref>.

*در [[تاریخ]] [[اسلام]]، [[شاهد]] حوادث بسیار و تحوّلات شگفت بوده است. [[امام علی|امیر المؤمنین]]{{ع}} کوفه را مقرّ [[خلافت]] خویش قرار داد. و بنا به [[روایات]]، [[امام مهدی|امام زمان]]{{ع}} نیز [[پس از ظهور]]، در کوفه مستقر خواهد شد و [[سپاهیان]] خویش را از آنجا به اطراف اعزام خواهد نمود.<ref>ارشاد، مفید، ج ۲ ص ۳۷۹</ref> از این شهر با نام "[[کوفان]]" هم یاد شده است. کوفه شهر بافضیلتی است و در [[روایات]] از آن [[ستایش]] شده و [[امام صادق]]{{ع}} دربارۀ آن سرزمین فرموده است: {{عربی|...تربة تحبّنا و نحبّه}}<ref>سفینة البحار، ج ۲ ص ۴۹۹</ref>، خاکی است که دوستدار ماست، ما هم آن را [[دوست]] داریم. کوفه سرزمین [[شیعیان]] [[اهل بیت]] بوده و چهره‌های درخشانی از این شهر و قبایل اطرافش در راه [[امام علی|علی]]{{ع}} و [[امام حسین]]{{ع}} و [[اهل بیت]] [[پیامبر]] جانفشانی کرده‌اند و [[امویان]] پیوسته [[بغض]] و کینۀ [[شیعه]] [[امام علی|علی]]{{ع}} را در این سرزمین در [[دل]] داشته و به سرکوبی آنان پرداختند. قیام‌های متعددی در این شهر به هواداری [[اهل بیت]] و [[مبارزه]] با جبّاران [[اموی]] و [[عباسی]] شکل گرفته است؛ گرچه در [[تاریخ]]، [[مردم کوفه]] به تلوّن و بی‌ثباتی و [[بی‌وفایی]] شهرت یافته‌اند و شعار "ما [[اهل کوفه]] نیستیم، [[علی]] تنها بماند"، ناظر به این سوءپیشینۀ تاریخی است.<ref>در این زمینه ر. ک: «فرهنگ عاشورا»، مدخل کوفیان و کوفه</ref> منابع فراوانی دربارۀ [[تاریخ]]، پیشینه، بزرگان، حوادث، [[فضایل]] و قبایل این شهر وجود دارد که طالبان به آنها مراجعه کنند.<ref>از جمله ر. ک: «فضل الکوفه و مساجدها» مشهدی، «تاریخ الکوفه» براقی، «کوفه از نظر مذهبی» سیّد عباس حسینی، «العتبات المقدسه فی الکوفه» طریحی، «معجم البلدان» حموی، ذیل نام این شهر، «دانشنامۀ امام علی»، ج ۹ مقالۀ کوفه، «سیمای کوفه» گلی زواره‌ای، «فرهنگ عاشورا»، ذیل عنوان کوفه، «کوفه، پیدایش شهر اسلامی»، هشام جعیط، ترجمه ابو الحسن سروقد مقدم، فصلنامۀ «مشکوة» ، شمارۀ ۵۳ مقالۀ «مردم‌شناسی کوفه»</ref><ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۵۱۵.</ref>.

*در [[روایات]] مقر [[حکومت]] [[حضرت مهدی]] {{ع}} معرفی شده است و حضرت [[پس از ظهور]] از [[مکه]] به [[مدینه]] آمده و در آن‌جا همراه با ده‌ها هزار نفر از همراهان به سوی کوفه رهسپار می‌شوند. حضرت در کوفه به‌گونه‌ای راه‌ها و خیابان‌ها، [[شهرها]] و مساجد را توسعه می‌دهد که خانه‌های کوفه به رود [[کربلا]] -فرات- متصل می‌شود و [[مسجد]] باشکوهی در [[پشت کوفه]] ساخته می‌شود که هزار در دارد. [[پیامبر]] {{صل}} فرمودند: [[عصای موسی]] {{ع}}، [[انگشتر سلیمان]] {{ع}}، و محل‌ جوشیدن [[آب]] در [[طوفان]] [[نوح]] {{ع}} و محل‌ تجمع [[پیامبران]] {{عم}} در [[مسجد کوفه]] بوده است<ref>تهذیب، ج ۳، ص ۳۵۲.</ref>.

