بنی‌عک

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ازد است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب عک

در ذکر نسب مردم این قوم اختلاف شده است. جمعی، قبیله عک را از فروعات و شعب قبیله ازد دانسته، در آرایی که مشهورترین آنها قول: «عک بن عدنان(عدثان) بن عبدالله بن ازد» است، قبیله عک را قحطانی نسب داده‌اند. گروهی نیز، این طایفه را در شمار قبایل عدنانی ذکر کرده، آنها را از نسل عک بن عدنان بن ادد و به نقلی، عک بن دیث (ذیب - ریث) بن عدنان بن ادد عنوان کرده‌اند. این دسته که نسبت به گروه قبلی از عدّه و عُّدّه بیشتری برخوردارند و به نقل «بکری»، بیشتر عکی‌ها نیز بر همین عقیده‌اند، در اثبات نظر خود به برخی روایات منتسب به پیامبر(ص)

اختلاف‌نظرهای علمای نسب‌شناس در باب چگونگی نسب بنی عک، موجب گردید تا برخی از اندیشمندان، با طرح این نظریه که احتمالاً با دو قبیله همنام عک مواجهیم: یکی منسوب به عک بن عدنان بن ادد که شامل تیره‌های بنی شاهد، بنی غافق، بنی صحار و بنی نبت و.... می‌شود و آن دیگری منتسب به عک بن عدثان بن عبدالله بن زهران، جدایی آنها را از هم دور از نظر ندانند. منابعی هم قائل به تفصیل شده، به نقل از زبیر (ابوعبدالله الزبیری)، آن دسته از عکّیانی که در یمن، سوریه، مصر و مغرب حضور داشتند را از نسل عدنان، و آنهایی که در شرق ساکن بودند را از نسل ازد دانسته‌اند.

از مادر عک -که اسم اصلی او را برخی منابع، «حارث» گفته‌اند،- با نام منهاد بنت لهم بن جلید بن طسم یاد شده است. عک از همسر اشعری خود، فرزندانی به اسامی شاهد، صحار (غالب)، سبیع درج و قرن داشت. از شاهد بن عک، غافق، ساعده و عامر، و از غافق بن شاهد، لعسان، مالک و قیاته به دنیا آمدند. از مالک، رهنه و صحار، و از لعسان بن غافق، حوثه، اسلم، وائل، زبّان، و خضران‏، و از قیاتة بن غافق: أحدب، أوفی، أسلم، خدران و به نقلی اسلیم متولد گردیدند. ضمن این که از صحار بن عک نیز، عنس، بولان -که عمده جمعیت عک از آنهاست- و سمناة متولد شدند. از مجموع این فرزندان و فرزندان دیگر این خاندان، قبیله بزرگ عک شکل گرفت. این قبیله از طوایف و عشایر بسیاری شکل یافته که «اشرف الرسولی» در یک دسته‌بندی جامع و کامل، مهمترین آن را چنین برشمرده است: «عک بن عدنان از دو شاخه اصلی بنی شاهد و بنی عبدالله پسران عک تشکیل یافته‌اند. بنی شاهد بر دو فرع اند: بنی غافق و بنی ساعده. بنی عبدالله هم بر دو شعبه است: بنی عبس و بنی بولان. شاخه‌های غافق عبارتند از: بنی قیانه، مقاصره، بنی دهنه -که اعراب ساکن بین القحریه و المقصریه هستند،- بنی الرامی -که تیراندازان بنامی هستند- بنی دابی، بنی لعسان -که کوهی بالای القحریه قرار دارد به نام او معروف است- و بنی شبام. مقصر سر شاخه مقاصره است. او را از آن روی که بعد از شش ماهگی به دنیا آمد، «مقصره» نامیدند. سرزمین این قوم، به نام سرشاخه این طایفه، «مقصریّه» نامیده شده است.

اما ساعدة بن نبات بن نهشل بن شاهد بن عک، طوایفش عبارتند از: بنی لام، بنی صخر، بنی دعج، بنی نعج، بنی زغل، بنی قین، بنی قاضیه، بنی علاقه و بنی هامل. ایشان از حیس تا اوشج تا یمن ساکن هستند. همچنین، بنی والبه و بنی قحر -که شهر قحریه به نام آنها نامگذاری شده است- و طایفه شهیر آن بنی حدقی، بنی ربضه و بنی رقایه. اما عبدالله بن عک، از آن، دو طایفه متفرع گردیده است: بنی عبس و بنی بولان. طوایفی که از بنی عبس منشعب گردیدند عبارتند از: بنی زهیر، بنی مالک، بنی طریف، بنی زید، بنی عسالق -که عسلقیه به آنها منسوب است- حجبیّه و بنی غنم -که غنمیه به آنها منسوب است- بنی ناج، بنی منسک -که اهل خرقاء هستند و محل سکونت‌شان که «منسکیّون» نام دارد از مناطق منهجم به شمار می‌رود،- و عمران که پدر قضات بنی عمران در سیر است. بجیله هم از دیگر شاخه‌های این قوم، و از نوادگان محمد بن حسین البجلی الصالح هستند، بنی خبثاء در حرض، بنی هزمه و بنی حرثه در وادی سردد و همچنین سبیعه -که روستایی به نام آنها نامگذاری شده است- مطاوفه -که از مردم حافه هستند- و بنی عبیده. از نوادگان بنی عبیده می‌توان از عبس الباری، واس و واعظات یاد کرد که مساکن آنها به نام آنها نامگذاری شده است. از دیگر شاخه‌های این طایفه می‌توان از زیدیون، -ساکنان فلج و نخله- بنی محذوف، بنی حبلی و بنی حنیش و نیز بنی رضوان، بنی حشیش و بنی وهبان از شاخه‌های بنی واسین نام برد.

اما بولان بن عک یا همان بولان بن صحار بن غالب بن عبدالله بن عک، بر شاخه‌هایی منشعب شده‌اند که از جمله آنان باید از تیره‌های: علویان، که فقهای بنی علوی در زبید از جمله آنها هستند؛ حربی‌ها، قهبی‌ها و جربهی‌ها که مساکن شان به نام آنها نامگذاری شده است؛ عدوان‌ها، زبره و هلیلی‌ها -که اهل هلیله در سردد هستند- صمّی‌ها و کعبی‌ها - از ساکنان مور-. نام برد که همگی آنها در یمن سکونت دارند. طوایف قبیله عک بن عدنان در یمن بسیارند».

دیگر منابع هم، نسل عک بن عدثان را بر دو شاخه اصلی بنی شاهد بن عک و بنی صحار بن عک دانسته، از سرشاخه‌ها و فروعات بزرگ بنی شاهد بن عک، به نام بنی غافق و بنی ساعده و از شعب بزرگ بنی صحار نیز، به اسامی: بنی بولان، بنی عبس و بنی غسان بن صحار بن عک بن عدثان اشاره کرده‌اند. آنها همچنین، در ذکر مهمترین زیر شاخه‌ها و فروعات این قوم از: بنی ناشر بن حامد -جد مَکاسِعَه یمن-، بنی مجادله، بنی هدیره مقاصره، بنی ناشر بن تیم (ناشریون)، بنی عبس بن سماره، علویون، بنی قرن بن عک، بنی البازی، بنی الأنشور، بنی عائق بن شاهد، بنی صریف بن ذؤال، بنی شبوة بن ثوبان، جغاثن، بنی بجیله، بنی اللام بن حارث، بنی قحر بن جبل، بنی هل بن عامر بن شهب (هُلیلیون)، بنی إکة بن ساعده، بنی عتر بن سمناة، بنی قِیانه، بنی تَیَم، بنی ربان(ربانیون) یا به نقلی بنی ریان بن اکرم بن لعسان، بنی جُدران(جُذران)، بنی حرثه، بنی احدب بن قیاته (آل احدب)، بنی حرقه، بنی دهنة بن مالک، بنی غمر، بنی قیافه، بنی مَناره، بنی عَمَک، بنی عبدالجبار، بنی أَسلم بن قیانه، آل کسیع و.... نام برده‌اند. از مهمترین و مشهورترین قبایل عک در دوران کنونی هم می‌توان از قبایل زرانیق و بنی مروان یاد کرد.

مواطن عک

عکّ در ایام جاهلی در تهامه یمن ساکن بوده‌اند. دایره این قلمرو، از وادی ذؤال در جنوب تا وادی مور در شمال تهامه امتداد داشته است. آنها در این منطقه، سکونتگاه‌های مشترکی با خویشاوندان اشعری خود داشتند. «همدانی» (م ۳۳۸ هجری) در توصیف سکونتگاه‌های عک می‌نویسد: «ذوال المعقر و الکدراء سرزمینی‌هایی هستند که ساکنانش متشکل از دو قبیله عک و اشعر است. عک در این سامان، همراه با جمعی اندک از خولان در سرتاسر صحرای اطراف آن سکونت دارند. پس از آن، المهجم یا همان شهر سردد است که بیشتر دره آن، از جمله قسمت‌های علیا، سفلی و شمالی آن متعلق به عک است. در مور هم که یکی از منابع اصلی آب یمن است، شهری به نام «بلحه» وجود دارد که متعلق به عک است». وی در بخش دیگر کتاب خود، در ضمن اشاره به قلمرو سرزمینی ازد در یمن می‌نویسد: «قبیله ازد در دوران جاهلی در أزال اطراف سرزمین همدان، نزدیک پادشاه حمیر در آن زمان، ساکن گردیدند تا اینکه از هر حیث قدرتمند شدند. پس به جانب سهام و رمع رفتند و از آنجا در ذؤال فرود آمدند و غافق را بر آن چیره کردند. آنها مدتی در تهامه ماندند تا اینکه بین آنها و بین قبیله عک و طوایفش اختلاف افتاد. و»... از مخلافی در یمن که در مقابل آن بندر «دهلک» قرار دارد، و نیز سرزمین حجاز و از جمله کوه معروف آن «خامِر» هم در برخی منابع در شمار منازل قدیمی بنی عک و طوایفش نام برده شده است.

دیگر مصادر نیز از تهامه، یمن، حجاز و مناطق اطراف آن به عنوان مساکن عک یاد کرده، در ذکر حدود جغرافیایی تهامه گفته‌اند که: «اگر از اثایه تا الفرع و غیقه به طرف جاده مکه حرکت کنی، تا زمانی که وارد مکه شوی، محدوده جغرافیایی تهامه است. این منطقه و فراتر از آن، -که سرزمین‌های «عک» را نیز شامل می‌شود،- همه در محدوده تهامه هستند». بکری (م ۴۸۷ هجری)، عک را منطقه‌ای از مناطق تهامی مکه برشمرده، آورده است: «گفته می‌شود اولین ساکن آنجا، عک بن عدنان با نام اصلی «حارث» بود. از این‌رو، این مخلاف (منطقه)، به نام او «عک» نامگذاری شد». وی همچنین با ذکر این مطلب، که گاه مخلاف عک به یمن ضمیمه می‌شود، در بخش دیگر کتاب خود می‌افزاید: «آنچه [در بخش غربی نجد] به دریا می‌رسد، یعنی: سِهام، سِردد، زُبَید و رَمع، جزء سرزمین عک است». او در تشریح کاملتر حدود و ثغور سرزمین عک چنین نوشته است: «قبیله عک بن دیث بن عدنان بن ادد به همراه کسانی که با آنها بودند، به سمت جنوب به دشت‌های تهامه در یمن مهاجرت کردند. آنها بین کوه‌های سروات و کوه‌های یمن مجاور آنها، تا ساحل، در مراتع، آب‌ها، مناطق مزروعی و فضاهای باز آن سکونت گزیدند. در پی این سکونت، قوم عک [به مدد جغرافیای خاص منطقه و قرار داشتن] در فضای بین دریا و کوه‌ها، از گزند گروه‌های مهاجم عرب دور گردیدند و از غارات و یورش‌های ایشان در امان ماندند». افزون بر آن، «در در پایین دست کوه «لاعَه» هم، مردم عَکّ ساکن بودند. این کوه، که اراضی عک را به فاشق، منصول و مدهاقه متصل می‌کند، اوّلین سرزمین عَکّ در این ناحیه به شمار می‌رود. این مکان‌ها گوشه‌ای از تهامه هستند که بین کوه‌های سرات همدان و حمیر قرار گرفته‌اند». گذرگاه فج -که مناطق مدّهاقة، فاشق و منصول در آن واقع بود- نیز از دیگر منازل عک در این منطقه بود که گروه‌هایی از مردم بنی صحار در آن ساکن بودند. شجبان، وادی شجبه، صیحان، رمع، باب کحلان، صلی، جبل برء، العرب و سرزمین لعسان هم از دیگر منازل عک در این منطقه به شمار می‌آمدند. ضمن این که بر کرانه دریا نیز مردمانی از قوم عک همراه با اقوام الرّکب، بنی مجید، فرسان و کنانه زندگی می‌کردند. «اشرف الرسولی» (م ۶۹۶ هجری) هم در کتاب خود، ضمن طبقه‌بندی طوایف عکی ساکن در یمن، به ذکر جمعی از مهمترین طوایف عکی و سرزمین‌های تابعه ایشان پرداخته است. او بنی قیانه، مقاصره و بنی دهنه را اعراب ساکن بین القحریه و المقصریه ذکر کرده، از «المقصریه» نیز -که به نام سرشاخه این طایفه بدین نام، خوانده شده- به عنوان موطن مردم مقاصره یاد کرده است. وی بنی لام، بنی صخر، بنی دعج، بنی نعج، بنی زغل، بنی قین، بنی قاضیه، بنی علاقه و بنی هامل -از طوایف ساعدة بن نبات بن نهشل بن شاهد بن عک- را ساکنان محدوده جغرافیایی حیس، اوشج و یمن معرفی کرده، شهر قحریه را نیز منتسب به مردمانی از یکی از شاخه‌های قوم عک به نام بنی قحر دانسته است. ضمن این که خرقاء و «منسکیّون» -از مناطق منهجم- محل سکونت بنی منسک و «سیر» مسکن جمعی از قضات بنی عمران ذکر شده است. «الرسولی» در ادامه، حرض را از منازل بنی خبثاء، وادی سردد را مسکن بنی هزمه و بنی حرثه، فلج و نخله را سکونتگاه زیدیون، حافه را وطن قوم بنی مطاوفه و روستایی به نام سبیعه را از مساکن بنی سبیعه معرفی کرده است. ضمن این که عبس الباری، واس، واعظات، حربی‌، قهبی و جربهی هم از دیگر مساکن شعبی از قوم عک بودند که به نام ساکنانشان بدین نام خوانده شده‌اند. علویان هم، از دیگر تیره‌هایی بودند که در زبید منزل داشتند. هلیلی‌ها هم، اهل هلیله در سردد و صمّی‌ها و کعبی‌ها نیز از ساکنان مور به شمار می‌رفتند.

دیگر منابع هم از بنی ناشر بن حامد -جد مَکاسِعَه یمن-، بنی غنم -که در بین وادی سهام و وادی سردد منزل داشتند-، بنی مجادلَه یا همان بنی الراقب بن اسامة بن حارث از ساکنان منطقه «مراوعه»، بنی عبس بن سُماره منسوب به عبس بن سمارة بن غالب بن عبدالله بن عک بن عدثان و فروعات متعدد آن، علویون یا همان بنی علی بن راشد بن بولان، بنی البازی، بنی الأنشور -ساکنان اطراف تعز در نصف روز فاصله از آن- و بنی اللام بن حارث به عنوان قبایل عکی ساکن در یمن یاد کرده‌اند. همچنین بنا بر برخی گزارشات، جمعی از مردم بنی اشعر و بنی عک پس از ترک سرزمین خود در یمن، در زَبید و رِمَع -که دو شهر در بین رودخانه بودند،- فرود آمدند. ضمن این که از زمین‌های فراخ و پهناور غرب لامیه در حومه سِهام در یمن هم باید به عنوان بلاد مردم بنی عَمَک یاد کرد.

علاوه بر یمن و تهامه، حجاز و مناطق مشهور آن مکه و مر الظهران هم از دیگر مساکن بنی عک تا پیش از ظهور اسلام بود. ضمن این که از نجد و عراق هم به عنوان موطن گروهی از مردم عک نام برده شده است.

فرزندان عک، پس از اسلام و در پی فتوحات اسلامی در سرزمین‌های مفتوحه متفرق شدند و علاوه بر سرزمین‌های اصلی خود حجاز و یمن، سرزمین‌هایی چون عراق، شام، مصر و سپس اندلس را مأوا و مسکن خود قرار دادند. از مصر، بعد از حجاز به عنوان اصلی‌ترین سکونتگاه‌های قوم عک و طوایفش -به‌ویژه غافق- در دوران اسلامی یاد شده است. عکّی‌ها در مصر فراوان بودند. آنها در سرتاسر این سرزمین به‌ویژه جیزه (قاهره) و فسطاط و روستاهای بوصیر، مَنوف، دسبندس و أَتریب رحل اقامت افکندند. سنگ قبرهای بسیاری که به نام مردم این قبیله در مصر وجود دارد، گواهی بر کثرت تعداد آنها در این سرزمین است. «مقریزی» (م ۸۵۴ هجری) در ذکر حدود سرزمینی این قوم در مصر، خطّه غافق -از تیره‌های بزرگ عک- را ادامه خطه لخم تا خطه الظاهر، در کنار درب الأعلام برشمرده است. گفته شده که پس از پایان فتوحات اسلامی در مصر (در سال ۲۰ هجری) و بعد از تأسیس شهر «فسطاط» توسط عمرو بن عاص و تبدیل آن به پایتخت جدید مصر، زمین‌هایی از سوی امارت تازه تأسیس این منطقه، برای لشکریان حاضر در مصر، جهت اسکان در این شهر، در نظر گرفته شد که هر یک از این زمین‌های اختصاصی به نام هر قبیله معروف و شناخته شده بود. از جمله این قبایل بنی غافق بودند. از مردمان شاخه‌های متعدد قبیله بنی غافق که در مصر سکونت یافتند می‌توان به اسامی: بنی تَیَم، بنی دهنة بن مالک، بنی احدب یا آل احدب و بنی حرقه اشاره کرد. ضمن این که از قَیانه یا بنی قِیانه هم، در شمار ساکنان این سامان به‌ویژه صعید مصر یاد شده است. بنی عبدالجبار، بنی جذران، ربانیون و بنی حمد نیز از دیگر شعب قبیله بنی غافق بود که در فسطاط مصر برای خود جایگاهی ترتیب داده بودند. بنی جذران و بنی حمد در این شهر، مسجد خاص خود داشتند که به نامشان معروف بود. مقاصره نیز از دیگر فروعات عک‏ بن عدثان بودند که در عریش و حوف شرقی منزل داشتند.

ابن ابی الحکم (م ۲۵۷ هجری) در تشریح دقیق‌تر منازل بنی غافق در فسطاط می‌نویسد: «چنانچه، اگر کوچه اشهب را در پیش بگیرید، هر آنچه در سمت راست شما هنگام رفتن به سمت الموقف است، متعلق به غافِق است و هر آنچه در سمت چپ شماست تا رسیدن به الموقف، متعلق به ازد است». وی سپس در بخش دیگر از کتاب خود می‌افزاید: «از درب السرّاجین تا منازل بنی‌وردان، هر چه در سمت راستت است، از آن غافق است تا به مسجد فهم الجمرات برسی، سپس به الصّفا، و بعد، مساجد جذران از شاخه‌های غافق و سپس به مسجد احدب و مسجد زمام می‌رسی که گفته می‌شود مدفن محمد بن ابی‌بکر است». او همچنین می‌نویسد: «سپس وقتی از حمام سهل به سمت محله بنی مهره می‌روی، کوچه بنی غافق و پس از آن کوچه بنی حمد از تیره‌های بنی غافق در سمت چپ تو قرار دارد که روبروی قسمت زنانه حمام سهل است. در این کوچه مسجد ابوموسی غافقی قرار دارد و در آن کوچه مسجد دیگری نیست. از دار مطر تا مسجد عبدالله، آنچه در سمت راست توست، از آن ربانیین از شاخه‌های غافق است». «پس از آنکه از مسجد عبدالله به دار ابن هجاله غافقی می‌رسید، منازل بنی غافق در سمت راست و چپ شما قرار دارند..... منازل غافق در این محله که به طایفه بنی دهنه اختصاص دارد، از مسجد بادی تا دار ابراهیم بن صالح و تا مسجد ابراهیم القرّاط امتداد دارد». ابن ابی الحکم در ادامه می‌افزاید: «محلات غافق [در مصر] بیشتر از آنچه ذکر کردیم، است؛ آنچه ذکر شد تنها بخشی از آنهاست». نقل شده که قبایل غافق و مهره، مدتی بعد، با توسعه خطه و محدوده اسکان شهری خود در فسطاط، از شرق به صحرا و از ناحیه شمال به «الفضاء» رسیدند.

شام و مناطق اطراف آن از جمله فلسطین و شهر معروف آن رمله و طبریه و نیز منطقه جبل عامل در لبنان، همچنین سرزمین‌های بحرین، عمان و ایران و شهرهای بزرگ آن: نساء، ابیورد، نیشابور و استرآباد هم از دیگر منازلی بود که مقصد افرادی از این قوم معرفی شده‌اند.

عراق و به‌ویژه شهر بزرگ آن کوفه را نیز دیگر موضعی گفته‌اند که جمعی از مردم بنی غافق در آن متوطّن شده بودند. عکی‌ها -و به ویژه طایفه نامدار آن بنی غافق- در این شهر، بخش قابل توجهی از جمعیت شهر را به خود اختصاص داده بودند؛ چندان که آنان همراه با گروههایی از بارق، ثماله و غامد در کنار ازدیان کوفه متشکل از قبایل اوس، خزرج، خزاعه و اسلم بخشی از جمعیت «اسباع کوفه» را به خود اختصاص داده بودند. جزیره فراتیه هم دیگر منطقه عراق بود که پذیرای جماعتی از مردم طایفه آل کسیع بود. بصره و بغداد را هم از دیگر شهرهای مشهور عراق گفته‌اند که برخی از مردم عک در آن منزل داشتند.

سرزمین اندلس را هم باید از مهمترین مواطن اسلامی قوم غافق در دوران اسلامی برشمرد. این سرزمین -که «ابن خلدون» (م. ۸۰۸ هجری) آن را در قسم چهارم اقالیم کتاب خود جای داده است،- موطن جماعتی بزرگ از فرزندان این قوم از تبار بنی غافق بود. غافقی‌های اندلس، عمدتاً در شمال قرطبه در جوف ساکن بودند و منزلشان در این منطقه به نامشان، «غافق» نامیده می‌شد. ضمن این که «شقوره» از نواحی جیّان اندلس هم از دیگر نقاطی بود که عمده ساکنانش را غافقی‌ها تشکیل داده بودند. همچنین جمعی از فرزندان عبدالرحمن بن عبداللّه غافقی -امیر اندلس- در مرنیانة الغافقیین در نزدیکی إشبیلیه (سویل)، در کنار رودخانه کبیر (النّهر الأکبر)، آرام گرفته بودند. سرقسطه، لوشه، وشقه، تلسمان، البیری و اشبیلیه نیز از دیگر مناطق اندلس گزارش شده است که در آن مردمانی از بنی عک منزل گزیده بودند.

بنی عک و حیات جاهلی

بنی عک در زمان جاهلیّت در منطقه یمن زندگی می‌کردند و در سراسر آن سرزمین، نفوذ و جایگاه خاصی داشتند. چندان که نام این قبیله در کتیبه‌های متعددی، از جمله کتیبه‌ای از قوم سبأ که در وادی ربد سنجان یافت شده است، آمده است و در برخی کتیبه‌ها به عنوان سرزمینی در یمن آمده است. پلینیوس کبیر معروف به «پلینی بزرگ»، -طبیعیدان و مورخ بزرگ روم باستان- (۲۳م-۷۹م)، گزارشی از آئلیوس گالوس (ایلیوس غالوس) از سال ۲۴ قبل از میلاد، در ذکر اقوام سبأیی ساکن جنوب عربستان و در ساحل دریای سرخ، به قومی به نام "Actaei" (اکتائی) اشاره کرده که مختصات سرزمینی آن با آنچه که مورخین و شجره‌نامه‌نویسان به «عک» نسبت داده‌اند، مطابقت دارد. کتاب جغرافیای بطلمیوس نیز در ذکر اقوام عرب، از قومی به نام "Akkitae/Akkitai" (اکیتائی/اکیتائی) در جنوب غربی عربستان نام می‌برد. بنابراین، می‌توان اشاره آئلیوس گالوس (ایلیوس غالوس) به نام این قبیله در سال ۲۴ قبل از میلاد را، قدیمیترین گزارش ثبت شده از قبیله عک در تاریخ دانست و چنین نتیجه گرفت که این قبیله به مدتی طولانی از قبایل معروف عرب در قبل از میلاد بوده است. این قبیله در ایام جاهلی نقش آفرین بسیاری از حوادث بوده است که از جمله مهمترین آنها، نبرد جاهلی این قوم با اقوام مهاجر ازد به فرماندهی عمرو بن عامر مزیقیاء است. عمرو بن عامر مزیقیاء به همراه پسران، بستگان و پیروانش از قبیله ازد، پس از ترک یمن، به سمت سرزمین عک که در آن زمان سملقه پادشاه آن بود، حرکت کردند. آنها از سملقه اجازه خواستند تا زمانی که بتوانند مأمورانی را برای یافتن مکان‌های مناسب بفرستند و سپس برگردند، به آنها اجازه سکونت دهد. سملقه درخواست آنها را پذیرفت و عمرو بن عامر، ابتدا سه تن از فرزندانش: حارث بن عمرو، مالک بن عمرو و حارثه بن عمرو و سپس افراد دیگری را به این مأموریت گسیل داشت. اما پیش از آنکه پسران و فرستادگان عمرو بن عامر از مأموریت بازگردند، وی در سرزمین عک درگذشت. او پسرش ثعلبه بن عمرو را به عنوان جانشین خود منصوب کرد. در این هنگام، مردی از ازد به نام جذع بن سنان، با کشتن سملقه اسباب جنگ بین دو قبیله را فراهم آورد. عک با ازد به نبرد پرداخت و کشتار سختی از ایشان کرد. بدین ترتیب، ازد با دادن تلفات بسیار از معرکه گریختند. ابن هشام (م ۲۱۸ هجری) و برخی دیگر از منابع هم، ضمن پرداختن به این گزارش، با نقلی متفاوت‌تر آورده‌اند که عمرو مزیقیاء و قبیله ازد پس از بیرون آمدن از یمن، و رسیدن به سرزمین عک، مورد هجمه قوم عک قرار گرفتند. این جنگ چندی ادامه یافت؛ چندان که گاهی اینان و گاهی آن دیگری پیروز می‌شد تا این که بالاخره ازد از بلاد مزبور کوچ کرد و در سایر سرزمین‌ها پراکنده شد.

مقابله عک با یورش غافلگیر کننده خثعم و مسلیه در «یوم راکَه» در محلی به همین نام که منجر به شکست اقوام مهاجم شد و نیز همراهی عک و اشعر با قضاعه در نبردشان با بنی نزار که با پیروزی قضاعه همراه بود، همچنین سلسله جنگ‌های جاهلی این قوم با غسانیان هم، از دیگر اخبار مشهور طایفه عک در این بازه زمانی به شمار رفته است. از جمله این نبردها، ستیز جاهلی این قوم با غسّان به فرماندهی سملقة بن مریّ بن فجّاع بود. «مسعودی» (م ۳۴۵ هجری) دلیل جنگ بین عک و غسان را ستیزه دو طرف بر سر رقت و غلیظی و شیرینی شیر عنوان کرده و نتیجه آن را فرود آمدن غسان در بالای دره و فرود آمدن عک به پایین دره عنوان کرده است. ذکر نام سملقة بن مریّ بن فجّاع به عنوان اولین فردی که موی جلوی سر زندانی را برید و او را آزاد کرد هم، از دیگر اخبار جاهلی مرتبط با این قوم است.