*[[حضرت علی]] {{ع}} در [[خطبه]] ۴۷ [[نهج البلاغه]] فرموده است: هرستمگری که به شهر کوفه نظر سوئی داشته باشد، [[خدا]] او را گرفتار می‌سازد و یا به قتل می‌رساند. [[امام حسن]] مجتبی {{ع}} در [[عظمت]] این شهر فرمود: "جای پایی در کوفه برای من از خانه‌ای در [[مدینه]] [[برتر]] است"<ref>بحار الانوار، ج ۵۲، ص ۳۸۶.</ref> و [[امام باقر]] {{ع}} فرمود: وقتی [[قائم]] ما [[قیام]] کند، رهسپار کوفه می‌شود و چهار [[مسجد]] را در آن‌جا ویران می‌کند<ref>بحار الانوار، ج ۵۲، ص ۳۵۱.</ref>.

*شهر کوفه را باید اولین شهر دانست که تمایلات [[شیعی]] در آن به‌طور وسیعی بروز و [[ظهور]] یافت. این امر به زمانی برمی‌گردد که [[امام علی]] {{ع}} مرکز [[خلافت]] خویش را از [[مدینه]] به این شهر منتقل کرد. در زمان [[امام صادق]] {{ع}} مراودات برخی خاندان‌های [[شیعی]] و گروهی از [[محدثان]] با [[امام]] {{ع}} موجب شد تا جوّ علمی شهر شکل گیرد و به زودی شهر کوفه یکی از مراکز حدیثی [[شیعه]] گردید. بسیاری از [[اصحاب]] [[ائمه]] {{عم}} [[محدثان]] کوفی بودند. با انتقال [[ائمه]] {{عم}} به [[عراق]]، در نیمه اول قرن سوم، این شهر به جهت نزدیک بودن به محل استقرار [[امامان]] و گسترش مراودات [[شیعیان]] با ایشان [[موقعیت]] ممتازتری یافت. در [[عصر غیبت]]، این شهر گرچه [[موقعیت]] علمی خود را کمابیش حفظ‍‌ کرده بود و لکن همانند گذشته نبود. مرکزیت یافتن شهر [[قم]] به‌عنوان شهری علمی که [[عالمان]] آن دارای [[عقاید]] درستی بودند از یک سو و شکل‌گیری تدریجی [[بغداد]] از سوی دیگر، موجبات ضعف [[موقعیت]] علمی کوفه را فراهم ساخته بود. با این حال هنوز شهر کوفه به عنوان مرکز اصلی [[جهان تشیع]] قلمداد می‌شد و دارای [[مکتب]] خاصی بود که [[محدثان]] و [[فقیهان]] شهر از آن [[پیروی]] می‌کردند. در این شهر خاندان‌های علمی قدیمی می‌زیستند که تا این دوران [[جایگاه علمی]] خویش را حفظ‍‌ کرده بودند. از جمله اشعریان که از قبایل یمنی بودند و شاخه‌ای از آن‌ها در [[قم]]، [[زعامت]] علمی و دینی را داشتند. [[آل نهیک]] از قبیله نخع، [[آل جهم]] از قبیله لخم، [[آل زربی]] از [[بنی اسد]] و [[آل اعین]] از دیگر خاندان‌های مشهور بودند.

*در بین این خاندان‌ها، آل اَعیَن از همه سرشناس‌تر بودند. آن‌ها بزرگترین [[خاندان]] [[شیعه]] [[مذهب]] در شهر کوفه بودند که [[رجال]] علمی و مذهبی آن‌ها بیش از دیگران و ممتازتر از دیگران بودند. نخستین [[رجال]] دینی آن‌ها در زمان [[سجاد]] و [[امام باقر]] {{عم}} بودند و بازماندگان آن‌ها تا [[عصر غیبت]] باقی بودند و در میان آنان [[فقیهان]] و قاریان و ادیبان و [[راویان حدیث]] بسیار بود.