از مهمترین وقایعی که قبیله عک در ایام جاهلیت در آن نقش داشتند یاری دادن آنها به ابرهه در حمله به مکه در سال ۵۷۰ میلادی است. ابرهه در این سال، به کمک نجاشی سپاهی را که بیشتر آن را قبایل عک و اشعر و خثعم تشکیل می‌دادند، به قصد حمله به کعبه و ویرانی آن تجهیز نمود. با بسیج این لشکر، آنان در حالی که اشعاری را با این مضمون: مکه شهری است که از میان خواهد رفت آن را فیل‌ها و اشعری‌ها از میان خواهند برد، می‌خواندند به سوی مکه حرکت کردند. با رسیدن این سپاه به مکه، مقدمه لشکر ابرهه تعداد زیادی از دام‌های قریش از جمله ۲۰۰ شتر عبدالمطلب را به غارت بردند. این امر موجب شد تا عبدالمطلب جهت طلب کردن شتران خود نزد ابرهه برود. دیدار با عبدالمطلب موجب شد تا اشعری‌ها شب را در کمال ناراحتی به سر کنند. افراد قبیله خثعم و اشعر از کار خود ابراز ندامت کرده، به پا خواستند و تیرها و نیزه‌های خود را شکستند و از شرکت در خرابی کعبه منصرف شدند.

از حضور عک در حادثه فیل چنین بر می‌آید که آنان وابستگی زیادی به اشعریان و خثعم داشتند به‌ویژه با اشعر که در بیشتر حوادث سیاسی - اجتماعی هویت یکسان داشتند. ویژگی دیگر نیروی جنگی آنها بود که شجاعت و کارآزمودگی آنها به عنوان تکیه گاه برای آنان در مواجهه با متخاصمین محسوب می‌شد. این قضیه در دوران اسلامی با شرکت وسیع آنان در زمان فتوح نیز به چشم می‌خورد.

مردم عک در راستای حفظ منافع و حیات اجتماعی خود، چونان دیگر قبایل عرب شبه جزیره در جاهلیت، احلاف و پیمان‌هایی را با دیگر قبایل همجوار منعقد ساختند که از جمله آن می‌توان به ائتلاف قبیله عک با قبایلی نظیر اشعر و خثعم اشاره کرد. جایگاه عک در یمن متصل به «اشعریان» بود؛ آنان سکونتگاه‌های مشترکی با خویشاوندان اشعری خود داشتند و در بسیاری از امور از جمله زبان با هم متفق بودند تا حدی که دو قبیله، رؤسای مشترکی داشتند و در بسیاری از ویژگی‌های زبانی، اشتراکات بسیار با هم داشتند. این امر موجب شد تا آنان ارتباط وثیقی را با اشعری‌ها برقرار نمایند. به نظر می‌رسد که ائتلافی که بین عک و اشعر برقرار بوده، بیشتر سببی بوده و رابطه خویشاوندی هم بین آنها برقرار بوده است. این استنباط به واسطه هم‌پیمانی‌های متعدد این دو قبیله نیز تأیید می‌گردد؛ از جمله این هم‌پیمانی‌ها اتحاد قبایل عک و اشعر با قبیله خثعم در حادثه اصحاب فیل است. همچنین حضور مشترک عکی‌ها در کنار نمایندگان اشعری به هنگام وفود بر پیامبر اعظم(ص) را از دیگر همگامی‌های این دو قبیله می‌توان ذکر کرد. این همگامی به لحاظ سیاسی پیوندهایی را بین این دو قبیله به‌وجود آورده بود به طوری که در دوران اسلامی نیز صحنه‌هایی از حیات مشترک سیاسی بین اشعریان و عک ترسیم شده است.

علاوه بر احلاف، وقوع برخی وصلت‌های جاهلی با اقوام دیگر هم که در واقع کارکردی مشابه پیمان‌های میان قبیلگی داشتند نیز، از دیگر مقوله‌هایی بود که در راستای حفظ و صیانت از منافع قبیلگی، از سوی برخی رجال عکی مورد توجه قرار گرفت. از جمله این ازدواج‌های جاهلی علاوه بر ازدواج عک با دختر ارغم بن جماهر اشعریو نیز پیوند زناشویی سَوده و به نقلی خبیّه (حییه) دختر عک با نزار بن معد بن عدنان -مادر مضر و ایاد- می‌توان از ازدواج الحاف بن قضاعه با عرمد بنت غافق بن حارث بن عک بن عدنان، ازدواج عیلان بن مضر با شقیقه بنت غافق بن شاهد بن عک -مادر قیس بن عیلان- و نیز پیوند سببی انمار بن اراش با هند دختر مالک بن غافق بن شاهد بن عک -مادر افتل (خثعم)- و ظبیعه بنت وهب با قیس بن سلیم اشعری -پدر ابوموسی اشعری- یاد کرد.

حیات دینی بنی عک در دوران جاهلی

قبیله عک نیز بمانند بسیاری دیگر از قبایل جزیرة العرب در عصر جاهلیت بت می‌پرستیدند. آنان بتی مخصوص به نام «المنطبق» داشتند که همراه با سلف و اشعر آن را می‌پرستیدند.این بت از مس ساخته شده بود و از باطن آن سخنانی بیرون می‌آمد که مانند آن هرگز شنیده نشده بود. پس از ظهور اسلام، به فرمان رسول خدا(ص) بت منطبق در هم کوبیده شد. بعد از شکستن این بت، شمشیری در آن یافته شد که پیامبر(ص) آن را برای خود برگزید و نامش را «مخذم» نهاد. از دیگر بت‌های این قوم می‌توان به نام «سعد» اشاره کرد که بر کرانه دریای تهامه قرار داشت. این بت معبود عک و مردم پیرامون آن بود.

عکی‌ها چونان بسیاری از اعراب جاهلی بلاد عرب، به انجام مناسک حج اهتمامی ویژه داشتند. آنان به هنگام زیارت کعبه، نزد بت خود می‌ایستادند و در پیشگاه آن نیایش می‌کردند

برخی دیگر از منابع در نقلی متفاوت‌تر از تلبیه قبیله عک در حج، آن را این گونه توصیف کرده‌اند که: چون عکیان، عزم حج می‌کردند دو غلام سیاه از غلامانشان را پیش می‌انداختند و آن دو پیشاپیش سواران ایشان بودند و می‌گفتند: «نحن غرابا عک؛ ما نگهبانان قبیله عک هستیم». بعد از آن، افراد قبیله عک می‌گفتند: عک الیک عانیه عبادک الیمانیه کیما نحج الثانیه؛ قبیله عک به سوی تو با رنج روی آورده‌اند؛ آنان بندگان یمنی تواند، می‌آییم تا دوباره حج بگزاریم!» مردم عک در انجام مناسک حج همراه با ضبه، رباب، قضاعه و... بر آیین «حله» بودند. بر اساس این آیین، آنان شکار را در موسم حج حرام می‌دانستند، صله رحم به جا می‌آوردند، ثروتمندان همه اموال خود یا بیشتر آن را در موسم حج انفاق می‌کردند. نیازمندان از کره، روغن می‌گرفتند و به قدر نیاز، پشم و مو می‌چیدند. آنها فقط لباسی را که با آن مناسک حج به جای آورده بودند، می‌پوشیدند و جامه تازه به تن نمی‌کردند. آنان از درِ خانه و درگاه آن داخل نمی‌شدند و تا زمانی که در احرام بودند، زیر سایه نمی‌رفتند، حلّی‌ها، روغن استعمال می‌کردند، گوشت می‌خوردند و پس از انجام مناسک و ورودشان به مکه همه کفش و جامه خود را صدقه می‌دادند و برای پاک نگهداشتن کعبه، با جامه تازه‌ای که از اهل حمس کرایه می‌گرفتند، طواف می‌کردند. ایشان همچنین از پوشیدن کفش اجتناب می‌کردند و اگر جامه اهل حمس را به دست نمی‌آوردند برهنه طواف می‌کردند. هر مردی از اهل حله را مردی حرمی (اهل حرم) از اهل حُمس بود که جامه‌اش را برای طواف، اجاره یا عاریه می‌گرفت وگرنه برهنه طواف می‌کرد یا هنگام بازگشت به خانه کعبه جامه‌ای کرایه می‌کرد،. ایشان، زمانی که آهنگ حج می‌کردند، جز گوشت، حق خرید و فروش چیز دیگری نداشتند تا به منازل خود بازگردند.

بنی عک و تعامل با نبی مکرم اسلام(ص)

اسلام بنی عک

اگر از اسلام مهجع بن صالح عکی -غلام عمر بن خطاب- که از پیشتازان در اسلام و از نخستین مهاجران به مدینه برشمرده شده است بگذریم، به نظر می‌رسد نخستین بارقه‌های پذیرش اسلام عمومی در این قوم به سال هفتم هجری و در پی همراهی افرادی از این قوم با هیأت اعزامی بنی اشعر به مدینه با ریاست ابوموسی اشعری درخشید. در ابتدای این سال، دو و به نقلی شش تن از مردم عک، همراه با جماعتی از اشعری‌ها که «ابن سعد» (م ۲۳۰ هجری) تعداد آنها را پنجاه نفر بر شمرده است، با کشتی و از راه دریا به جده رفته و در حالی که این بیت را می‌خواندند: فردا با دوستان محبوب و ارجمند -یعنی محمد و یارانش- دیدار می‌کنیم»، از آنجا به مدینه رفتند. آنان پس از رسیدن به این شهر، پیامبر(ص) را در حال فتح خیبر دیدند. پس، با آن حضرت دیدار کردند و مسلمان شدند. برخی منابع، محمد بن جابر عتکی عکی و عمرو بن مالک عکی را از جمله همراهان ابوموسی در این وفد گفته‌اند.

در پی این دیدار، در سال نهم هجری (عام الوفود) نیز، گروهی از مردان بنی‌غافق -از شاخه‌های بزرگ قبیله عک- خود را به مدینه رساندند و اظهار مسلمانی کردند. نقل است که جلیحة بن شجّار بن صحار غافقی همراه با جماعتی از قوم خود محضر پیامبر(ص) شرفیاب شدند و گفتند: «ما سران قوم خود هستیم و مسلمان شده‌ایم و سهم زکات خود را از اموالمان بیرون کرده‌ایم و در محل خود نگهداری می‌کنیم». حضرت فرمود: «آنچه برای دیگر مسلمانان و بر عهده ایشان است برای شما هم خواهد بود». عوز (عوذ) بن سریر غافقی هم که از همراهان جلیة بن صحار در این وفد بود گفت: «ما به خدا ایمان آوردیم و از رسولش پیروی می‌کنیم». بنا بر آنچه که از برخی گزارشات تاریخی بر می‌آید، به نظر می‌رسد که در زمان حیات نبی خاتم(ص)، تنها جمعی از مردم عک اسلام پذیرفته باشند و بخشی از آنان از جمله عکیانی که در عراق ساکن بودند، همچنان تا پس از رحلت آن حضرت، در حال کفر خود باقی مانده بودند. بنا بر نقل برخی گزارشات، ایهم بن ابی شمر غسانی چون در زمان خلافت عمر بن خطاب، اراده پذیرش اسلام کرد از شام به او نامه نوشت و اجازه خواست تا به مدینه وارد شود که با استقبال عمر و مسلمانان روبرو شد. ایهم با ۵۰۰ سوار از عک و جفنه به مدینه رفتند در حالی که لباس وشی بافته شده از طلا و نقره به تن داشتند. آنها اسلام وردند اما بعد طی حادثه‌ای مرتد شدند.

بنی عک و حضور در وقایع ایام نبوی(ص)

بی‌گمان مِهجَع بن صالح عکی -مولی عمر بن خطاب- را باید از مشهورترین چهره‌های عکی در دوران حیات نبی اکرم(ص) بر شمرد. او از پیشتازان در اسلام و از نخستین مهاجران به مدینه بود. رسول خدا(ص) در جریان مؤاخات بین مهاجر و انصار، بین او و سراقة بن عمرو بن عطیه غنمی نجاری و به نقلی حارث بن سراقه، پیمان برادری برقرار نمود. مهجع همراه با دیگر مسلمین، در جنگ بدر حضور یافت و در این جنگ به شهادت رسید. از او به عنوان اولین شهید این معرکه نام برده شده است؛ از این‌رو، در حدیثی منتسب به رسول خدا(ص)، حضرت پس از پایان جنگ بدر او را «سیدالشهدای امت» خود لقب داد. منابع اهل سنت، نزول آیاتی از قرآن را در شأن مهجع دانسته‌اند که جمله آن می‌توان به نزول آیه: ﴿وَلَا تَطْرُدِ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِٱلْغَدَوٰةِ وَٱلْعَشِىِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ﴾ در شأن او و افرادی چون بلال، صهیب، خباب، عمار، عتبة بن غزوان، اوس بن خولی و عامر بن فهیره اشاره کرد. آیه دوم سوره عنکبوت و نیز آیه ۱۶۹ سوره آل عمران. را نیز در شأن او دانسته‌اند. از دیگر معدود اخبار این قوم در دوران حیات نبی اکرم(ص)، حضور برخی از مردم این قوم از جمله مالک بن عباده غافقی در واقعه حجة الوداع است که در حدیثی از او، بدان اشاره شده است.