*از دیگر خاندان‌های علمی کوفه آل نُهیک از قبیله نخع هستند. [[نجاشی]] از آن‌ها تعبیر به "بیت من اصحابنا" دارد. [[عبیدالله بن احمد بن نهیک]] از چهره‌های برجسته این [[خاندان]] است که بسیاری از اصول اربعمائه (اصول چهار صدگانه) را گرد آورده بود. [[ابو علی احمد بن احمد بن عمار]] (متوفا ۳۴۶ ق. )از [[مشایخ]] جلیل القدر کوفه بود که تألیفاتی داشت؛ از جمله کتابی درباره پدران [[نبی اکرم]] {{صل}} و [[ایمان]] [[ابو طالب]].  

*یکی از چهره‌های برجسته علمی کوفه "ابن عقده" است. وی، [[احمد بن محمد بن سعید همدانی]] (متوفا ۳۳۳) زیدی جارودی بود، اما ارتباط‍‌ زیادی با [[فقیهان]] و [[محدثان]] [[امامیه]] داشت و [[روایات]] بسیاری از ایشان [[نقل]] کرده است.  

*جو علمی کوفه برخلاف [[قم]] بسیار آشفته و نااستوار بود. عدم ثبات [[عقیده]] از خصوصیات بارز کوفیان بود که از دیرباز بدان شناخته شده بودند. گرایشات افراطی و اندیشه‌های غلوّآمیز که سابقه دیرینه‌ای در این شهر داشت، در [[عصر غیبت]] نیز همچنان باقی بود. در میان [[عالمان]] و [[محدثان]] کوفی در این عصر به نام کسانی برمی‌خوریم که به [[غلو]] و ارتفاع متهم و یا مشهور بودند.  

*شهر کوفه همچنین منشأ پیدایش بسیاری از فرقه‌های [[شیعی]] چون [[زیدیه]]، [[خطابیه]]، [[واقفیه]] و... بود. در [[عصر غیبت]] نیز غالباً [[محدثان]] زیدی و [[فقیهان]] واقفی و فطحی [[مذهب]] کوفه حضور داشتند؛ برخلاف [[قم]] که حضور چنین افرادی را برنمی‌تابید. از آن جمله می‌توان به [[علی بن حسن طاهری]] واقفی [[مذهب]] و [[علی بن حسن بن فضال]] که به داشتن [[مذهب]] [[فطحیه]] مشهور بود، اشاره کرد.  

*از ویژگی‌های [[عالمان]] کوفه دسترسی آن‌ها به اصول چهار صدگانه بود که در ایام حضور [[ائمه]] {{عم}} نگاشته شده بود و اساس [[فقه]] مکتوب [[شیعی]] را تشکیل می‌داد. اکثر اصول چهارصدگانه در دست [[محدثان]] و [[راویان]] کوفی بود و آن‌ها را [[روایت]] می‌کردند. درباره [[علی بن محمد بن زبیر کوفی]] (متوفا ۳۴۸) که بیش از صد سال [[عمر]] کرد گفته شده است که اکثر این اصول را [[روایت]] می‌کرد. همچنین [[ابو علی احمد بن محمد بن عمار]] (متوفا ۳۴۶ ق. ) که از [[مشایخ]] جلیل القدر کوفه بود، نیز بسیاری از اصول را در دست داشت و [[روایت]] می‌کرد. در شهر کوفه اندیشه‌های کلامی و عقلی بسیار رایج بود. علمای [[کلام]] و [[متکلمان شیعه]] در کوفه زیاد بودند و تألیف و نگارش در حوزه [[علوم]] کلامی کم نبود. این امر بیشتر ناشی از وجود فرقه‌های مختلف و حضور اندیشه‌های گوناگون بود که ناخواسته موجب پدید آمدن بحث‌های کلامی و عقلی میان [[اندیشمندان]] می‌شد<ref>نشریه موعود، شماره ۳۲، ص ۷۵.</ref><ref>[[مجتبی تونه‌ای|مجتبی تونه‌ای]]، [[موعودنامه (کتاب)|موعودنامه]]، ص۵۹۷-۵۹۴.</ref>.