بنی عک و دوران خلفا

ارتداد بنی عک

عکی‌ها از اولین کسانی بودند که پس از رحلت نبی مکرم(ص)، علیه دولت مدینه سر به شورش نهادند. چون مردم عک از درگذشت رسول خدا(ص) با خبر شدند، جمعی از آنان فراهم آمدند و پس از پیوستن گروهی از اشعریان به آنان، در «اعلاب» بر راه ساحل مستقر شدند. در آنجا جمعی دیگر نیز به آنان پیوستند اما سالاری نداشتند. طاهر بن ابی هاله تمیمی -نماینده دولت مدینه در عک و اشعر در سرزمین تهامه- پس از اطلاع از این خبر، ماجرا را به خلیفه نوشت و سپس همراه با مسروق عکی و جمعی دیگر از عکی‌ها که مرتد نشده بودند، سوی آنها روان شد. در جنگی که بین او و سپاهش با شورشیان در گرفت، عک و یاران آنها منهزم، و اغلب آنها کشته شدند. سپاه طاهر در این نبرد از متخاصمین کشتاری وسیع به عمل آوردند؛ به نحوی که نقل است که از کثرت کشته‌های این واقعه، راه‌ها و بیابان‌ها پر از بوی تعفن اجساد مقتولین گردید. این گروه، بواسطه این که ابوبکر در نامه خود به طاهر بن ابی هاله، آنها را اخابث خوانده بود، به «اخابث (پلیدها)» ملقب شدند. ابوبکر، راه بلاد آنها را هم طریق اخابث نام نهاد که این نام به نقل «ابن اثیر» (م ۶۳۰ هجری) تا زمان حیات او همچنان باقی مانده بود.

در گزارشاتی که از این خیزش در دست است نکات مبهمی وجود دارد که موضوع رهبری این شورش از آن جمله است. وجود این نکات مبهم این گمان را تقویت می‌کند که این شورش بمانند دیگر خیزش‌های یمن پس از رحلت نبوی(ص) چندان نیرومند و قوی نبوده تا بتواند بر اقتدار اسلامی در تهامه ضربه‌ای وارد نماید. عدم گستردگی و ضعف خیزش عک و اشعر چندان نمود داشت که طاهر بن ابی هاله تمیمی را بر آن داشت تا بدون درخواست نیروی کمکی از مدینه و تنها با بهره‌گیری از نیروهای محلی به سرکوبی آنان مبادرت ورزد. شاید بتوان شرکت عکی‌ها در شورش تهامه را نوعی همکاری و همگامی قبیله عک با اشعر تعبیر کرد که این همراهی در جهات مختلف دیده می‌شود. از دیگر مشارکت‌های بنی عک بن عدثان در جنگ‌های ارتداد، می‌توان از حمایت‌های مردم این قبیله از دولت مدینه در مواجهه با اسود عنسی -از پیامبران دروغین- اشاره کرد. بنا بر نقل برخی گزارش‌ها، زمانی که مردم صنعا به رهبری قیس بن عبدیغوث بن مکشوح مرادی -از سرداران اسود عنسی پیامبر دروغین یمن- علیه حاکم خود فیروز دیلمی سر به شورش نهادند، فیروز از آنجا گریخت اما خانواده‌اش همراه با جمعی دیگر از زنان و فرزندان ابنا به اسارت قیس در آمدند. وی از ابوبکر درخواست کمک کرد و همزمان از باقی مانده مردم عک که به دولت مدینه وفادار مانده بودند و نیز از بنی عقیل بن عامر جهت آزادی این اسرا کمک‌طلبید. مردم بنی عقیل به سالاری مردی به نام «معاویه»، دعوت او را اجابت کردند. آنان راه را بر مردان قیس بستند و ضمن کشتن نگهبانان این کاروان، زنان و فرزندان ابنا را از بند رهاندند. آن گاه بنی عقیل و عک، جمعی را به کمک فیروز فرستادند. فیروز به یاری این جمع و نیز کسانی که نزدش فراهم بودند به جنگ قیس بن عبدیغوث مرادی رفت و در نزدیکی صنعا، شکست سختی را بر وی وارد کرد.

پناه دادن به طاهر بن ابی هاله تمیمی -فرماندار ابوبکر در قبایل عک و طوایف اشعری- در برابر اسود عنسی و نیز پیکار با اسود عنسی در تهامه هم از دیگر مواضع حمایت عکی‌ها از دولت مدینه در مواجهه با پدیده پیامبران دروغین -به‌ویژه اسود عنسی- ذکر شده است.

فتوحات اسلامی

مردم قبیله عک ایفاگر نقشی مهم در فتوحات اسلامی صدر اسلام در هر سه جبهه ایران و شام و مصر بودند. آنها همراه با ابوموسی اشعری در فتح شوش (سال ۱۷ هجری) مشارکت یافتند و بابت این حضور، در پایان این جنگ، چونان برخی دیگر از قبایل حاضر در این نبرد، از ابوموسی اشعری مقرری دریافت نمودند. فتوحات شام و عراق نیز عرصه‌ای دیگر از حضور قوم عک بود. چهره سرشناس عک در این میدان، مسروق بن فلان عکی بود. مسروق پس از فتوحات عراق، در امر فتوحات شام مشارکت جست و در جنگ یرموک در سال ۱۳ هجری فرماندهی برخی کرادیس (دسته‌ها) سپاه اسلام را بر عهده داشت. وی همچنین، در جریان فتوحات شام و پیش از جنگ اجنادین در سال ۱۵ هجری، از سوی عمرو بن عاص -فرمانده محور اجنادین- همراه با علقمة بن حکیم فراسی، به جنگ مردم ایلیا (بیت المقدس) فرستاده شد تا با این اقدام، از فشار لشکر روم بر سپاه تحت فرمان عمرو بن عاص بکاهد.

عکی‌ها -و به ویژه شعبه بزرگ آن بنی غافق- سهمی بزرگ و برجسته در فتوحات اسلامی در مصر (در سال ۲۰ هجری) داشتند. پس از ورود عمر بن خطاب به الجابیه در سال ۱۸ هجری، پیشنهاد فتح مصر از سوی عمرو بن عاص به وی ارائه گردید. عمرو، ضمن سخنانی، انجام فتوحات در مصر را مایه قوت مسلمین و کسب اموال بسیار دانست. این پیشنهاد، هر چند در ابتدا با مخالفت عمر همراه گردید، اما اصرار عمرو بن عاص، سرانجام خلیفه را به انجام فتوحات محدود در مصر راضی کرد. او چهار هزار و به نقلی ۳۵۰۰ رزمنده از عک -که یک سوم آن را غافقی‌ها تشکیل می‌دادند،- را به فرماندهی عمرو بن عاص جهت انجام فتوحات به مصر اعزام کرد.بدین ترتیب، عکّی‌ها همراه با اسبان ویژه خود، که «عجلی» خوانده می‌شدند، در فتوحات مصر مشارکت کردند. «فرما» نخستین موضعی بود که این نظامیان به آن حمله بردند و موفق شدند پس از دو ماه نبرد، آن را فتح کنند. سپس آنها به «بلبیس» و بعد «ام دنین» (مقس) رفتند و این مناطق را نیز بر فتوحات خود افزودند. از جمله رزمندگان عکی حاضر در فتوحات مصر که نامی از آنها در تاریخ به ثبت رسیده است می‌توان به نام بشر بن عبدالله بن صحار غافقیو نیز عبدالله و عبدالرحمن پسران هجالة بن افلح بن قیس اشاره کرد که همراه با پدرشان در آن حضور یافته بودند. بشیر بن جابر بن عراب عبسی -از اصحاب پیامبر(ص)- نیز از دیگر عکی‌های حاضر در فتح مصر بود.

رزمندگان عک پس از پایان فتوحات اسلامی در مصر، در سرتاسر مصر به‌ویژه «جیزه» (قاهره فعلی) و روستاهای بوصیر، مَنوف، دسبندس و أَتریب مستقر شدند. «فسطاط» هم از دیگر مقرهای اصلی قوم عک بود. بعد از تأسیس این شهر توسط عمرو بن عاص و تبدیل آن به پایتخت جدید مصر، زمین‌هایی از سوی امارت تازه تأسیس این منطقه، برای لشکریان حاضر در مصر، جهت اسکان در این شهر، در نظر گرفته شد که هر یک از این زمین‌های اختصاصی به نام هر قبیله معروف و شناخته شده بود. از جمله این قبایل بنی غافق بودند که در آن شهر محله‌ای مختص خود داشتند. «مقریزی» (م ۸۵۴ هجری) در ذکر حدود سرزمینی این قوم در مصر، خطّه غافق -از تیره‌های بزرگ عک- را ادامه خطه لخم تا خطه الظاهر، در کنار درب الأعلام برشمرده است.در برخی مصادر نقل شده که قبایل غافق و مهره، مدتی بعد، با توسعه خطه و محدوده اسکان شهری خود، از شرق به صحرا و از ناحیه شمال به «الفضاء» رسیدند. محلات غافق در مصر از حیث کثرت، به اندازه‌ای بود که برخی منابع، آن را غیر قابل شمارش توصیف کرده‌اند. بدون شک، عکّی‌ها به دلیل تعداد زیاد و نقش مهم شان در فتوحات، جایگاه برجسته‌ای در مصر داشتند. آنها در طول قرن اول هجری، موقعیت خود را در مصر حفظ کردند و همچنان از شکوه و جلال خود بهره می‌بردند.

بنی عک و قیام مدنی علیه عثمان

حوادث دوران عثمان و قیام مردمی علیه او نیز، از دیگر حوادث مهم صدر اسلام است که در آن به نام برخی مردم بنی عک پرداخته شده است. انتصاب فرمانداران فاسد و ناکارآمد، و نیز انحرافات گسترده‌ای که در انحاء مختلف سیاسی - عقیدتی در دوران خلافت عثمان در سرتاسر بلاد اسلامی بروز کرد، نارضایتی‌ طیف گسترده‌ای از مردم را موجب گردید. بزرگان و آزادگانی از بلاد اسلامی در برابر پایمال شدن اصول اسلامی، سکوت خود را شکستند و به اعتراض علیه او پرداختند، که غافقی بن حرب عکی در کنار بزرگانی از مصر نظیر: کنانة بن بشر سکونی تجیبی، سودان بن حمران، خالد بن ملجم و عبدالله بن سوداء و... از جمله آنان بودند.

معترضان عراق و مصر و دیگر بلاد اسلامی، در نامه‌نگاری‌های خود، زمانی را تعیین کردند تا جهت اعتراض به وضعیت موجود، رو سوی مدینه آوردند. مصریان همگام با دیگر معترضان شهرها -از جمله کوفه و بصره- در چهار گروه، به ریاست چهار تن از بزرگانشان: سودان بن حمران، قتیرة (میسرة) بن بلال سکونی، عبدالرحمن بن عدیس بلوی و کنانة بن بشر لیثی و به فرماندهی کل غافقی بن حرب عکی، همراه با ششصد یا هزار تن از مردم مصر، در شوال سال ۳۵ هجری از شهرهای خود خارج شدند و به سوی مدینه حرکت کردند. آنان ابتدا در نزدیکی مدینه در محلی به نام «ذی مروه» اجتماع کردند و اندکی بعد، به مدینه وارد شدند. با رایزنی‌های انجام گرفته، آنها ضمن ابلاغ اعتراضات خود به عثمان، تعهداتی را جهت اصلاح امور مسلمین از او اخذ نمودند و سپس، به شهرهای خود عزیمت کردند. اما در میانه راه، به یکی از غلامان عثمان که سوار بر شتری از شتران عثمان، عازم مصر بود، برخوردند. آنان در بازرسی از او، نامه‌ای یافتند که در آن خطاب به عبدالله بن سعد بن ابی سرح -والی عثمان در مصر- از او خواسته شده بود تا با مخالفان به محض ورود به شدت برخورد کند. معترضان پس از یافتن نامه، به سرعت به مدینه بازگشتند و با نشان دادن نامه به عثمان و دیگر مردم، خواستار توضیح او شدند. عثمان ضمن رد نوشتن این نامه، بر پایبندی خود بر قول و قرارهایش با آنان -که عمل بر اساس کتاب خدا و سنت رسول(ص) و عمل در راستای رضای معترضان بود،- تأکید ورزید. اما توضیحات او معترضان را مجاب نکرد و آنان همچنان از بی‌اعتمادی خود به عثمان پای می‌فشردند. در پی اقدامات صورت گرفته از سوی دو طرف، مذاکرات عملاً به بن بست کشیده تا این که سرانجام با بالا گرفتن کار، معترضان به منزل عثمان یورش آوردند و او را پس از سی تا چهل روز محاصره به قتل رساندند. غافقی بن حرب عکی از جمله این هجمه کنندگان بود. در روایتی آمده است که غافقی بن حرب پس از محمد بن ابی بکر به عثمان نزدیک شد و با میله‌ای آهنین به دهانش زد. غافقی در ایام محاصره عثمان، امام مردم مدینه در اقامه نماز بود و تا پنج روز پس از قتل عثمان که مدینه همچنان بدون خلیفه مانده بود، امارت شهر را بر عهده داشت. تا اینکه سرانجام، مهاجر و انصار با اصرار از امیرالمؤمنین(ع) خواستند تا عهده دار خلافت شوند و با پذیرش ایشان، جمله مردم مدینه و معترضان بلاد با ایشان بیعت کردند.

بنی عک و تعامل با دولت علوی(ع)

اخبار به جای مانده از مردم قبیله عک در تاریخ دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع)، را باید بیشتر محدود به ذکر حضور ایشان در جنگ صفین دانست. این اخبار، گویای آن است که مردم عک با دو رویه همراهی و رویارویی در میدان صفین حضور یافته، در کنار حضور حداکثری در سپاه شام، مشارکتی حداقلی نیز در سپاه امیرالمؤمنین(ع) داشته‌اند. عکیانی که با معاویة بن ابی‌سفیان همراه شدند به رهبری مسروق عکی در این پیکار حضور یافتند. مسروق، از بزرگان شام و فردی عثمانی مذهب بود. چندان که نقل است زمانی که امام علی(ع)، جریر بن عبدالله بجلی را نزد معاویه فرستاد تا از او برای حضرت بیعت بستاند، مسروق و ذوالکلاع و شرحبیل بن سمط و جمعی دیگر از وجوه شام، ضمن مخالفت با این امر، معاویه را از بیعت با حضرت و ترک خونخواهی عثمان بر حذر داشته، به تهدید او پرداختند. مسروق همراه با یاران عکی‌اش در نبرد بزرگ صفین حضور یافت. در این روز، و به وقت چینش دو سپاه، معاویه پس از تعیین فرماندهان جنگ، در برابر هر قبیله‌ای از سپاه امیرالمؤمنین(ع)، قبیله‌ای از شام گماشت. در این آرایش نظامی، عک با مذحج روبرو گردید. پیش از آغاز رسمی جنگ، افرادی از سپاه شام -از جمله جمعی از عکیان- به میدان آمدند و هماورد‌طلبیدند. فیروز بن صالح عکی شاعر و تک‌سوار بنی عک از نخستین رزمندگانی بود که پا به عرصه نبرد تن به تن صفین نهاد. وی که به دلاوری زبانزد بود، در حالی که رجز می‌خواند، مالک اشتر را به مبارزه‌طلبید. مالک، در حالی که رجز می‌خواند به مصاف او رفت و با نیزه‌اش او را به خاک هلاکت انداخت.

در یکی دیگر از این همآورد‌طلبی‌ها، سواری از سواران شام در حالی که غرق در آهن بود به میدان صفین آمد و مبارز‌طلبید. عبدالرحمن بن یحیی کندی به مصاف او رفت و از او خواست خود را معرفی کند. آن مرد، خود را مردی از عک معرفی کرد. پس عبدالرحمن در حالی که رجز می‌خواند بر او حمله برد و با نیزه‌اش وی را هلاک کرد. هماوردی‌های ابوخراش عمرو عکی با نجاشی و نیز مردی عکی با قیس بن فهدان کنانی و کشته شدنشان به‌دست این دو یار امیرالمؤمنین(ع) هم، از دیگر نبردهای تن به تن عرصه صفین ذکر شده‌اند.

پیش از آغاز جنگ عمومی، عمرو بن عاص و مردی از عک به رجز خوانی پرداختند. مردمان عک شام هم، در حالی که با دستار پای خود را به هم بسته بودند، پیش آمدند و در برابر خود سنگی بزرگ انداختند و گفتند: «پشت به جنگ نخواهیم کرد مگر این که سنگ هم با ما به جنگ پشت کند». با آغاز جنگ، و در یکی از معارک آن، ذو الکلاع و عبید الله بن عمر با نیروهای تحت امر خود که متشکل از قبایل لخم، عک، جذام و اشعر بودند، بر قبایل مذحج و بکر بن وائل حمله بردند. در این نبرد سنگین که به کشته شدن ذو الکلاع و عبیدالله انجامید، یکی از عکّیان در رجزهایش چنین سرود: وای بر حال زار ما در مذحجیان از ضرب شست عکّ که ما مادرشان را به عزایشان نشانیم و بگریانیم. ایشان را پس از در هم پیچاندن پایشان به نیزه می‌کشیم؛ چراکه رزم آورانی چون مردان عکّ نباشند. هر آن رزم آور دلیری را پای درپیچد».رجز آن مرد عکی، حمیت مردم مذحج را برانگیخت. از این‌رو، یورش سهمگینی را بر آن قوم آغاز کردند و روزگار سیاهی را برای آنها رقم زدند. در این هنگام و در حالی که سنگ آسیای جنگ، قوم عک را در هم می‌نوردید و مرد و مرکب عکی را در خون می‌غلطاند، منادی عکی‌ها از در الحاح و التماس در آمد و ضمن یادآور شدن حرمت خویشاوندی، همدانی‌ها و مذحجی‌ها را از کشتار بیشتر عک و جذام بر حذر داشت.

حمله شامیان به سپاه عراق، در پس پا در میانی‌های بی‌ثمر ابوهریره و ابودرداء بین دو لشکر عراق و شام نیز، از دیگر مواقف جنگ صفین است که از بنی عک نامی به میان آمده است. در پی این اقدام که حاصلی جز شعله ور‌تر شدن جنگ بین دو سپاه نداشت، عمرو بن عاص قبیله عک را که در رزم زبانزد عرب و عجم بودند به یاری خود فرا خواند. او در میدان، ترسان جولان می‌داد و رجز می‌خواند. مالک اشتر چون عمرو بن عاص و قبیله عک را دید و از حمله قریب الوقوع آنان اطمینان پیدا کرد با سیصد سوار از قبیله مذحج پا به میدان گذاشت و با آنها به نبرد پرداخت. مالک در هنگامه این نبرد، مترصد فرصتی بود تا عمرو بن عاص را از پا در آورد. پس چون عمرو را دید، به سوی او پیش رفت. اما عمرو بن عاص متوجه مالک شد و روی به گریز نهاد و در بین سواران عک جای گرفت. مالک صلاح کار را حمله یکباره بر قبیله عک دانست تا شاید با در هم شکستن انسجام آنان، فرصتی دست دهد تا آنها بر عمرو بن عاص دست یابند و با کم کردن شر او، فتنه و آشوب را فرو بنشانند. یاران او نیز پذیرفتند و به یکباره بر قبیله عک یورش آوردند و آنان را تا سراپرده معاویه عقب راندند. در این حمله ۷۲ تن از عکی‌ها کشته شدند. یکی از یاران مالک، زخمی سهمگین بر پیکر عمرو بن عاص وارد آورد اما عمرو گریخت و خود را به خیمه‌های شامیان رساند و مخفی شد. در این حمله، بیشتر مبارزان عک کشته و مجروح شدند و بقیه عقب نشستند.

مقابله معاویه به همراهی قوم عک و اشعر، در برابر هجمه سنگین مالک اشتر -که از پس از شهادت عبدالله بن بدیل انجام گرفت- هم، از دیگر عرصه‌های حضور عک در این نبرد است. مالک از مذحج خواست تا به جنگ با عک بپردازند و خود، به جمع همدانیان پیوست و همراه با قبیله کنده و قوم خود در حالی که رجز می‌خواند بر اشعریان تاخت.

همچنین نقل شده که چون معاویه نیروی پشتیبان سواره خود را بر ضدّ همدان بسیج کرد و این نیرو پس از شکست از بنی همدان، عقب رانده شد، سخت اندوهگین شد و خود، همراه با جمعی از مردم عک و لخم و دیگر طوایف سپاهش شمشیرکشان به میدان تاخت، اما سواران همدان بر او یورش آوردند و وی به تک از چنگ ایشان گریخت‌ و همدان به جای خود باز گشتند. حجر بن قحطان وادعی -شاعر همدان- در توصیف این ماجرا خطاب به سعید بن قیس سرود: «... و کِنْدَةَ وَ الْحَیِّ الْخِفَافِ السَّکَاسِکِ *** وَ نَحْنُ حَطَمْنَا السُّمْرَ فِی حَیِّ حِمْیَرٍ حِذَارَ الْعَوَالِی کَالْإِمَاءِ الْعَوَارِکِ *** وَ عَکٍّ وَ لَخْمٍ شَائِلِینَ سِیَاطَهُمْ‌ .... ما سمر را در قبیله حمیر و نیز کنده و بنی خفاف سکاسک را در هم شکستیم. و همچنین عکّ و لخم را که تازیانه بر کشیده بودند به طعن نیزه‌های بلند خویش چون کنیزکان حایض (وامانده) گریزاندیم».

در موقفی دیگر از این جنگ چنین آمده است که پس از شدّت گرفتن جنگ، معاویه به عمرو بن عاص پیام داد که عکّ و اشعریان را در برابر همتایان خود قرار دهد. عمرو به معاویه پیام داد: «همدان را در برابر عکّ قرار داده است»، معاویه به او پیغام باز پس فرستاد که «عکّ را بر همدان ‌بتازان». عمرو بن عاص، نزد قوم عک آمد و گفت: «ای گروه عکّ! علی می‌داند که شما قبیله‌ای شامی هستید، و بدین سبب قبیله عراقی همدان را برای نبرد با شما بسیج کرده است، پس پایدار باشید و امروز ساعتی سرهای خود را به من سپارید که حق به نقطه حسّاس خود رسیده است». ابن مسروق -بزرگ عکیان- پس از شنیدن این سخننان، نزد معاویه رفت و گفت: «ای معاویه، تکلیف هزار تن برابر دو هزار تن بر ما نه، با این عهد که هر کس از ایشان کشته شد، پسر عمویش جای او را بگیرد، تا امروز چشم و دلت را آرام بخشیم [و به نگرانی تو پایان دهیم]». معاویه نیز پذیرفت و آنان عازم نبرد با همدان شدند. همدانیان هم پس از نبردی سنگین با ازد و بجیله و در هم شکستن آنها، آماده جنگ با تیره عکّ شدند. در این حمله، عکّیان زره پوشیده بودند، ولی ساق پوش بر پای نداشتند. از این‌رو، سعید بن قیس -رییس همدانیان- ندا در داد: «ای همدانیان؛ پای آنان را پی کنید». پس تیغ‌ها، بی‌دریغ و پیاپی، پای عکّیان را قطع می‌کرد. در این هنگام، ابو مسروق عکّی از جنگجویان عک خواست تا در برابر این حربه، چونان اشتران به زانو در آیند. پس عکیان همگی به زانو در آمدند و سپرها را برابر گرفتند و با نیزه مهاجمان را می‌زدند. دو طرف، تا شب با هم در ستیز بودند. تا این که همدانیان ندا در دادند: «ای گروه عکّ، به خدا سوگند، باز نگردیم مگر آنکه شما از میدان باز گردید». عکّیان نیز پاسخ مشابهی به همدانیان دادند. معاویه به عکّیان پیام فرستاد: «سوگند آن گروه را راستین شمارید [و باز گردید]» آنگاه عکّیان میدان را ترک کردند و سپس همدانیان از میدان باز گشتند. عمرو عاص به معاویه گفت: «شیران با شیران رویاروی شده‌اند و من هرگز چون امروز ندیده‌ام، اگر تو را قبیله‌ای دیگر همچون عکّ می‌بود یا علی را، همه چون همدانیان [سخت‌کوش] می‌بودند، بی‌گمان این برخورد به نابودی همگانی می‌انجامید [و یک تن از دو سپاه زنده نمی‌ماند]». سپس در باب این واقعه شعری سرود.

در تشریح کامل‌تر این جریان از ابن اعثم (م ۳۱۴ هجری) نقل است که: معاویه پس از شکست در پیکاری سخت، جهت روحیه بخشی به سپاه خود و تقویت اراده آنان و نیز بستن دهان مخالفان، آنها را گرد آورد و ضمن تقدیر الهی خواندن این شکست، از آنها خواست تا در نبردهای پیش رو، جهد بیشتری از خود نشان دهند. وی همچنین در این دیدار از آنها خواست اگر خواسته‌ای دارند ابراز کنند. اشعری‌ها و جمعی از مردم عک به پا خواستند و گفتند: «ای معاویه، کار ما با تو به مشکل برخورده است؛ یقین داریم که تو بر باطلی و علی(ع) بر حق. اما برای رضای تو، باطل اختیار کرده ایم و از حق روی برگرداندیده ایم. ما شب و روز با علی(ع) در حال جنگیم و این کار ما باید ثمری در دین یا دنیا داشته باشد. چون ما در موافقت توایم و روی علی(ع) شمشیر می‌کشیم، یقیناً از دین نصیبی نخواهیم برد؛ پس از مال و مکنت دنیا کم و بیش چیزی به ما عطا کن تا چونان کافر بدبخت، بی‌بهره از دین و دنیا نباشیم. اگر به ما احسان نمایی تا جان داریم در خدمت توایم و در موافقت تو می‌کوشیم و گر نه عنان بر می‌گردانیم و به سپاه علی(ع) ملحق می‌شویم.؛ چراکه در سپاه علی(ع) از مال دنیا اگر خبری نیست، لااقل از دین بهره‌ای خواهیم برد». معاویه با شنیدن این سخنان، اعلام کرد هر قومی خواسته‌ای دارند، مشروح بیان کنند تا به اجابت برسد. قبیله عک، طلب مواجب و انعام نمودند و دیگر قبایل هر یک چیزی طلب کردند. معاویه هم مطابق خواسته آنها، به اجابت در خواست شان پرداخت و از مال و مکنت بیشتر از آنچه خواسته بودند به آنها عطا کرد. خبر بخشش‌های معاویه به سپاه حضرت رسید و برخی از سست ایمانهای سپاه حضرت را به معاویه راغب کرد. چون گزارش این ماجرا به علی(ع) رسید، آن (گرایش و سست‌دلی مردم) را بسی زشت و نکوهیده شمرد. در این هنگام، منذر بن حفصه همدانی نزد حضرت آمد و گفت: خبر به شما هم رسیده است که قبیله عک و اشعر دین خود به دنیا فروخته‌اند و ضلالت را بر هدایت انتخاب کرده از معاویه چیزی طلب داشته‌اند؟ سپس با سرایش شعری با مطلع: عکّیان درخواست مقرری کردند و اشعریان خواستار دریافت «ثنیه» به عنوان جایزه شدند». از ثبات قدم خود با حضرت گفت و قوم عک و اشعر را بواسطه فروختن دین شان به دنیا سرزنش کرد؛ که با تمجید حضرت روبرو شد.

نبرد حصین بن منذر با جماعتی از سپاه شام هم از دیگر مواقف این پیکار عظیم است که از قبیله عک و مردمانش سخن به میان آمده است. بر پایه برخی گزارشات، امام علی(ع)، حصین بن منذر را با ۵۰۰ سوار از بهترین‌های قوم ربیعه به جنگ عمرو بن عاص فرستاد. چون جنگ شدت یافت، معاویه نیز، ۵۰۰ سوار از سواران عک و حمیر و لخم را به کمک عمرو بن عاص و نبرد با حصین فرستاد. حصین و یارانش به آنان حمله کردند و آنان را تا سراپرده معاویه عقب راندند. همچنین در نقلی دیگر، در باب نقش عکیان در یکی از مواضع جنگ صفین، چنین آمده است که روزی علی(ع) رو به قبیله ربیعه نهاد و با همراهی ۱۰ تا ۱۲ هزار سپاهی از دیگر قبایل که نزد حضرت فراهم آمده بودند، نبردی بزرگ را علیه معاویه ترتیب دادند. در این حمله بزرگ که پس از شهادت عمار و هاشم مرقال و با همراهی بزرگانی چون عدی بن حاتم و مالک اشتر انجام گرفت، صفوف شامیان در هم شکست و سپاه امام(ع)، هر که را پیش روی خود می‌دیدند می‌کوفتند تا به سراپرده معاویه رسیدند. امیرالمؤمنین(ع) در این جمع در حالی که رجز می‌خواند، با شمشیر خود دشمنان را می‌زد. معاویه در این هنگام اسب خود را‌طلبید تا بگریزد اما بار دیگر به میدان بازگشت و به مدد خواهی از عکیان و اشعریان بانگ برداشت. آنان نیز گردش را گرفتند و به ایستادگی پرداختند تا این که سرانجام دو سپاه از یکدیگر دست بر داشتند و متفرق شدند.

حضور مسروق بن حرمله (جبله) عکی به عنوان نماینده شامیان در امر تحکیم هم از دیگر مواردی است که به نقش مردم عک در جنگ صفین و حوادث پیرامونی آن اشاره دارد. همان‌گونه که پیشتر گفته شد در برابر بخش اعظم قبیله عک که در جنگ صفین در کنار معاویة بن ابی‌سفیان، در سپاه شام گرد آمده بودند، گروه کوچکی از عک هم در سپاه امیرالمؤمنین(ع) حضور داشتند که رو در روی هم‌قبیله‌ای‌های شامی خود و نیز خویشان اشعری خود دست به سلاح بردند و در نبرد با ایشان شهدایی را تقدیم کردند که از جمله آن می‌توان از بزرگانی چون عبدالله بن جریش عکی و مطرّف بن حصین عکی یاد کرد. از دیگر اخبار همراهی‌های فرزندان عک در این جنگ و احیاناً در دیگر وقایع دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) می‌توان به همراهی برخی از ایشان از جمله ایاس بن عامر غافقی مناری در جنگ‌های آن حضرت یاد کرد. ایاس از اصحاب و شیعیان امام علی(ع) بود که پس از آمدن آن حضرت به کوفه، خود را از مصر به کوفه نزد امام(ع) رساند و در معیّت ایشان در جنگ‌های آن حضرت حضور یافت. عبدالله بن زُرَیر (متوفی ۸۰ هجری) را هم از دیگر مشاهیر تابعین و از یاران و حامیان برجسته امام علی(ع) گفته‌اند. او نیز از مصر، خود را به کوفه، محضر امیرالمؤمنین(ع) رسانده بود و در جنگ صفین مشارکت جست.

واقعه شهادت محمد بن ابوبکر -فرماندار امیرالمؤمنین(ع) در مصر- نیز از دیگر اخبار ایام حکومت امام علی(ع) است. عکی‌ها و به‌ویژه غافقی‌های مصر گرایش‌های علوی داشتند شاید از همین رو بود که پس از هجوم لشکریان شام به فرماندهی عمرو بن عاص به مصر در سال ۳۸ هجری و شکست محمد بن ابوبکر از آنها، وی به محله غافقی‌ها پناه برد و در منزل ابن هجاله غافقی پنهان شد. غافقی، خواهری ضعیف النفس و ترسو داشت. زمانی که معاویة بن حُدیج و افرادش به دنبال محمد به منزل ابن هجاله غافقی آمدند، او از بیم جان برادر، آنها را به سوی محمد بن ابی بکر راهنمایی کرد. معاویه بن حُدیج نیز، محمد را به اسارت گرفت و سپس به شهادت رساند. پس از شهادت محمد بن ابوبکر، محمد بن جعفر بن ابیطالب که از همراهان او در مصر بود، مخفی شد و سپس مدتی بعد، با راهنمایی مردی از تیره غافق به فلسطین گریخت و خود را به یکی از دایی‌های خود از خثعم رساند.

مناسبات بنی عک و دولت امویان

تعاملات بنی عک با امویان را باید بیشتر در راستای همراهی‌های ایشان با این دولت تبیین کرد. اندک رویارویی‌هایی را هم از برخی طوایف آن شاهدیم که عمدتاً از سوی طوایفی چون بنی غافق صورت گرفته است. غافقی‌های مصر، گرایش‌های علوی داشتند. از این‌رو، ازدیان عراق، زمانی که توسط زیاد بن ابیه (۴۵-۵۳ هجری قمری) بواسطه احساسات ضد اموی‌شان به آنجا تبعید شدند، در همسایگی غافق در مصر مسکن گزیدند. همین گرایش موجب شد هنگامی که عبدالرحمن بن جحدم فهری توسط عبدالله بن زبیر به عنوان فرماندار مصر (۶۴-۶۵ هجری قمری) منصوب گردید، قبیله غافق به او بپیوندند و به خصومت با دولت امویان بپردازند. به همین دلیل هم، در ایام محاصره ابن زبیر در مکه، متحمل سختی‌هایی شدند.

اما از اخبار همراهی این قوم با حاکمیت بنی امیه، علاوه بر همیاری‌های ایشان با معاویة بن ابوسفیان در جنگ صفین -که در بخش گذشته بدان مفصل پرداخته شد- می‌توان به مشارکت برخی از ایشان در فتوحات اسلامی این دوره و نیز سرکوب برخی شورش‌های ضد اموی اشاره کرد. مطهر بن حر عکی از جمله ایشان بود. وی در جریان طغیان عبدالرحمن بن محمد بن اشعث علیه دولت اموی، با حجاج بن یوسف ثقفی -فرماندار مشهور امویان در عراق- همراه گردید و به دستور وی، با دو هزار سپاهی مأمور فتح پادگانی در شوشتر گردید. ابن اشعث که از حرکت او اطلاع یافته بود، به سرعت به مقابله با آنها پرداخت و در شامگاه عرفه سال ۸۱ هجری، شکست سختی را بر مطهر و یارانش وارد کرد. مطهر بن علی را همچنین از حاضران لشکر حجاج بن یوسف در دیگر مواقف نبرد با ابن اشعث گفته‌اند. وی در سال ۸۸ هجری و در زمان حکومت ولید بن عبدالملک (حک. ۸۶-۹۶ هجری) در غزای مسلمه بن عبدالملک به طُوانه از ممالک روم شرکت کرد و در این جنگ کشته شد. عبدالرحمن بن عبدالله عکی هم از دیگر رجال نامدار عک بود که در روز نبرد حجاج با ابن اشعث شرکت داشت و در این جنگ، فرماندهی جناح راست لشکر حجاج را عهده دار بود.

همراهی با مهلب بن ابی صفره -سردار بزرگ اموی- در نبرد با ازارقه و نیز شرکت در سرکوب قیام حره در سال ۶۳ هجری هم از دیگر وقایع مهم دوران حکومت اموی است که مردمانی از قوم عک در آن نقش آفریدند. ضمن این که شرکت در فتوحات این عصر خاصه فتوحات افریقا و اندلس را نیز باید از دیگر مواضع حضور فرزندان عک در حوادث این دوره بر شمرد. عکیان، پس از این فتح، در بخش‌هایی از آن ساکن شدند که جوف در شمال قرطبه از جمله آن است. در شمار این فاتحین می‌توان از عبدالرحمن بن مخمر غافقی یاد کرد که از او در فتوحات اسلامی این دوره و همراهی وی در فتوحات دریایی عقبة بن عامر جهنی -از امرای بزرگ معاویة بن ابوسفیان- ذکری به میان آمده است. ضمن این که از موالیان آنها هم می‌توان از عبدالله بن محمد بن حکیم بن ابی سعد دهنی -مولی دهنه- نام برد که خود، پدر و جدش، هر سه از عرفای بنی دهنه -از طوایف بنی غافق- به شمار آمده‌اند.

شاید بتوان از عبدالرحمن غافقی به عنوان مهمترین و مشهورترین شخصیت رجالی بنی عک و طایفه بنامش بنی غافق در دوران حکومت بنی امیه یاد کرد. ابوسعید عبدالرحمن بن عبدالله بن بشر غافقی، امیر اندلس و از بزرگترین و شجاع‌ترین فرماندهان دوران فتوحات بود. او به افریقیه کوچید، سپس نزد سلیمان بن عبدالملک (حک. ۹۶-۹۹ هجری) به دمشق آمد، آن‌گاه به مغرب بازگشت و به موسی بن نصیر و پسرش عبدالعزیز ـ که در‌ اندلس مقیم بودند ـ پیوست و فرماندهی ساحل شرقی‌ اندلس را به عهده گرفت. پس از مرگ سمح بن مالک (در سال ۱۰۲ هجری)، بر قدرت نظامی عبدالرحمن افزوده شد، بنابر این به أربونه نقل مکان کرد، جایی که مسلمانان، او را به عنوان امیر انتخاب کردند و فرماندار افریقیه او را تأیید کرد. مدتی بعد، در پی اختلافی که بین او و عنبسه بن سحیم -از فرماندهان بزرگ اندلس- به وقوع پیوست، عبدالرحمن در سال ۱۰۵ هجری از امارت‌ اندلس برکنار، و به جای او عنبسة بن سحیم کلبی‌ به امارت این سرزمین منصوب گردید. هنگامی که عنبسه در سال ۱۰۷ هجری در نبرد با فرنگیان در منطقه گل (فرانسه کنونی) کشته شد، عده‌ای از امرا، فرمان‌روایی بر‌ اندلس را عهده‌دار شدند که حکومت هر کدام از آنان دوامی نداشت. در این مدت، عبدالرحمن همراه با دیگر جنگاوران مشغول انجام فتوحات بود تا این که در سال ۱۱۲ هجری هشام بن عبدالملک (حک. ۱۰۵-۱۲۵ هجری)، عبدالرحمن غافقی را به امارت‌ اندلس برگزید. وی آماده فتح سرزمین گل شد و اعراب را از یمن، سوریه، مصر و شمال آفریقا به یاری فرا خواند. با پیوستن گروه‌های مختلف به او، وی پس از عبور از سلسله کوه‌های «برانس»، با سپاهی از عرب‌ها و بربرها در دو منطقه «اکیتانیا» و «بورگونی»، نفوذ کرد. او بر شهر «بردو» مستولی شد و پس از فراری دادن سپاه «شارل مارتل»، به قصد رخنه در عمق فرانسه پیش رفت. «شارل مارتل» سپاه خود را جمع کرد و سپاه بزرگی از «گلها» و «ژرمن‌ها» فراهم آورد و نبرد خونینی در «بواتیه» در نزدیکی رودخانه «لوار» ترتیب داد که به کشته شدن عبدالرحمن در آن و عقب‌نشینی مسلمانان انجامید.

از دیگر مواضعی است که در آن به ذکر نام برخی رجال عکی پرداخته شده است می‌توان به ماجرای شورش اباضیه در طرابلس در سال ۱۲۶ هجری اشاره کرد. عبدالرحمن بن حبیب -عامل بنی امیه در شمال افریقا- پس از حضور در قیروان، برادرش را به فرمانداری طرابلس فرستاد. برادر او در بدو ورود به طرابلس، عبدالله بن مسعود تجیبی -رهبر اباضیان- را دستگیر و سپس به قتل رساند. این اقدام، شورش اباضیان و تحصن شان در طرابلس را به همراه داشت. عبدالرحمن پس از دریافت این خبر، فوراً برادرش را امارت طرابلس برکنار و حمید بن عبدالله عکی را به جای او منصوب کرد. اباضیان متحصن، به فرماندهی عبدالجبار بن قیس مرادی و حارث بن تلید حضرمی، حمید بن عبدالله را در یکی از روستاهای طرابلس به محاصره خود گرفتند. مدتی بعد و با شیوع بیماری وبا در سپاه حمید، او ناچار از اباضیان درخواست امان کرد که با پذیرش آنها مواجه شد. از این‌رو، حمید بن عبدالله شهر را ترک، و به مکانی دیگر عزیمت کرد. پس از رفتن او از طرابلس، عبدالجبار بن قیس، نصیر بن راشد را -که از موالیان انصار و از یاران حمید بن عبدالله عکی بود،- دستگیر و به انتقام خون عبدالله بن مسعود تجیبی کشت و بر زناته و مناطق اطراف آن مسلط شد.

بنی عک و تعامل با خلفای بنی عباس

بنی عک و تشکیل دولت عباسی

مردم عک در کنار رجال ازد، طی و تمیم نقش مهمی در روی کار آمدن دولت عباسیان داشتند. کتاب «اخبار الدولة العباسیه» به عنوان یک منبع شاخص، کاملاً نشانگر آن است که بسیاری از چهره‌های بنی-عک در صفوف اصلی جنبش عباسیان در خراسان به فرماندهی بکیر بن ماهان و سپس ابومسلم خراسانی حضور داشته‌اند. نویسندۀ شیعی این کتاب، در اثر خود، در ذکر اسامی هفتاد نفر از دعات بنی عباس، به نام چهار تن از افراد بنی عک اشاره کرده است. او در این اثر، از مقاتل بن حکیم عکی به عنوان یکی از شش رجال دعوة بکیر بن ماهان در نساء و از عثمان بن نهیک عکّی، عیسی بن نهیک عکّی و أبوالخطاب هیثم بن معاویه عکی به عنوان سه تن از هفت داعی مردم ابیورد نام برده، سپس در تشریح عملکرد این دعاة، به نقش مهم مقاتل بن حکیم در تأسیس دولت عباسی پرداخته است. منابع دیگر تاریخی نیز ضمن پرداختن به نام مقاتل و عملکرد او، از نقش مهم او در شکل‌گیری و استحکام دولت عباسی مفصل سخن گفته‌اند. بر اساس گزارشات این منابع، از مقاتل بن حکم به عنوان یکی از نخستین شیعیان بنی عباس یاد شده است. با بالا گرفتن کار ابومسلم در خراسان و تسلط یافتن او بر خراسان، وی کارگزاران خود را بر نقاط مختلف آن گماشت و سپس یاران خود را به شهرهای دیگر گسیل داشت. وی به قحطبة بن شبیب طایی دستور داد تا به طوس برود و با بازماندگان لشکرهای کرمانی و نصر بن سیار بجنگد و آنان را از این شهر بیرون کند و سپس گام به گام تا عراق پیش برود. وی در این مأموریت، بزرگانی چون مقاتل بن حکیم عکی، خالد بن برمک، عبدالله بن نعمان طایی و دیگران را با قحطبه همراه کرده، گروهی از دلیران و پهلوانان را با هر یک از ایشان اعزام نمود. به همین منظور، سپاه قحطبه به سوی عرصه‌های شمالی‌تر خراسان حرکت کرد تا این که به نساء و ابیورد رسید. قحطبه، مقاتل بن حکیم عکی و خالد بن برمک را هر کدام با هزار سپاهی به مصاف سپاه اموی حاضر در منطقه به فرماندهی اسید بن عبیدالله خزاعی فرستاد که با پیروزی به کار خود خاتمه دادند. سپس قحطبه با همراهان خود نزد آنها آمد و آماده پیکار با تمیم بن نصر -دیگر سردار اموی- در منطقه شدند. سپاه عباسی در روز نبرد، در حالی که مقاتل بن حکیم، عبدالملک بن یزید، خالد بن برمک و ابوعون فرماندهی پهلوی راست لشکر را بر عهده داشتند، بر سپاه تمیم یورش آوردند و آنها را در هم شکستند. آن گاه قحطبه، مقاتل را با مقدمه سپاه خود سوی نیشابور و مصاف با نصر بن سیار فرستاد. نصر که در خود توان مقاومت در برابر مقاتل بن حکیم و یارانش را نمی‌دید، فرار کرد و شهر را بدو واگذاشت.

سپس قحطبه به گرگان لشکر کشید و در حالی که خالد بن برمک و مقاتل بن حکیم عکی فرماندهان جناح چپ لشکر او بودند بر سپاهیان اموی به فرماندهی نباتة بن حنظله ظفر یافتند و نباته را در این رزم به قتل رساندند. پس از فائق آمدن قحطبه بر گرگان، یزید بن عمر بن هبیره-فرمانده ارشد سپاه امویان- سپاهی را به فرماندهی پسرش داوود وعامر بن ضباره به نبرد قحطبه فرستاد. این سپاه در اصفهان اردو زد. قحطبه هم جماعتی از سرداران خود را به فرماندهی مقاتل بن حکیم عکی برای مقابله با این سپاه فرستاد. سپاه اعزامی قحطبه در قم اردو زدند. در این حین، ابن ضباره دریافت که حسن بن قحطبه قصد مردم نهاوند کرده است. از این‌رو، جهت کمک به دیگر امویان، رو به جانب نهاوند نهاد. عکی از این امر خبر یافت و قحطبه را نیز از موضوع مطلع کرد. قحطبه از ری خود را به مقاتل رساند و با پیوستن به سپاه او، با هم عازم نبرد با ابن ضباره شدند و توانستند در رجب سال ۱۳۰ هجری، شکست سختی را بر او وارد آورند. با کشته شدن ابن ضباره، قحطبه و مقاتل رو به جانب اصفهان نهادند.

بنی عک و کارگزاری دولت عباسی

مروری بر زندگی رجال برجستۀ دولت عباسی نشان می‌دهد که عکیان جایگاه ویژه ای در این دولت داشته‌اند و مناصب مهمی را در آن به خود اختصاص داده بودند. وجود کارگزاران متعدد عکی در دستگاه عباسی، از برقراری مناسبات دوستانه عکی‌ها، و همراهی‌های مردم این قبیله با این دولت در پس سقوط دولت بنی امیه حکایت دارد. از جمله این منصب داران -همان‌گونه که در بخش پیشین بدان پرداخته شد- مقاتل بن حکیم بن عبدالرحمن عکّی است. مقاتل از دعات معروف بنی عباس و از فرماندهان بزرگ آنان در تأسیس دولت عباسی بود. وی پس از تأسیس دولت عباسی، از کارگزاران این خاندان و از فرماندهان ارشد ارتش ابوالعباس سفاح و منصور دوانیقی گردید. او بابت خدمات ارزشمندش به نظام عباسی، مورد توجه خلفای عباسی قرار گرفت و ذیل توجهات خاص خاندان عباسی به منافع مادی بسیاری دست یافت. املاک او در بغداد به «قطیعة العکی» معروف بود. این قطیعه بین باب البصره و باب الکوفه، در کنار دروازه‌ای که هنوز به نام اوست، قرار داشت. از جمله خدمات او در دوران خلافت سفاح عباسی می‌توان به مواجهه او با یزید بن عمر بن هبیره-فرمانده ارشد امویان- و بقایای رجال اموی اشاره کرد. در پس تشکیل دولت عباسی و در سال ۱۳۲ هجری، مقاتل بن حکیم عکی همراه با سی تن از فرماندهان ارشد قوای عباسی، به فرماندهی حسن بن قحطبه از سوی ابوالعباس سفاح (حک: ۱۳۲-۱۳۶هجری) به جنگ ابن هبیره فرستاده شد و به آنها دستور داده شد که همه مردم شام و عراق -جز ابن هبیره و همراهانش- را مشمول عفو عمومی خود قرار دهند. سپاه عباسی در واسط و بغداد با ابن هبیره و یارانش رو در رو شدند. در این نبردها که به شکست ابن هبیره منجر شد، مقاتل بن حکیم عکی کما سابق، فرماندهی بخشی از سپاه را بر عهده داشت. نبرد با خوارج هم از دیگر خدمات مقاتل بن حکیم به دولت بنی عباس در دوران حکومت سفاح به شمار رفته است. نقل است که گروهی از خوارج به رهبری بکر بن حمید شیبانی علیه ابوالعباس سفاح -زمانی که منصور، فرماندار جزیره بود،- شورش کردند. او محقن بن غزوان را به نبرد آنان گسیل داشت و آنها را در هم شکست. شیبانی در ادامه کار خود، به رأس عین رفت. منصور دوانیقی -فرماندار منطقه- پس از دریافت این خبر، مقاتل را به جنگ او فرستاد. سپاه عباسی، به دنبال بکر بن حمید شیبانی از «کفرتوثی» به برخی از روستاهای «دارا» رفت و با آنها روبرو شد. خوارج شکست خوردند و بکر به «کوه دارا» پناه برد. عکی در پی او رفت و در نبردی، موفق به قتل او و یارانش شد.

پس از مرگ سفاح در سال ۱۳۶ هجری، مقاتل از کارگزاران و سرسپردگان منصور دوانیقی (حک: ۱۳۶-۱۵۸هجری) گردید و تا زمان مرگش بدو وفادار ماند. نقل است که پس از مرگ سفاح، عبدالله بن علی -عموی منصور دوانیقی- سر به مخالفت نهاد و با ذکر شایستگی‌های خود، ادعای خلافت کرد و از جمعی از سرداران، برای خود بیعت گرفت. این جمع به حران رفتند و مقاتل بن حکیم عکی -که در غیاب منصور دوانیقی عامل این شهر بود- را به بیعت فرا خواندند. اما او نپذیرفت و در قلعه شهر پناه گرفت. مدتی بعد، مقاتل و د و تن از پسرانش با پذیرش امان عبدالله بن علی، خود را تسلیم او کردند. در پی این اتفاق، عبدالله، او و دو پسرش را همراه با نامه‌ای نزد عثمان بن عبدالاعلی ازدی در رقه فرستاد. پس از رسیدن آنها به رقه، عثمان، مقاتل را کشت و دو پسرش را زندانی کرد؛ تا این که بعد از شکست عبدالله بن علی در نصیبین، آن دو را نیز از بند خارج کرد و گردن زد.

پسر از مرگ مقاتل بن حکیم عکی، پسرش محمد نیز در سلک کارگزاران دولت عباسی در آمد. وی که برادر رضاعی هارون الرشید (حک. ۱۷۰-۱۹۳ هجری) نیز بود، در سال ۱۸۱ هجری و پس از استعفای هرثمة بن اعین از امارت افریقیه (مغرب)، از سوی هارون به حکومت این دیار منصوب شد. اما طولی نکشید که بر اثر سوء رفتار او، مردم افریقا به سردمداری تمام بن تمیم تمیمی در تونس سر به شورش نهادند. «تمام» سپاهی عظیم گرد آورد و در ماه رمضان سنه صد و هشتاد و سه سوی قیروان لشکر کشید. محمد بن مقاتل عکی با اتباع خود به مقابله با او مبادرت کرد؛ اما در جنگی که در محل «حنیه الخیل» رخ داد، شکست خورد و به قیروان گریخت. مردم قیروان که از رفتار سوء محمد بن مقاتل به تنگ آمده بودند، دروازه شهر را برای تمام گشودند و او وارد شهر شد. محمد بن قاتل از تمام امان خواست و وی نیز به ابن عکی امان داد به شرط اینکه از آفریقا بیرون برود؛ او هم به طرابلس رفت. ابراهیم بن تغلب -از امرای بزرگ و قدرتمند عباسی- که در آن نواحی امارت داشت به یاری ابن مقاتل شتافت و با فراری دادن شورشیان وارد شهر قیروان شد و از محمد بن مقاتل خواست تا به قیروان باز گردد. محمد هم برگشت ولی اهالی شهر از فرمانروایی ابن مقاتل دل خوشی نداشتند و مراجعت او را برای خود سخت ناگوار دانستند.

از دیگر کارگزاران عکی دولت عباسی می‌توان به نام قاسم بن معاویه عکی -حاکم منصور در بصره-، هیثم بن معاویه عکی -فرماندار منصور در مکه و طائف-، ابراهیم بن عثمان بن نهیک عکی امین و عامل هارون الرشید بر حرم، خزاین، اموال و لشکر در زمان عزیمت او به حج در سال ۱۸۶ هجری و عمران بن موسی عکی -فرماندار مأمون در سند- اشاره کرد.

بنی عک و مناسبات متأخرتر آنها با دولت عباسی

مناسبات فرزندان عک با دولت عباسی علی‌رغم همراهی‌های تنگاتنگ اولیه، به مرور زمان رویارویی‌هایی را نیز -به خصوص در منطقه یمن- به خود دید که از نخستین آنان می‌توان به قیام عبدالرحمن بن احمد طالبی در یمن در دوران حکومت مأمون عباسی (۱۷۰-۲۱۸هجری) اشاره کرد. بر اساس گزارشات موجود، در سال ۲۷۰ هجری و در پی بد رفتاری و ظلم و ستم عمال عباسی در منطقه، مردی از تبار علویان به نام عبدالرحمن بن احمد بن عبداللّه بن محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب(ع) در بلاد عک قیام، و برای رضای آل محمد(ص) دعوت نمود. مردم هم به عبدالرحمن گرویدند و با او بیعت کردند. مأمون پس از اطلاع از این امر، سردار خود دینار بن عبداللّه را با سپاهی عظیم روانه یمن کرد. او امان نامه‌ای را هم برای سران شورشی تنظیم، و با دینار بن عبدالله همراه کرد و به او دستور داد ابتدا امانشان دهد و آنان را به اطاعت خود بخواند؛ در صورت عدم پذیرش، با آنان وارد جنگ شود. دینار پس از رفتن به مکه و ادای فریضه حج، به یمن رفت. او ابتدا طبق دستور، به عبدالرحمن امان داد که با پذیرش عبدالرحمن روبرو شد. عبدالرحمن به طاعت مأمون گردن نهاد و نزد دینار رفت. دینار هم او را نزد مأمون برد.

رویارویی‌های مردم عک در دوران متأخرتر عباسی شدت بیشتری به خود گرفت. عکی‌ها تا قرن ششم هجری (قرن دوازدهم میلادی) قدرتمندترین قبیله در زبید و ذوالقرنین محسوب می‌شدند. آنان از جمله شورشی‌ترین و سرسخت‌ترین قبایل یمن علیه دولت عباسی بودند و از زیدیه و گاه از قرامطه پیروی می‌کردند. عماره الحکمی در توصیف آنها می‌نویسد: «عک بن عدنان از قوی‌ترین و پرجمعیت‌ترین قبایل تهامه هستند.... آنها مردمی ساده، نادان و شجاع هستند که از مرگ یا آنچه پس از آن می‌آید، نمی‌ترسند؛ آنها به راحتی تن به مرگ می‌دهند و از کشته شدن هیچ باکی ندارند». از جمله مهمترین این قیام‌ها که مردم عک در آن به نقش‌آفرینی پرداختند، قیام‌های علی بن مهدی حمیری در سال ۵۴۶ هجری و پسرش عبدالنبی بن علی بن مهدی معروف به «ابن مهدی» در سال ۵۵۶ هجری است. عکیان در این خیزش، به رهبری رییس خود احمد بن علی حرامی در حمایت از علی بن مهدی پا به میدان نهادند. علی بن مهدی در ستمگری بی‌نظیر بود و قساوت و هوس، زهد و شدت، شجاعت و تضرع را با هم ترکیب کرده بود. او بر مذهب حنفی بود، اما مرتکبین گناه را تکفیر می‌کرد و آنان را می‌کشت. حمیری نسبت به یارانش بدگمان بود. او با وجود آنکه در انجام دعوتش به یارانش بسیار متکی بود، بر آنها بسیار سختگیر بود. علی‌رغم این صفات، او فردی موفق بود و توانست با حیله و زیرکی خود، قلب پیروانش را تسخیر کند. در این بین، قبیله عک ستون قیام او و منشأ وجودی آن، و مایه تقویت اقتدار قدرت علی بن مهدی بود. بنی عک در قیام عبدالنبی بن علی بن مهدی معروف به «ابن مهدی» هم مشارکتی بنیادین داشتند و در معیت او نبردهایی را با احمد بن سلیمان امام -از ائمه زیدیه یمن- انجام دادند. پیروان ابن مهدی در سال ۵۵۹ هجری در ادامه توسعه سرزمینی خود به مخلاف جعفر رفتند و به اقامتگاه بنی جنب در بالادست گردنه صید، در نزدیکی قلعه سماره هجمه بردند. همزمان با این حمله، احمد بن سلیمان -از ائمه زیدیه- به منطقه عنس رسید. مردم قبیله جنب به گمان این که وی به کمک آنان آمده است، به شادمانی پرداختند. خبر این اتفاق به یاران ابن مهدی رسید و آنان از بیم روبرویی با احمد امام و یارانش، به زبید بازگشتند. آنها پس از رسیدن به زبید، دریافتند که احمد بن سلیمان، نه به خاطر کمک به بنی جنب، بلکه به جهت امری دیگر به عنس و زبید آمده است. بنا بر این، بار دیگر آماده پیکار با بنی جنب شدند و در نبردی در «سحول»، شکست سختی را بر جنبی‌ها وارد کردند و اموالشان را به تاراج بردند. شکست جنبی‌ها مردم ذمار را وحشت‌زده کرد و آنان از ترس ابن مهدی و سربازانش، آماده ترک دیار خود شدند. در این هنگام، احمد بن سلیمان وارد ذمار شد و ضمن دعوت آنان به آرامش، با متحد کردن بنی جنب، از آنها برای خود پیمان وفاداری گرفت. چون پیروان ابن مهدی، به رهبری رئیسشان احمد بن علی حرامی، از این موضوع اطلاع یافتند، از اطاعت ابن مهدی دست کشیدند و در حومه تهامه، نزدیک کوه‌ها، ساکن شدند. اندکی بعد، ابن حرامی به احمد بن سلیمان نامه نوشت و ضمن اعلام وفاداری به او، وی را نزد خود خواند و به او وعده داد قبیله عک -که قدرت اصلی ابن مهدی و یارانش بودند- را به اطاعت وی در خواهد آورد. او نامه‌های دیگری هم به احمد امام نوشت. وقتی پاسخ نامه و مکتوبات همراه آن به ابن حرامی رسید، یارانش از آن با خبر شدند. در این هنگام، پسر عمویش که از فقهای شافعی بود و علیه او مخفیانه توطئه می‌کرد، نامه‌ها را به عبدالنبی بن مهدی رساند. عبدالنبی به وحشت افتاد و تمام تلاش خود را برای جلب نظر ابن حرامی و رهبران قبیله عک به کار گرفت. او با اعطای هدایا و وعده‌های جذاب. سرانجام سران عکی‌ها را در دام حیله و نیرنگ خود گرفتار کرد و در فرصتی مناسب، سیصد و پنجاه نفر از رهبران عک، از جمله ابن حرامی و دیگر مردان برجسته عک را از دم تیغ گذراند. شرکت در قیام ابوالحسن احمد بن یحیی علوی زیدی معروف به الناصر لدین الله در سال ۳۰۷ هجری، و همراهی با او در نبرد با قرامطه که به شکست قرامطه انجامید هم از دیگر حوادث بزرگ این دوره است که برخی از سواران عک در آن شرکت داشتند.

اعلام و رجال بنی عک

از مشاهیر و معاریف جاهلی این قوم می‌توان از غافق بن شاهد بن عک -سرشاخه این قوم- و دخترانش شقیقه بنت غافق بن شاهد -همسر عیلان بن مضر و مادر «قیس بن عیلان»-، عرمد بنت غافق -همسر الحاف بن قضاعه- و نوه‌اش هند بنت مالک بن غافق بن شاهد -همسر انمار بن اراش و مادر «افتل» (خثعم)-، همچنین، سَوده و به نقلی خبیّه (حییه) دختر عک -مادر مضر و ایاد- و نیز رجال بزرگی چون سملقة بن مری بن فجاع -فرمانده قبیله عک در نبرد با غسّان- و زوبعة بن عمرو از بزرگان این قوم و رئیس غسّان یاد کرد. از مشاهیر بزرگ آنها در دوره اسلامی نیز علاوه بر اصحابی نظیر: مالک بن عباده غافقی از اصحاب نبی اکرم(ص) و از راویان آن حضرت، ابوموسی عبدالله بن مالک غافقی ازدی، مهجع بن صالح عکی -مولی عمر بن خطاب- از نخستین مهاجران به مدینه و اولین شهید معرکه بدر، جلیحة بن شجار بن صحار غافقی -رییس وفد کنندگان بنی غافق به مدینه-، عوز بن سریر غافقی از همراهان جلیة بن صحار در وفد بنی غافق به مدینه، ابو مسلم غافقی، مؤذن عمرو بن عاص در مصر، محمد بن جابر عتکی عکی و عمرو بن مالک عکی هر دو از همراهان ابوموسی اشعری در وفد اشعریان به مدینه و نیز صحابیاتی مانند: ظبیعه بنت وهب -مادر ابوموسی اشعری- باید به ذکر نام افرادی چون: مسروق بن حرمله (جبله) عکی از فرماندهان برخی کرادیس (دسته ها) در فتوحات اسلامیو از همراهان معاویة بن ابی سفیان در جنگ صفین، فیروز بن صالح عکی شاعر و تک سوار بنی عک و از مقتولان پیکار صفین، غافقی بن حرب عکی -از فرماندهان ارشد قیام مردمی مصر علیه عثمان-، عبدالله بن جریش عکی و مطرف بن حصین عکی -هر دو از شهدای جنگ صفین- مطهر بن حر عکی از یاران و فرماندهان حجاج بن یوسف ثقفی -فرماندار مشهور امویان در عراق-، عبدالرحمن بن عبدالله عکی از رجال نامدار عک و فرمانده جناح راست لشکر حجاج بن یوسف ثقفی در روز نبرد او با ابن اشعث، احمد بن علی حرامی رییس عک و از حامیان اصلی قیام‌های زیدی علی بن مهدی حمیری در سال ۵۴۶ هجری و پسرش عبدالنبی بن علی بن مهدی معروف به «ابن مهدی» در سال ۵۵۶ هجری، قاسم بن معاویه عکی -حاکم منصور در بصره-، هیثم بن معاویه عکی -فرماندار منصور در مکه و طائف-، ابراهیم بن عثمان بن نهیک عکی امین و عامل هارون الرشید بر حرم، خزاین، اموال و لشکر در زمان عزیمت او به حج در سال ۱۸۶ هجری، عمران بن موسی عکی -فرماندار مأمون در سند-، هجالة بن افلح بن قیس غافقی و پسرانش عبدالله و عبدالرحمن از شرکت‌کنندگان در فتوحات مصر، مقاتل بن حکیم بن عبدالرحمن عکی از دعات معروف بنی عباس و از فرماندهان ارشد آنان در تأسیس دولت عباسی و از کارگزاران این خاندان در دوران حکومت ابوالعباس سفاح و منصور دوانیقی، و پسرش محمد بن مقاتل بن حکیم عکی برادر رضاعی هارون الرشید (حک. ۱۷۰-۱۹۳ هجری) و امیر وی در مغرب اسلامی، عبدالرحمن بن مخمر غافقی از فاتحان اسلامی و از همراهان عقبة بن عامر جهنی -از امرای بزرگ معاویة بن ابوسفیان- در فتوحات دریایی او، حمید بن عبدالله عکی از فرمانداران امویان در طرابلس، حکیم بن ابی سعد دهنی و پسرش محمد بن حکیم و نوه‌اش عبدالله بن محمد بن حکیم دهنی هر سه از موالیان بنی غافق و از عرفای این قوم و ابوسعید عبدالرحمن بن عبدالله بن بشر غافقی امیر اندلس و از بزرگترین و شجاع‌ترین فرماندهان دوران فتوحاتپرداخت. ضمن این که بشر بن عبدالله بن صحار غافقی از فاتحان مصر، ابوالحسن علی بن محمد بن عثمان قینی از فقها و عرفاء بنی عک، عیسی بن ابوزبیر غافقی از سران و اشراف قوم، عبدوس بن معلی بن عبدوس قیانی از ادبای بنی غافق، هشام بن ولید غافقی از علمای علم نحو، ابوعبدالله عکی قلعی قیروانی قاضی تلسمان، اشبیلیه و فاس، علی بن نوح بن محمد معروف به «ابن ثُمامَه»، قاضی شهر القمحه و از فقهای شافعی مذهب قرن ۸ هجری. محارب بن قیس کسعی شاعر و ضرب المثل عرب در ندامت و پشیمانی، محمد بن قسوم بن أسلم غافقی چشم پزشک شهیر اندلسی و صاحب کتاب «المرشد فی طب العین»، محمد بن یعقوب بن کمیت معروف به «ابوحَربَه» از فقهای شافعی یمن در قرن ۸ هجری و مؤلف اثر معروف: «رسالة فی کیفیة ریاضة النفس»، ابو جعفر احمد بن محمد غافقی از بزرگترین داروشناسان اندلس در قرن ششم هجری، ابو عبد الرحمن عبداللّه بن عقبة بن لهیعه حضرمی غافقی، ‏راوی، قاضی و عالم بزرگ بنی غافق و حسین بن محمد بن حسن معروف به «ابن العلیف عکی» ادیب و شاعر این قوم نیز از دیگر اعلام و رجالی بودند که به این قوم منسوب شده‌اند. از ابوعمران غافقی تابعی، حملة بن عبدالرحمن عکی تابعی، حسین بن احمد بن موسی معروف به «ابوعلی عکی»، ابوالضیاء عبدالرحمن بن عبدالکریم غیثی مقصری از راویان قرن ۷ هجری، محمد بن عبدالرحمن عکی، ابوعتاب حماد بن صفوان بن عتاب غافقی قیافی مصری، ابوالعباس یحیی بن ایوب غافقی، محمد بن عبیده عکی، اسماعیل بن عبدالله عکی، ابوعبید عفیف بن عبید بن عفیف غافقی دهنی، علی بن حمزة بن سوار عکی، عبدالله بن عبدالرحمن غافقی، ابورباح اسماعیل بن فلیح بن رباح غافقی، یسع بن عیسی غافقی، محمد بن زکریّا، النفیس سلیمان بن ابراهیم بن عمر تعزی محدث قرن نهم هجری، ابومسعود ماضی بن محمد بن مسعود تیمی غافقی و ابویعقوب اسحاق بن یزید جذرانی غافقی و از موالیان آنها: خطّاب بن اسماعیل محدث اندلسی، ابویحیی یحیی بن مالک غافقی، ابوسعید عثمان بن عتیق حرقی، محمد بن نصر بن روح غافقی معروف به «ابوبکر الخواص»، عبدالله بن اسحاق بن ابراهیم غافقی، اسحاق بن یزید بن ابی سکن جُذرانی، ابوموسی عیسی بن ابراهیم بن عیسی اُحدبی و ناقل بن عبید غافقی -همگی از راویان و محدثان این طایفه،- در کنار علمایی چون: ابوالحسن علی بن ابوبکر بن محمد علوی از فقهای حنفی یمن و جدّ بنی علی (علویین) در زبید، ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن جمعان صریفی، ابوعبدالله محمد بن عبدالله هرملی، احمد بن محمد بن احمد عکی لوشی اندلسی معروف به «ابن اصلع اندلسی» از راویان و علمای بزرگ علم تجوید قرآن در قرن ۶ و ۷ هجری، ابراهیم بن عبدالله معروف به «ابن جمعان» از علمای یمن و صاحب رساله «آیة الحائر در عروض و نظم»، ابومحمد لبیب بن عبدالمؤمن بن لبیب حرثی مصری غافقی از فقها و راویان و عالم به اخبار مغرب، عبد الکبیر بن محمد غافقی راوی و فقیه این قوم، ابومحمد اسحاق بن ابراهیم بن یحیی عکی، ابوالعباس احمد بن محمد لامی ملقب به «زیعلی»، ابومحمد حسان بن اسعد از فقها و رؤسای قوم عک، ابوحفص عمر بن علی علوی فقیه حنفی، ابوخالد هاشم بن محمد بن غانم فقیه، نحوی و شاعر اندلس، خالد بن زیاد بن خالد غافقی دهنی از علما و عرفای این قوم، عبدالله بن بری بن عبدالجبار از بنی عبدالجبار ساکن مصر از علمای بزرگ عرب و صاحب کتب عدیده‌ای همچون غلط الضعفاء و الفقهاء و.... از علمای قرن ۶ هجری، ابوعبدالله محمد بن عمر فقیه و زاهد قوم عک، ابوعبدالله محمد بن موسی بن محمد ذؤالی فقیه حنفی مذهب یمن، محمد بن فطیس بن واصل غافقی بیری فقیه و راوی اندلسی، ابوالعباس ولید بن بکر بن مخلد اندلسی غمری معروف به «ابوالعباس الغمری»، فقیه مالکی مذهب و ادیب اهل اندلس و صاحب کتاب تاریخ، یحیی بن ابی الخیر عمرانی عالم و فقیه شافعی و از کبار أئمه شافعیه، ابوعبدالله محمد بن علی عریفی از فقهای حنفی یمن، عبدالجبار بن احمد بن عبدالجبار همدانی استرآبادی از بنی عبدالجبار مکنی به ابوالحسین و معروف به «قاضی القضات»، شیخ معتزله در عصر خود و قاضی ری و یحیی بن ابراهیم عمکی ادیب و فقیه بنی عک و از علمای صاحب تألیف به عنوان دیگر معاریف این قوم یاد شده است. از شمار شخصیت‌های بزرگ شیعی و اصحاب و راویان ائمه اطهار(ع) که به این قوم نسبت داده شده‌اند هم باید از رجال بزرگی چون: ایاس بن عامر غافقی مناری از تابعین و از اصحاب و شیعیان امام علی(ع) و از راویان آن حضرت، عبدالله بن زرَیر از مشاهیر تابعین و از یاران و حامیان برجسته امام علی(ع)، ابوخالد عکی از اصحاب و رجال امام صادق(ع)، ابوصالح بن یزید عکی از اصحاب امام صادق(ع) و علمایی نظیر سلیمان بن احمد بن حسین غافقی بحرانی قطیفی معروف به سلیمان قطیفی از آل عبدالجبار غافق از عالمان قرن ۱۳ هجری و صاحب کتاب «النجوم الزاهره فی فقه العترة الطاهره» و «شرح فصول محقق طوسی» و.... و علی بن احمد بن حسین قطیفی از آل عبدالجبار، فقیه امامی از اهالی قطیف عربستان مؤلف کتب «مبسوط» و «متوسط» از علمای قرن ۱۳ هجری نام برد.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت