خوش‌خلقی در خانواده

{{در دست ویرایش ۲|ماه=آذر|روز=26|سال=۱۴۰۴|کاربر=Bahmani

این مدخل زیرشاخهٔ بحث خوش‌خلقی است. خوش‌خلقی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: خوش‌خلقی در لغت - خوش‌خلقی در قرآن - خوش‌خلقی در حدیث - خوش‌خلقی در نهج البلاغه - خوش‌خلقی در اخلاق اسلامی - خوش‌خلقی در معارف دعا و زیارات - خوش‌خلقی در معارف و سیره معصوم - خوش‌خلقی در معارف و سیره نبوی - خوش‌خلقی در معارف و سیره علوی - خوش‌خلقی در معارف و سیره حسینی - خوش‌خلقی در معارف و سیره سجادی - خوش‌خلقی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - خوش‌خلقی در سبک زندگی اسلامی - خوش‌خلقی در خانواده - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

سیره پیامبر اکرم (ص) می‌آموزد که مرد و زن، زندگی مشترک را با رفتاری نیکو طی کنند و از بودن باهم و زیستن در کنار هم لذت ببرند و یکدیگر را کامل نمایند و به سوی اهداف زندگی‌شان سلوک کنند؛ قرآن کریم نیز به مردان فرمان می‌دهد در هر حال با همسرانشان نیک‌رفتاری داشته باشند و ناملایمات زندگی آنان را به رفتاری دیگر نکشاند و حتی اگر زندگی مشترک به بن‌بست رسید و به هیچ وجه ادامه آن ممکن نگردید و کار به جدایی کشید، آنجا نیز با نیک‌رفتاری جدایی صورت پذیرد: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا * فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾، ﴿الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ﴾.

قرآن کریم می‌آموزد که چون انسان همسر می‌گزیند، به نیک‌رفتاری هم متعهد می‌گردد؛ تشکیل خانواده و نیک‌رفتاری با همسر لازم و ملزوم یکدیگرند، چنان‌که عبد الرحمن بن اعین از امام صادق (ع) روایت کرده است که حضرت فرمود: «إِذَا أَرَادَ الرَّجُلُ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْمَرْأَةَ فَلْيَقُلْ أَقْرَرْتُ‏ بِالْمِيثَاقِ‏ الَّذِي‏ أَخَذَ اللَّهُ‏ ﴿فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ﴾‏».

نیک‌رفتاری با همسر پیمانی است در ذات زندگی مشترک و چون کسی پذیرای پیوند مشترک شود، به رفتار نیک نیز متعهد می‌گردد و حق نقض این پیمان الهی را ندارد. تربیت‌شدگان مدرسه نبوی مکرر این پیمان را یادآور شده‌اند تا مبادا از این پیمان غفلت شود. سخن نقل شده از حضرت رضا (ع) بیانگر این حقیقت است: «لَمَّا تَزَوَّجَ أَبُوجَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الرِّضَا (ع) ابْنَةَ الْمَأْمُونِ خَطَبَ لِنَفْسِهِ فَقَالَ... زَوَّجَنِي‏ ابْنَتَهُ‏ عَلَى‏ مَا فَرَضَ‏ اللَّهُ‏ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْمُسْلِمَاتِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مِنْ إِمْسَاكٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٍ بِإِحْسَانٍ».

در آموزه‌های پیشوایان دین نیک‌رفتاری با خانواده چنان والامرتبه است که آثار و نتایج آن تنها به سامان دادن زندگی خانوادگی محدود نمی‌شود، بلکه آثار و نتایج روحی و روانی آن بر خود شخص و نیز در نظام تکوین درخور توجه است. حدیث امام صادق (ع) از این جمله است: «مَنْ‏ حَسُنَ‏ بِرُّهُ‏ بِأَهْلِهِ‏ زَادَ اللَّهُ فِي عُمُرِهِ».

راه و رسم نبوی

رسول خدا (ص) به تمام معنا در زندگی خانوادگی نیک‌رفتار بود و خود می‌فرمود: «‏[أَلَا] خَيْرُكُمْ‏ خَيْرُكُمْ‏ لِنِسَائِهِ‏ وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِنِسَائِي».

پیامبر نسبت به خانواده، بهترین رفتار را داشت، چنان‌که خود اظهار می‌داشت: «خَيْرُكُمْ‏ خَيْرُكُمْ‏ لِأَهْلِهِ‏ وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي».

رسول خدا (ص) گذشته از آن‌که با رفتار خود نسبت به همسرانش نیک‌رفتاری در خانواده را به پیروان خود می‌آموخت، با آموزه‌های مکرر خود تلاش می‌کرد تا رسوبات فرهنگ جاهلی و روابط و مناسبات خانوادگی برخاسته از آن را از ذهن و روح و روابط مسلمانان بشوید و آنان را با نیک‌رفتاری در خانواده آشنا سازد و تربیت نماید. آن حضرت به پیروان خود می‌فرمود: «فَإِنَّ خِيَارَكُمْ‏ خِيَارُكُمْ‏ لِأَهْلِهِ‏».

در اندیشه نبوی و در راه و رسم نیکوی آن پیام‌آور الهی، رفتار خانوادگی ترازویی دقیق در شناخت آدمی و میزانی روشن برای سنجش ارزش‌های انسانی است. هرچه آدمی در مراتب انسانی و ایمانی بالاتر رود، خلق و خویش نیکوتر شود و به آن پیام‌آور زیبایی‌ها و نیکی‌ها شبیه‌تر گردد؛ و همین‌گونه است نیک‌رفتاری خانوادگی، چنان‌که رسول خدا (ص) فرمود: «إِنَّ‏ أَكْمَلَ‏ الْمُؤْمِنِينَ‏ إِيمَاناً أَحْسَنُهُمْ‏ خُلُقاً، وَ خِيَارُكُمْ خِيَارُكُمْ لِنِسَائِهِمْ».

و نیز روایت شده است که آن حضرت فرمود: «إِنَّ‏ أَكْمَلَ‏ الْمُؤْمِنِينَ‏ إِيمَاناً أَحْسَنُهُمْ‏ خُلُقاً وَ أَلْطَفُهُمْ‏ بِأَهْلِهِ‏».

پیامبر اکرم (ص) در موارد متعدد به نیک‌رفتاری خانوادگی سفارش فرمود و تأکید ورزید. در حج بدرود در خطبه مهم و اساسی خود چنین فرمود: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ‏ لِنِسَائِكُمْ‏ عَلَيْكُمْ‏ حَقّاً وَ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ حَقّاً... أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَ اسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكِتَابِ اللَّهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ وَ اسْتَوْصُوا بِهِنَّ خَيْراً».

رسول خدا (ص) برای آن‌که نیک‌رفتاری براساس بنیادی حقیقی جلوه یابد، پیروان خود را آگاه ساخت که تشکیل خانواده تعهد سپردن به خدای حاضر ناظر قاهر است و زن نزد مرد چون امانتی الهی است که لازم است حرمت او را پاس بدارد و او را چون امانتی گرانقدر احترام نماید و جز به نیک‌رفتاری با او رفتاری ننماید. روایت شده است که رسول خدا (ص) در جمع مسلمانان به پا خاست و پس از حمد و ثنای الهی فرمود: «إِنَّ اللَّهَ يُوصِيكُمْ بِالنِّسَاءِ خَيْرًا إِنَّ اللَّهَ يُوصِيكُمْ بِالنِّسَاءِ خَيْرًا، إِنَّ اللَّهَ يُوصِيكُمْ بِالنِّسَاءِ خَيْرًا، فَإِنَّهُنَّ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَ عَمَّاتِکُمْ وَخَالَاتُكُمْ إِنَّ الرَّجُلَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ وَمَا یَعْلُو يَدَیْهَا الْخَيْطَ فَمَا يَرْغَبُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا عَنْ صَاحِبِهِ حتَّى يَمُوتَا هَرَماً».

این شیوه بیان برای تأکید در رفتار نیک با همسر است، و مثال آوردن زن و شوهری از اهل کتاب و حفظ پیوند زناشویی در سخت‌ترین شرایط به گونه‌ای که از شدت تنگدستی حتی به اندازه نخی دارایی ندارند و باهم به نیکویی زندگی می‌کنند، برای شدت مبالغه در نیک‌رفتاری در زندگی زناشویی تا هنگام مرگ است.

رسول خدا (ص) در موارد متعدد پیروان خود را به رفتاری نیک با همسر خود و زندگی به دور از بدرفتاری فراخوانده و بر آن تأکید کرده است: «اسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْراً».

اوصیای پیامبر نیز به تمام معنا در زندگی خانوادگی جلوه نیک‌رفتاری بودند و بدین امر سفارش می‌نمودند. امیر مؤمنان علی (ع) می‌فرمود: «أُوصِيكُمْ‏ بِنِسَائِكُمْ‏».

امیر مؤمنان علی (ع) والاترین نمونه تربیت‌یافته مدرسه نبوی، در تمام دوران زندگی خانوادگی‌اش نیکوترین رفتار را با همسر جلوه بخشید و بدین راه و رسم تأکید می‌نمود. ابومخنف از عبدالرحمن بن جندب از پدرش روایت کرده است که علی (ع) در روز عید قربان خطبه خواند و پس از تکبیر مطالبی مهم فرمود و در آن خطبه یادآور شد: «وَ أَحْسِنُوا إِلَى‏ نِسَائِكُمْ‏».

نیک‌رفتاری با همسر در راه و رسم پیشوایان دین دو وجه دارد. وجه نخست تعهدات الهی در نیک‌رفتاری با همسر است که این وجه ملازم تشکیل خانواده است و هر که به پیمان همسری متعهد می‌شود، به حرمت بانی و احترام‌گذاری نیز متعهد می‌گردد. به عنوان نمونه از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «‏أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ (ع) كَانَ يَتَزَوَّجُ... عَلَى أَنْ يَقُولَ... قَدْ زَوَّجْنَاكَ‏ عَلَى‏ شَرْطِ اللَّهِ‏».

وجه دوم آن اموری است که زن و مرد به عنوان اموری نیک در رفتار خانوادگی با یکدیگر قرار می‌گذارند و می‌پذیرند که با یکدیگر چنین رفتار نمایند، که این امور تابع روحیات و سلایق و فرهنگ و عادات است و تا آنجا که حریمی انسانی آسیب نبیند و مرزی از مرزهای دینی نشکند، این امور نیز در دایره نیک‌رفتاری اموری متعهدانه است. از امام صادق (ع) از پدر گرامی‌اش روایت کرده است که امیر مؤمنان علی (ع) می‌فرمود: «مَنْ شَرَطَ لِامْرَأَتِهِ شَرْطاً فَلْيَفِ لَهَا بِهِ فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ‏ إِلَّا شَرْطاً حَرَّمَ‏ حَلَالًا أَوْ أَحَلَّ حَرَاماً».

اگر نیک‌رفتاری در این دو وجه پاس داشته شود، زندگی خانوادگی از آرامش و آسایش لازم، و راحت و برکت مطلوب بهره‌مند می‌گردد، و رحمت الهی بر آن سایه می‌اندازد. امام صادق (ع) در این جهت فرموده است: «رَحِمَ‏ اللَّهُ‏ عَبْداً أَحْسَنَ‏ فِيمَا بَيْنَهُ‏ وَ بَيْنَ‏ زَوْجَتِهِ‏».

نیک‌رفتاری رابطه‌ای دوسویه و دوطرفه است، و تمام جلوه‌های رفتاری اعم از گفتار و کردار، و نشست و برخاست، و نگاه و احساس و... را دربر می‌گیرد، و هریک از زن و مرد در پرتو نیک‌رفتاری، به نیک‌رفتاری متقابل میدان می‌دهد و آن را پربار می‌سازد. اگر مرد انتظار نیک‌رفتاری از زن را دارد، جز در پرتو نیک‌رفتاری بدان دست نمی‌یابد، چنان‌که امام علی (ع) فرموده است: «وَ أَحْسِنُوا لَهُنَّ‏ الْمَقَالَ‏ لَعَلَّهُنَّ‏ يُحْسِنَ‏ الْفِعَالَ‏».

اهمیت نیک‌رفتاری در مدرسه نبوی تا بدان پایه است که در آموزه‌های پیامبر اکرم (ص) و اوصیای آن حضرت تعابیری سخت تهدیدکننده نسبت به نقص نیک‌رفتاری با همسر و فرزندان آمده است، چنان‌که از امام کاظم (ع) روایت شده است که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَيْسَ يَغْضَبُ لِشَيْ‏ءٍ كَغَضَبِهِ‏ لِلنِّسَاءِ وَ الصِّبْيَانِ‏».

با اصل قرار گرفتن نیک‌رفتاری در زندگی خانوادگی است که رضایت الهی حاصل می‌شود و برکات حاصل از آن، مرد و زن را دربر می‌گیرد.

خوش‌اخلاقی

خوش‌خلقی و برخورداری از فضایل اخلاقی و کمالات انسانی، یکی دیگر از معیارها و شاخص‌هایی است که در انتخاب همسر باید بدان توجه کرد؛ اما چرا؟

برای پاسخ به این پرسش توجه به این نکته لازم است که در شرع مقدس اسلام، مقصد و هدف از ازدواج چندان متعالی و تکامل‌یافته است که ارضای درست و به جای غریزه قدرتمند و پیچیده جنسی و بقای نسل، از ساده‌ترین آنهاست. به همین منظور بر دقت در انتخاب همسر بسیار تأکید شده است تا همسرانی که شایستگی‌های گوناگون و توان تحقق اهداف مقدس و عالی را در زندگی دارند، برگزیده شوند، بنابراین خلق و خوی پسندیده و نیکو از جمله آن شایستگی‌هاست.

روند سیر اخلاق در خانواده

مقصود از حسن خلق، داشتن صفات نیک و کمالات اخلاقی و انسانی است. کسی که در رفتار با دیگران این صفات نیک و پسندیده را به کار گیرد و با دیگران خوش‌رفتاری کند، در نظر دیگران دارای خلقی نیکوست. این ویژگی، ملاک و معیار لازم برای انتخاب همسر است. البته خوش‌اخلاق و بداخلاق بودن دختر یا پسر مجرد، نمود ظاهری کمتری دارد اما پس از یافتن بلوغ فکری، اخلاق خوش و بداخلاقی، در رفتار آنان بیشتر نمود خواهد داشت. پس از آن، خلق‌وخوی هر کدام از دیگری تأثیر می‌پذیرد و بر دیگری تأثیر خواهد گذاشت.

شیرینی‌های آغازین پیوند زوج جوان که زاییده شور و شعفی موقت و گذرا و اغلب ناشی از التذاذهای جنسی و محبت‌های عاشقانه ظاهری است، اندکی بعد، پس از روبه‌رو شدن با واقعیت‌های موجود در جامعه قدری رنگ می‌بازد. آن دو انسان‌هایی با اندیشه‌ها، نیازها، تمایلات، تجارب و سلیقه‌های متفاوت‌اند. این تفاوت‌ها در خلال زندگی زناشویی کم‌کم به صورت تزاحم در رفتار و کردار خودنمایی خواهد کرد. فرازونشیب‌های بسیاری در طول زندگی به زن و شوهر تحمیل می‌شود که معلول حالات فردی، محیط اجتماعی و ارتباط انسانی آنان است. بیماری‌ها، شکست‌های مقطعی، فقر، کسالت‌های مزاجی و روحی، برخوردهای نادرست اطرافیان، مشکلات فرزندداری و تربیت فرزند، ناباروری، درگیری‌های اجتماعی و... از آن جمله‌اند.

به همین سبب، عقلانیت و برخورد خردمندانه با واقعیت‌های زندگی که بخشی از آن به مدد مقدرات الهی بین آن دو به وجود می‌آید، باید جایگزین شور آغازین شود و به استحکام زندگی متزلزل و نوپای زوج جوان کمک کند. اما آنچه بیش از همه برای استحکام این بنای نوپا لازم است، خوش‌خلقی و رفتارهای همراه با مهر و محبت است. البته زمینه برخوردهای خردمندانه و نیز خوش‌خلقی و رفتارهایی همراه با مهر و محبت را خداوند از پیش در انسان آماده کرده است. اگر زن و مرد از این نعمت خدادادی در زندگی خویش به‌طور عملی بهره برند، این مرحله حساس از زندگی خویش را با خوشی و سلامت سپری می‌کنند. صفا و صمیمیت به وجود آمده در روزهای نخست زندگی نیز تا پایان عمر با نشاط و طراوت استمرار می‌یابد و موتور محرک قدرتمندی برای زندگی مشترکشان خواهد بود. اما اگر چنین نباشد، حتی کوچک‌ترین مشکل زندگی چون جرقه‌ای خواهد بود که منبع باروتی را به آتش بکشد. خشم و غضب نیز ابزاری برای گسترش این آتش خواهد بود. اختلافات خانوادگی، بدگویی، بدزبانی، غیبت، افترا، دروغ و بی‌صداقتی، نفاق و دورویی، سوءظن، بهانه‌گیری و... همه و همه رذایل بازمانده از این بدخلقی خواهند بود. این مسائل آرام‌آرام پایه‌های زندگی را سست می‌کنند و مقدمات فروپاشی آن را فراهم خواهند ساخت.

آثار و پیامدهای خوش‌خلقی و بدخلقی همسران

در این بخش پیش از ورود به اصل بحث اشاره‌ای گذرا به برخی از آثار و برکات حسن‌خلق و خوش‌رفتاری زن و شوهر و نیز برخی پیامدهای شوم بداخلاقی در زندگی لازم است بدین ترتیب بخشی از فلسفه و چرایی تأکید بر رعایت این معیار در انتخاب همسر در بیان سیره اهل‌بیت(ع) بر ما روشن می‌شود.

آثار و برکت‌های خوش‌خلقی همسران

خوش‌خلقی، خوش‌رفتاری و رابطه خوب و پسندیده با دیگران هم برای خود انسان و هم در نوع ارتباط وی با دیگران، آثار و برکات بی‌شماری دارد. اگر این ویژگی در روابط زناشویی و خانوادگی نمود داشته باشد، آثار و برکات آن برای اعضای خانواده دو چندان خواهد شد. در این مجال، به اختصار به مواردی از آنها اشاره خواهیم کرد:

1. عیشی گوارا: خوش‌خلقی، خود منشأ شکل‌گیری زندگی و عیشی گوارا و لذت‌بخش است. امام علی(ع) در این باره به نکته‌ای بس ظریف و دقیق اشاره فرموده‌اند؛ به فرموده ایشان، خوش‌خلقی خود بهترین و لذت‌بخش‌ترین عیش و زندگی است؛ به ویژه اگر انسان هم خودش خلقی نیکو داشته باشد و هم همسری خوش‌خلق اختیار کرده باشد. در چنین فضایی اعضای خانواده به ویژه همسران نعمت عیش گوارا را دو چندان درک خواهند کرد.
2. آرامش و نشاط: در پرتو زندگی‌ای لذت‌بخش و گوارا کمترین چیزی که همه اعضای خانواده به دست می‌آورند، آرامش و نشاط روحی و روانی است.
3. دریافت انرژی مثبت: فضای آرام و بانشاط خانوادگی که معلول ملکات فاضله و خوش‌خلقی اعضای خانواده است، زمینه‌ای بسیار مناسب برای به وجود آمدن نیرو و انرژی مثبت در زوجین و دیگر اعضای خانواده خواهد بود.
4. توان رویارویی با مشکلات: همه آنچه گفتیم آنان را آماده می‌سازد تا با مشکلات و دشواری‌های احتمالی که در آینده خانواده را تهدید می‌کند با توان و قدرتی بالاتر برخورد کنند. بنابراین، خوش‌خلقی می‌تواند مرهمی التیام‌بخش بر زخم‌ها و آبی خنک بر آتش‌های افروخته باشد.
5. ایجاد فضای تربیتی سالم: از برکات خوب همسران خوش‌خلق و خوش‌رفتار، تربیت فرزندانی سالم و موفق در زمینه‌های گوناگون است. این نعمت موجب رضایت خاطر فوق‌العاده آنان خواهد بود.
6. محبوبیت: میوه شیرین خوش‌خلقی، محبوبیت در دل همگان است. از فرد خوش‌خلق، کینه و عداوتی در دل هیچ کس باقی نخواهد ماند.
7. ارتباط با دیگران: چنین انسانی هیچ‌گاه درد تنهایی و انزوا را نخواهد چشید و با دیگر انسان‌ها به خوبی معاشرت و رفت‌وآمد خواهد داشت.
8. عزت و احترام: خوش‌خلقی برایند احترام به دیگران و حفظ حریم آنان است. بی‌شک وقتی حریم افراد حفظ شود، انسان در پیشگاه آنان عزیز خواهد بود و احترامی متقابل میانشان برقرار خواهد شد.
9. استفاده بهتر و بیشتر از عمر: زندگی سالم در پرتو خوش‌خلقی همسران، موجب خواهد شد تا آنان در طول دوران زندگی، دیرتر فرسوده شوند و از زندگی و عمر خویش هرچه بهتر و با کیفیتی برتر بهره‌مند گردند.
10. عمر و زندگی پربرکت: در سایه یک زندگی سالم، آرام و بانشاط، همه فعالیت‌های زوج خوشبخت سروسامانی درست می‌یابد. در نتیجه، موجب آثار و برکات بسیاری برای خودشان و دیگران خواهند بود.

پیامدهای شوم بدخلقی در همسران

بدخلقی و خوی ناپسند زن و شوهر بداخلاق، زندگی را بر آنان تلخ می‌کند و به عوارض و بیماری‌های بسیاری دچارشان خواهد کرد. بیان همه آن موارد در این فرصت نمی‌گنجد. تنها به برخی از عوارض ناشی از آن گذرا اشاره خواهیم کرد:

1. عیشی تلخ و ناگوار: نتیجه بدخلقی همسران زندگی ناگوار است و محیط خانه برای اعضای آن چون زندانی شکننده و خسته‌کننده خواهد بود. درحالی‌که این‌گونه زندگی با فلسفه و حکمت وجودی آنکه سکونت و آرامش است، تضادی جدی دارد.
2. شکستن حریم‌ها: بدخلقی زن و شوهر موجب خواهد شد تا آنها به راحتی به خود اجازه دهند به حریم هم تجاوز کنند و برای برخوردهای تند و زننده با یکدیگر آماده شوند.
3. درگیری‌های کلامی و فیزیکی: وجود برخی اختلافات سلیقه‌ای و مقطعی میان زن و شوهر، به ویژه در دوران آغازین زندگی، طبیعی، پیش‌بینی پذیر و تاحدی تحمل‌شدنی است اما دامن زدن به آنکه از پیامدهای بداخلاقی‌ها و بدرفتاری‌های زن و شوهر است موجب ایجاد درگیری‌های شدید و همیشگی و حتی برخوردهای فیزیکی در خانواده خواهد شد.
4. فرسایش زودهنگام روحی و روانی: بدخلقی‌های زن و شوهر و در نتیجه، بدبینی‌ها، بگومگوها، کشمکش‌ها، بی‌حرمتی‌ها، درگیری‌های لفظی و...، اعضای خانواده را خسته و کانون گرم و بانشاط خانوادگی را بر آنان تلخ خواهد کرد. این خود موجب فرسایش زودهنگام روحی و روانی همسران و دیگر اعضای خانواده، به ویژه فرزندان خواهد شد.
5. بیماری‌های جسمی: پیرو آثار سوء روحی و روانی بدخلقی‌های زن و شوهر، برخی بیماری‌های جسمی نیز دامن‌گیر آنان خواهد شد. نکته، مهمی که از قدیم علما و دانشمندان بدان توجه داشته‌اند، تأثیر فراوان بیماری‌ها و ناراحتی‌های روحی و روانی بر جسم و بدن است تا حدی که گاه موجب از کار افتادن و مختل شدن بخشی از فعالیت‌های جسمی ارگانیزم انسان می‌شود. این مسئله قرن‌ها پیش در قرآن کریم نیز بیان شده است. یکی از بارزترین نمونه‌های قرآنی آن داستان شگفت و عبرت‌انگیز پیامبر خدا حضرت یعقوب و فرزند بزرگوارشان حضرت یوسف(ع) و برادران ایشان است که قرآن کریم آن را به تفصیل بیان کرده است.
6. انحراف در تربیت نسل نو: بدخلقی و بدرفتاری‌های زن و شوهر به ویژه اگر به‌طور مستقیم یا در حضور فرزندان و یا کودکان خردسال باشد، موجب پیامدهای عمیق روحی و روانی و انحراف در مسیر درست تربیت فرزندان خواهد شد. رفتارهای نادرست، سخنان زشت، عادت‌های ناپسند و بد و...، از جمله این موارد است که کودکان به کمک روش الگوگیری یا راه‌های دیگر بدان خو می‌گیرند. این مشکلات چنان جدی و بادوام است که گاه تا سال‌ها یا تا پایان عمر با فرزندان همراه خواهد بود و جزو منش و شخصیت آنان می‌شود.
7. انحراف‌های اخلاقی و رفتاری: انحراف‌هایی چون بی‌احترامی، بددهنی، بدپوشی، ولگردی، ترک تحصیل، اعتیاد، بزهکاری، شرارت، جنگ و نزاع‌های گروهی، انحرافات جنسی، خانوادگی و... در کودکان، نوجوانان و جوانان می‌تواند از آثار و پیامدهای سوء بدخلقی پدر و مادر باشد.
8. بدبینی و بی‌اعتمادی: انسان‌های بدخلق و بدرفتار پس از مدتی کوتاه اعتبار خود را نزد خویشان و دوستان از دست می‌دهند و مردم به آنها بدبین خواهند شد.
9. انزوای اجتماعی: این بدبینی و بی‌اعتمادی خود زمینه انزوای اجتماعی و تنها شدن انسان را در پی خواهد داشت. البته انزوا و تنهایی خود منشأ بسیاری از مشکلات و گرفتاری‌های فردی و اجتماعی دیگر نیز خواهد بود.

اهمیت رعایت معیار خوش اخلاقی در قرآن و روایات

برکات و آثار خوش‌خلقی همسران و پیامدهای بدخلقی آنان چندان فراوان و مهم است که در قرآن کریم و سخنان رسول خدا و اهل‌بیت(ع) بارها بر آن تأکید شده است. در همین جهت، به زوج‌های جوان درباره رعایت این معیار هنگام انتخاب همسر توصیه‌هایی ارائه شده است.

قرآن کریم

ضرورت رعایت معیار خوش‌خلقی را در انتخاب همسر می‌توان از برخی اشارات قرآن دریافت. خداوند در قرآن کریم درباره اهداف عالیه ازدواج و آثار و فایده‌های سودمند آن فرموده است: ﴿وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا...﴾ و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: ﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا﴾.

شکی نیست که این آرامش و سکونت در کنار همسری امکان‌پذیر است که خلقی نیکو و رفتاری مطلوب و پسندیده با اهل خانه، به ویژه همسرش داشته باشد. زندگی با همسر بداخلاق و بدرفتار هیچ آرامش و سکونتی در پی نخواهد داشت. برای تأکید بر همین مطلب در آیه‌ای دیگر خداوند احسان به خویشان و خوش‌برخوردی با دیگران را در ردیف مقام بلند اعتقاد به توحید و یگانگی خویش قرار داده است.

سخنان اهل‌بیت(ع)

اهمیت جایگاه ازدواج در دین مبین اسلام و توجه بسیار به انتخاب همسر و لزوم رعایت این مسئله مهم موجب شده است رسول خدا و اهل‌بیت(ع) نیز چون قرآن کریم به آن بیش از پیش توجه کنند و یاران و اصحاب خویش را نیز از آن آگاه سازند. روایات در این زمینه بسیار است که از باب نمونه به برخی از آنها اشاره می‌شود. این روایات چند دسته‌اند:

۱. برخی روایات به اهمیت و فایده‌های خوش‌اخلاقی و وجود صفات و ملکات پسندیده انسانی در اعضای خانواده به ویژه زن و شوهر اشاره دارند:

1. حضرت علی(ع) در واپسین لحظه‌های عمر پربرکتشان و لحظاتی پیش از شهادت، خطاب به فرزند بزرگوارشان امام حسن مجتبی(ع) چنین فرمودند: «پسرم... هیچ زندگی و عیشی گواراتر و لذت‌بخش‌تر از خوش‌خلقی نیست».
2. مردی نزد امام علی(ع) مشرف شد و از رفتار همسرش به ایشان شکایت کرد. حضرت پاسخ ایشان را به صورت خطابه‌ای حکیمانه و دلنشین بیان فرمودند. در بخشی از آن خطابه فرموده‌اند: «سخن و گفتارتان با زنانتان نیکو و پسندیده باشد تا آنان نیز در برابر رفتاری درست و پسندیده با شما داشته باشند».
3. ابوحمزه ثمالی می‌گوید: وجود نازنین امام محمد باقر(ع) می‌فرمودند: پدرم امام زین‌العابدین همیشه به این امور سفارش می‌فرمودند: «چهار امر مهم است که اگر در هر شخصی باشد ایمان او کامل و از گناه به دور خواهد بود و هنگام مرگ خداوند را در حالی دیدار کند که از او راضی باشد:... و چهارم آن‌که با خانواده‌اش با خوش‌خلقی برخورد کند». در این بیان زیبا و حکیمانه، حضرت خوش‌خلقی با خانواده را یکی از ارکان مهم در تحقق کمال ایمان و در مقام رضا و خشنودی خداوند می‌داند.

۲. دسته دوم، روایاتی است که در آن به ازدواج با افراد خوش‌خلق یا تزویج فرزندان به چنین افرادی توصیه شده و از ازدواج و پیوند با افراد بداخلاق نهی شده است:

1. پیامبر اسلام و ائمه اطهار(ع) در پاسخ یاران خویش، وقتی درباره تزویج فرزندانشان کسب تکلیف می‌کردند، آن عزیزان، بیش از هرچه به اخلاق و ایمان اشخاص تکیه می‌کردند؛ حتی اگر خواستگاران از برخی امتیازات چون اصل و نسب و یا... محروم بودند. امیرمؤمنان(ع) فرموده‌اند: روزی خدمت رسول خدا(ص) بودیم. حضرت فرمودند: «فرزند خویش را به ازدواج کسی درآورید که از اخلاق و دینداری او راضی هستید». از ایشان پرسیدم: «حتی اگر خواستگار اصل و نسب درستی نداشته باشد؟» رسول خدا باز فرمودند: «فرزند خویش را به ازدواج کسی درآورید که از اخلاق و دینداری او راضی هستید و اگر این کار را نکنید موجب فتنه و فساد روی زمین خواهید شد». چنان‌که خواندیم، رسول خدا در پاسخ به امیرمؤمنان(ع)، باز هم مسئله ایمان و اخلاق را تکرار کردند و با استناد به آیه قرآن بر آن تأکید فرمودند. امامان معصوم نیز با الگوگیری از سیره رسول خدا(ص) و استناد به بیان ایشان به اصحاب و یاران خویش همین‌گونه توصیه می‌فرمودند. این بیان پرتأکید معصومان(ع)، راه را بر ما هموار می‌کند تا بدانیم در خواستگاری، به دو معیارِ اخلاق و ایمان، عنایت و توجه ویژه بوده است.
2. حسین بن بشار واسطی در نامه‌ای به محضر امام علی بن موسی الرضا(ع) پرسید: «شخصی از بستگان و نزدیکانم به خواستگاری دخترم آمده است، اما او فردی بداخلاق است چه کنم؟» حضرت در پاسخ چنین فرمودند: «اگر بداخلاق است فرزندت را به عقد او درنیاور».
3. از امام جعفر(ع) صادق نقل شده است که ایشان درباره همسران بداخلاق چنین فرمودند: «بیشتر دشمنان انسان‌های مؤمن، همسران بداخلاق هستند». عمومیت در این تعبیر حکیمانه از اهمیت مسئله نشان دارد؛ چراکه انسان مؤمن ممکن است در ابعاد و زوایای مختلف دشمنان گوناگونی داشته باشد که هریک به گونه‌ای او را برنجانند یا حتی گاه زندگی او را تهدید کنند اما حضرت(ع) در این بیان همسر بداخلاق را بیش از همه دشمن انسان مؤمن می‌دانند.

خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری با همسر

چگونگی شکل‌گیری و استمرار یک زندگی ایدئال و سالم، بر پایه رفتار دوسویه زن و شوهر استوار است. اگر آنان ارتباطی مطلوب و رفتاری خوب و پسندیده با یکدیگر داشته باشند از همان آغاز خانوادهای سالم شکل می‌گیرد و تا زمانی که این رویه ادامه یابد خانواده نیز به سبک و سیاق پسندیده استمرار خواهد یافت. بنابراین اخلاق خوب و حسن سلوک و خوش‌رفتاری، هم در پی‌ریزی و هم در استمرار درست خانواده و زندگی مشترک دخیل است. اکنون مباحثی را در زمینه این ویژگی خوب و پسندیده همسران مطرح خواهیم کرد. در آغاز به اهمیت و جایگاه خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری با همسر و سپس به آثار و برکات آن اشاره خواهیم کرد. آنگاه برخی از مصادیق و شیوه‌های خوش‌رفتاری همسران را برمی‌شماریم.

اهمیت و جایگاه خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری با همسر

خوش‌اخلاقی از فضایل و کمالات انسانی است. گرچه انسان با مایه‌ای از خلق‌وخویی ویژه از مادر زاده می‌شود و برخی ویژگی‌های والدین را همراه خود دارد به باور بسیاری از صاحب‌نظران اخلاق و تعلیم و تربیت انسان در هر حال استعداد تغییر تحول و رشد و تکامل را داراست. البته مقدار و چگونگی این تحولات در افراد به سبب تفاوت‌های فردی بسیار متفاوت و متنوع است. بنابراین، همه کوشش انسان، باید از سویی به تقویت یا ایجاد ویژگی‌های خوب و رفتارهای پسندیده موجود و تضعیف و قلع و قمع ویژگی‌ها و رفتارهای ناپسند معطوف باشد. از سوی دیگر باید بکوشد ویژگی‌های خوب را در عمل به کار گیرد و با دیگران رفتاری پسندیده و مطلوب داشته باشد تا از این راه خصال نیک در وی راسخ شود و به صورت ملکات اخلاقی درآید. اما به راستی «خوش‌خلقی» به چه معناست؟ اگرچه در نگاه نخست خوش‌اخلاقی به نوعی پایه و اساس خوش‌رفتاری و حسن سلوک است، در عمل و اغلب با قدری با مسامحه، خوش‌اخلاقی را همان حسن سلوک و خوش‌رفتاری می‌دانند. شاید بهترین پاسخ به این پرسش را از سخن زیبایی که به پیامبر اسلام(ص) منسوب است، بتوان برداشت کرد. آمده است که حضرت درباره تفسیر حسن خلق فرموده‌اند: «معنا و تفسیر خوش‌خلقی این است که اگر دنیا به انسان روی کرد راضی و خشنود باشد و اگر دنیا به او روی نکرد خشمگین و ناراحت نشود».

به بیان حکیمانه حضرت وقتی انسان در اثر یافتن برخی صفات و کمالات انسانی به درجاتی از رضا و تسلیم در برابر قضا و قدر الهی برسد، دیدگاهی درست درباره خود، دنیا، سرنوشت و دیگر امور می‌یابد و در قبال آنچه به وی روی می‌کند، رفتاری درست و به دور از کژی و انحراف خواهد داشت. خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری یکی از بهترین موضوع‌های مباحث اخلاقی و تربیتی است که در آیه‌های شریف قرآن و سخنان اهل‌بیت جایگاهی بس عظیم و آثار و برکاتی بسیار دارد. البته، پرداختن به بحث خوش‌خلقی و بیان جایگاه و آثار و برکات آن از حوصله این نوشتار خارج است. به همین سبب، تنها به مواردی محدود از سخنان رسول خدا و اهل‌بیت(ع) در این باره به ویژه در جهت خوش‌اخلاقی با همسر و دیگر اعضای خانواده اشاره می‌کنیم:

1. امام زین‌العابدین(ع) از قول جد بزرگوارشان رسول خدا(ص) چنین فرموده‌اند: «روز قیامت چیزی باارزش‌تر و سنگین‌تر از خوش‌اخلاقی در ترازوی اعمال بندگان قرار نمی‌گیرد». خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری با دیگران که البته در اجتماع انسانی و برخورد و ارتباط با دیگران نمود می‌یابد، بزرگ‌ترین سرمایه انسانی و کالایی بس گران‌بها و ارزشمند است. این متاع ارزشمند از دیدگاه مربیان بشریت، یعنی پیامبران الهی نیز مخفی نمانده است آن بزرگواران پیش از هرکس خود بدان زیبنده بودند و از آن به منزله بهترین زمینه و تأثیرگذارترین ابزار برای مقاصد الهی و انسانی خویش و تربیت نفوس انسانی بهره می‌بردند ایشان پیروان خویش را به اخلاق و رفتار خوب و پسندیده دعوت و تشویق و تحریص می‌فرمودند.
2. حضرت امیرالمؤمنین(ع) از زبان پیامبر اسلام(ص) درباره خوش‌خلقی چنین نقل می‌کنند: «روز قیامت جایگاه کسانی از شما به من نزدیک‌تر خواهد بود که از دیگران خوش‌اخلاق‌تر باشد و با خانواده‌اش بهترین رفتار را داشته باشد».
3. همچنین نقل شده است که رسول خدا(ص) بهترین ایمان را تنها از آنِ انسان‌های خوش‌اخلاق می‌دانند. امیرمؤمنان(ع) از زبان رسول گرامی اسلام(ص) فرموده‌اند: «بهترین شما از نظر ایمان کسانی‌اند که بهترین اخلاق را داشته و با خانواده‌شان از همه مهربان‌تر باشند و من از همه شما با خانواده‌ام مهربان‌ترم». مقامات و درجاتی که در این سخنان حکیمانه آمده است، نشان اهمیت خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری و آثار و برکاتی است که برای زندگی فردی و همچنین زندگی اجتماعی انسان و جامعه انسانی در پی دارد. البته آثار مثبت خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری در خانواده در قیاس با دیگر نهادهای اجتماعی، به مراتب بیشتر، عمیق‌تر و مهم‌تر است؛ چراکه استحکام و دوام جامعه انسانی به استحکام پایه‌های آن است و خانواده اصلی‌ترین و اساسی‌ترین پایه جامعه انسانی است استحکام خانواده نیز به شدت به اخلاق خوش و رفتار پسندیدهای وابسته است که میان زن و شوهر و در نتیجه، همه اعضای خانواده حاکم خواهد بود. موفقیت و رستگاری یک خانواده به نوع برخوردی بسته است که یک مرد با همسرش یا زن با شوهرش دارد. مطالعه‌ای ساده درباره زندگی خانواده‌ها از قدیم تاکنون روشن خواهد ساخت که در اثر خوش‌رفتاری دوسویه زن و شوهر در خانواده، برکات بی‌شماری از آنها برجای مانده است. در برابر، رفتارهای ناپسند و زننده همسران با هم آثار و پیامدهایی سوء را به یادگار گذاشته است.
4. اهمیت این مسئله زمانی آشکارتر می‌شود که ببینیم رسول گرامی اسلام(ص) در روایت یادشده، خوش‌خلقی با خانواده را بهترین نوع ایمان به خداوند دانسته‌اند و کسانی را که چنین ویژگی‌ها و رفتارهای نیکی داشته باشند، هم‌نشین خویش در قیامت معرفی کرده‌اند. ایشان ادب و تواضع زن را در برابر شوهر دارای چنان آثار و برکات فوق‌العاده‌ای می‌دانند که فرموده‌اند: «اگر سجده انسان برای انسان جایز بود، حتما امر می‌کردم زن بر شوهرش سجده کند». البته خوش‌رفتاری مصداق روشن ادب است.
5. بارها در روایت‌ها از رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) نقل شده است که جهاد زنان، خوب همسرداری آنهاست. اصبغ بن نباته از حضرت امیرالمؤمنین(ع) چنین نقل کرده است: خداوند تعالی جهاد را بر مرد و زن واجب کرده است. البته جهاد مردان هزینه کردن دارایی خود در راه خدا و همچنین فدا کردن جان خویش در راه اوست. اما جهاد زنان عبارت است از صبر و تحمل در برابر اذیت و آزاری است که از شوهر می‌بینند و خودداری از حسادت ورزیدن به دیگران؛ و بنابر نقلی دیگر جهاد زنان عبارت است از خوب شوهرداری. از مصادیق روشن تحمل و بردباری و نیز خوب شوهرداری، خوش‌رفتاری زن با شوهر است. در این صورت است که ارزش کار آن زن با جهاد در راه خدا برابر خواهد بود؛ به ویژه اگر زن شوهری بداخلاق و بدرفتار داشته باشد. تحمل چنین شوهری و خوش‌رفتاری با وی خود بالاترین جهاد و مبارزه خواهد بود. آری چنین همسران باارزشی به بیان پیامبر گرامی اسلام(ص) کارگزاران خداوندند و خداوند نصف اجر و پاداش شهدا را به آنان خواهد بخشید.
6. خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری، یکی از معیارها و ملاک‌های مهم و ضروری برای انتخاب همسر است. پیش از این، از سخنان و سیره مبارک رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) بهره بردیم که توصیه فرمودند: «اگر خواستگار فرزندان شما افراد بداخلاق‌اند، با آنان وصلت نکنید». این توصیه‌ها و هشدارها از اهمیت فوق‌العاده موضوع خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری در ارتباط‌های خانوادگی نشان دارد.
7. امام جعفر صادق(ع) درباره اهمیت خوش‌اخلاقی با همسر فرموده‌اند: «خدای مشمول رحمت خویش فرماید، مردی را که در برخورد با همسرش رفتاری نیکو داشته باشد».
8. حسن ختام این بخش از بحث ما، کلام وحی است. خداوند در قرآن کریم به مؤمنان توصیه می‌کند با همسرانتان رفتاری خوب و نیکو همراه با انصاف و عدل داشته باشید:... با همسران خویش در زندگی باانصاف و خوش‌رفتار باشید و اگر شما را از آنان خوش نیامد و دل‌پسند شما نبودند، چه‌بسا چیزهایی که شما خوش نمی‌دارید و خدا در آن مصلحت فراوان برای شما مقرر فرموده است. همچنین به سبب اهمیت بسیار مسئله خوش‌رفتاری با همسر و تأثیر فراوان آن بر زندگی و آتیه اعضای خانواده، قرآن کریم توصیه می‌کند با همسران حتی در بدترین وضعیت، مانند طلاق و جدایی، ارتباطی آمیخته با مهر و محبت و خوش‌اخلاقی داشته باشید..

آثار و برکات خوش‌رفتاری با همسر

گستره برکات خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری با همسر فراوان است؛ به گونه‌ای که از تعیین حد و حصر آن معذوریم. آثار خوش‌خلقی نه‌تنها در همسران و زندگی کنونی آنان نمود و بروز دارد، بلکه این آثار خود را در نسل‌های بعدی چون پدران، مادران، فرزندان، دوستان، استادان، شاگردان، همکاران، بلکه در همه جامعه اطراف انسان نشان خواهد داد. بررسی این‌همه، برای ما امکان‌پذیر نیست. ناچار از آن می‌گذریم و تنها به این بسنده می‌کنیم که با دیدی دیگر، برخی از این آثار به زندگی دنیایی و بعضی دیگر با زندگی اخروی همسران مربوط خواهد بود که به اختصار، قدری به این بحث خواهیم پرداخت.

آثار دنیایی

از مهم‌ترین عوامل مؤثر در جهت‌دهی مثبت به زندگی زناشویی و ارتباط همسران خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری آنان با یکدیگر است. اگر روابط زن و مرد خوب و پسندیده باشد، فضای حاکم بر خانواده فضایی همراه با آرامش خواهد بود و آثار و برکات بسیاری را برای همه اعضای خانواده در پی خواهد داشت؛ آثار و برکاتی چون:

۱. زندگی شیرین: به جرئت می‌توان ادعا کرد که اغلب ناراحتی‌ها، نگرانی‌ها، درگیری‌ها و مشکلات خانوادگی، محصول کج‌خلقی‌ها و بدرفتاری‌های دوسویه زن و شوهر است. نتیجه چنین اوضاع نامساعدی جز تلخ‌کامی و ناکامی در زندگی برای همه اعضای خانواده، به ویژه زن و شوهر نخواهد بود. اما میوه پربار اخلاق نیک و رفتار خوب و پسندیده آن دو شیرینی و نشاط در زندگی است. آنان در سایه چنین ارتباط آمیخته با مهربانی و خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری با یکدیگر برای خود و فرزندانشان فضایی آکنده از انس و الفت را به ارمغان خواهند آورد.

۲. دل‌بستگی به زندگی زناشویی: یک زندگی شیرین، با دلبستگی و دلدادگی دو انسان به یکدیگر آغاز می‌شود. بی‌شک آنان برای ادامه زندگی به همان اکسیر اعظم نیازمندند. برای حفظ این وضعیت، لازم است زن و شوهر رفتاری خوش و نیکو با هم داشته باشند؛ به ویژه توجه به این نکته اهمیت دارد که هر یک از زن و شوهر با تشکیل زندگی جدید، از خانواده خود جدا می‌شوند و الفتی دیرینه که بین ایشان و اعضای خانواده‌شان به ویژه پدر و مادر وجود داشته است، اکنون کمی رنگ باخته است. حال هر یک موظف است جای خالی خانواده را برای دیگری پر کند؛ یعنی به گونه‌ای با شریک زندگی‌اش برخورد کند که بخشی از احساس دوری از خانواده پدریرا در وی کم رنگ کند و آرام‌آرام دل‌بستگی به زندگی زناشویی و خانواده جدید را جایگزین دلبستگی گذشته کند. البته زنان به سبب برخی ویژگی‌ها در این مسائل بیش از مردان حساس‌اند و به همان اندازه نیاز بیشتری را در خویش احساس می‌کنند. آنان هنگامی به زندگی جدید خود دلگرم می‌شوند و بدان دل می‌بندند که با شوهرانی خوش‌خو و خوش‌رفتار روبه‌رو شوند. اگر چنین بود، به ویژه زن چنان وابسته و دل‌بسته شوهرش خواهد شد که دیگر نگران جدا افتادن از خانه پدری نیست.

۳. استحکام و استمرار زندگی: تاروپود زندگی به رشته‌های بسیار ریز و حساس مهربانی و عطوفت زن و شوهر و پیرو آنان فرزندان، سرشته شده است. استحکام بنیاد رفیع خانواده، زمانی ضمانت دارد که این تاروپودها در کنار هم قرار گیرند و آرام‌آرام به حبلی متین و زنجیری ناگسستنی بدل شوند. رفتار خوب همسران با هم، چنین اثر معجزه‌آسایی را در حیات مادی و معنوی انسان دارد و چونان انگیزه‌ای نیرومند، آنان را به ادامه زندگی و رسیدن به تعالی معنوی سوق می‌دهد.

۴. انس و الفت: محبت، احترام و خوش‌رفتاری زن و شوهر موجب خواهد شد چنان انس و الفتی میان آنان برقرار شود که گویی زن و شوهر دو دوست و عاشق دلداده یکدیگرند. اگر این رفتارهای خوب بین زن و شوهر مدتی ادامه داشته باشد، آرام‌آرام این حالت در آنان ملکه می‌شود و بروز عشق، ارادت و دوستی بین آنان ناخودآگاه و گویا بی‌اختیار صورت می‌گیرد. در چنین فضایی البته محبت و دوستی روزبه‌روز بیشتر و عمیق‌تر خواهد شد و هرگونه دشمنی رخت برمی‌بندد و مجال بروز نخواهد داشت.

۵. نجات از فاصله‌ها و جدایی‌ها: اگر زن و شوهر در اثر رفتارهای خوب و اخلاق نیکو عاشق هم شوند و وجود خویش را به‌طور کامل وقف یکدیگر کنند، به‌هیچ‌روی دل در گرو دیگری نخواهند سپرد و یاد و چهره هیچ مرد و زنی غیر از همسرشان در خاطرشان زنده نخواهد شد و زنده نخواهد ماند. این از آن‌روست که هر یک با اخلاقی خوب و رفتاری پسندیده، همه وجود دیگری را تسخیر کرده و جایی برای دیگران باقی نگذاشته است. اهمیت فوق‌العاده این مطلب زمانی برای ما آشکار خواهد شد که بدانیم بسیاری از پرونده‌های جدایی و طلاق در محاکم خانواده به همسرانی مربوط است که به کنترل خود و خواسته‌ها و تمایلاتشان در این جهت موفق نشده‌اند. این گروه از زنان و مردان در اثر بدخلقی‌ها و سلوک نادرست خویش، تمایل و گرایش همسرشان را به خود کاهش داده‌اند و راه را برای راهزنانی که در پی فرصت صید همسرانشان‌اند، باز گذاشته‌اند. خوش‌اخلاقی درمانی برای این بی‌مهری‌ها و جدایی‌های احتمالی خواهد بود.

۶. سلامت جسمی و روحی: امروزه بسیاری از انسان‌ها به انواع بیماری‌های جسمی و روحی گرفتارند که غالب این ناخوشی‌ها، برخواسته از فشارهای روحی و روانی است. بدخلقی‌ها و رفتارهای نادرست موجب ایجاد کینه‌ها و کدورت‌ها میان افراد، تداوم آن و در نتیجه، تنش درونی منفی در انسان می‌شود. در اثر این تنش‌ها و در نتیجه فشارهای روحی و روانی، نظام گوارشی و عصبی انسان مختل می‌شود. استمرار این وضعیت نابهنجار، انسان را به انواع بیماری‌های جسمی، روحی و روانی گرفتار خواهد ساخت. شاخه علمی «طب روان‌تنی» با مطالعه درباره همین امور پیدا شده است.

بهترین راه برای پیشگیری از این بیماری‌ها و کاهش فشارها و یکی از بهترین شیوه‌ها برای کاهش تنش و فشارهای عصبی و روحی، خوش‎رفتاری با دیگران است. طبیعی است اگر ما با دیگران اخلاق و رفتار خوبی داشته باشیم، در وجودمان احساس آرامش می‌کنیم و درصد نفوذ عوامل ایجاد فشار اضطراب و درگیری را در وجودمان کاهش می‎دهیم. افزون بر این آنان نیز گزینه‌های خوبی را در رفتار با ما برخواهند گزید. خانواده، نظامی با مسئولیتی خطیر است و برای رسیدن به هدف متعالی خود و عمل به این مسئولیت نیازمند آرامش و دوری از هرگونه فشار روحی و روانی است. زن و شوهر خوش‌اخلاق وقتی رفتار خوب و پسندیده‌ای با هم داشته باشند، نخستین ثمره آن آرامش روحی و روانی است که برایند آن نصیب خود زوجین و سپس همه اعضای خانواده خواهد شد.

۷. تربیت فرزندانی صالح: پدر و مادر مهربان، خوش‎اخلاق و خوش‏رفتار در عمل، بهترین و مناسب‌ترین مربی برای فرزندانشان خواهند بود. آنان از همان دوران طفولیت فرزندان خود را با چنین فضای خوب و دلنشینی آشنا می‌کنند و روح و جان فرزندان را با خوبی‌ها و فضایل اخلاقی و ملکات انسانی می‌آمیزند. این فرزندان شخصیتی محکم و پایدار دارند و فرداروز وقتی به عرصه اجتماع پا بگذارند، با هر نسیم مخالفی منحرف نخواهند شد. فرزندان نیز در آینده چونان والدینشان، پدر و مادری موفق برای فرزندانشان خواهند بود؛ چراکه رفتار خوب و همراه با مهر و محبت، خوش‌خلقی و نیک‌رفتاری پدر و مادرشان، الگویی بسیار مناسب برای آنان در بزرگسالی خواهد بود.

۸. عمر طولانی: یکی از بهترین و مهم‌ترین برکات خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری، از جمله خوش‌اخلاقی با همسر، طولانی شدن عمر انسان است. عمر طولانی نعمتی است که هر انسان عاقلی خواستار آن است. به همین دلیل، از مهم‌ترین دعاهای مؤمنان درخواست عمر طولانی از خداوند است. شاید بتوان به جرئت ادعا کرد که برایند انس و الفت، آرامش و اطمینان قلبی، کاهش فشارهای روحی و روانی و سرانجام سلامت جسمی و روحی زن و شوهر که نتیجه خوش‌اخلاقی آنهاست، عمر طولانی و به تأخیر افتادن مرگ‌های ناگهانی و زودهنگام است. امام جعفر صادق(ع) درباره تأثیر خوش‌رفتاری در افزایش عمر انسان فرموده‌اند: «نیکی به دیگران و خوش‌اخلاقی موجب عمران و آبادانی بلاد و افزایش عمر انسان است». آن امام بزرگوار همچنین درباره ارتباط میان خوش‌اخلاقی با همسر و اعضای خانواده و افزایش عمر می‌فرمایند: «هرکس با اهل و عیالش خوش‌رفتار باشد و در حق آنان نیکی کند، خداوند بر عمرش می‌افزاید».

۹. افزایش رزق و روزی: در منابع روایی از امامان معصوم(ع) بسیار نقل شده است که یکی از اسباب افزایش و فراوانی رزق و روزی انسان، خوش‌خلقی است. اقتضای دیدگاه توحیدی ما به روابط میان پدیده‌های عالم چنین است که گسترش و کاهش رزق انسان به دست توانای روزی‌ده تواناست. اوست که برای هر کس در هر موقعیتی بنا به مصالحی مقداری معین از روزی را مقرر فرموده و برای تحقق آن در همان شرایط ابزار و اسبابی را نیز تدارک دیده است. البته این انسان است که زمینه مقرر شدن رزق خود را فراهم می‌سازد. گسترش و فراوانی یا کاهش روزی نخست به انتخاب خودمان و نیات و رفتارمان است و سپس و بنابر اختیار و انتخاب خودمان، از سوی خداوند مقرر شده و برای ما تدارک خواهد شد. خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری با دیگران از جمله اموری است که در این رویداد بسیار تأثیرگذار است. کسانی که اخلاقی نیک و رفتاری پسندیده با دیگران داشته باشند، روزی‌ده توانا برایشان گشایش و فراوانی در روزی را مقرر فرموده تا در زمان مقرر به آنان اعطا کند.

از میان خیل احادیثی که در این زمینه از آن بزرگواران نقل شده است، برای نمونه به این روایت از امام موسی بن جعفر(ع) اشاره می‌کنیم: هشام بن حکم می‌گوید: امام موسی بن جعفر(ع) فرمودند: «ای هشام،... بی‌شک خوش‌اخلاقی موجب عمران و آبادانی بلاد و افزایش رزق و روزی می‌شود». شاید بتوان از این سخنان حکیمانه چنین برداشت کرد که اگر این رویه نیک و پسندیده با دیگران موجب افزایش رزق می‌شود، بی‌شک به کار بردن آن درباره خانواده، به ویژه همسر، به طریق اولی چنین تأثیری خواهد داشت. خوش‌اخلاقی با همسر و فرزندان موجب خواهد شد تا خداوند نظر رحمتی به آن خانواده داشته باشد و این خود نزول برکات و الطاف الهی را برای ایشان در پی خواهد داشت. پیداست که مقصود از رزق و روزی، تنها رزق مادی نیست، بلکه همه انواع آن، به ویژه رزق‌های معنوی در دنیا و آخرت را نیز دربرمی‌گیرد..

آثار اخروی

خوش‌خلقی با اهل خانه و همسر، افزون بر آثار و برکات دنیوی، برای حیات اخروی انسان نیز سودمند است. با دقت در مطالبی که درباره اهمیت زندگی اخروی و نوع رابطه زندگی در دنیا و آخرت بیان کردیم. روشن شد که موفقیت‌های انسان در زندگی دنیا، بی‌شک در سعادت اخروی انسان نیز تأثیرگذار خواهد بود. بنابراین، اگر انسان با خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری با همسر از برکات آن در زندگی دنیایش بهره‌مند شود، باید در انتظار آینده‌ای امیدوارکننده در زندگی اخروی‌اش باشد. در این بخش، به آثار و برکات اخروی خوش‌خلقی با همسران اشاره‌ای مختصر خواهیم داشت.

۱. نجات از فشار قبر: گام نخست در حیات اخروی، عالم برزخ و زندگی در خانه قبر است. یکی از اموری که اغلب انسان‌ها از آن وحشت دارند و حتی برخی از اولیای الهی نیز خوف از آن را در دل داشته‌اند، تنهایی، غربت و فشار سهمگین قبر است. به همین سبب، آیه‌های نورانی قرآن و سخنان رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) بسیار بدان توجه داده و راهکارهای نجات از آن را بیان فرموده‌اند. در منابع تاریخی و روایی نقل شده است که گاه رسول خدا و اهل‌بیت(ع) نگران فشار قبر عزیزان خود بودند و برای رهایی آنان از این بلای سهمگین به خداوند پناه می‌بردند. از جمله اموری که موجب عذاب قبر، به ویژه فشار قبر است، بدخلقی و بدرفتاری با اهل خانه و همسر است. برای بیان اهمیت این مسئله، نقل این داستان عبرت‌آموز از سیره رسول خدا(ص) ضروری است.

سعد بن معاذ انصاری، از بزرگان انصار و اصحاب خاص رسول خدا(ص) بود که حضرت، به دلایل گوناگون برای ایشان احترامی ویژه قایل بودند. وفات ایشان که پس از جنگ احزاب و داوری بسیار درست و به جای ایشان درباره یهودیان مدینه رخ داد، موجب اندوه دوستان، به ویژه خانواده وی شده بود. رسول خدا(ص) به احترام وی در مراسم تشییع ایشان به گونه‌ای ویژه حاضر شدند. امام جعفر صادق(ع) چگونگی حضور جد بزرگوارشان در تشییع جنازه سعد و رخدادهای هنگام تشییع و سخنان حضرت را چنین نقل فرموده‌اند: به رسول خدا(ص) خبر دادند که سعد بن معاذ از دنیا رفته است. حضرت برخاستند و پیرو ایشان اصحاب نیز برخاستند. رسول خدا(ص)، درحالی‌که بر در خانه ایستاده بودند به اصحاب امر فرمودند تا بدن سعد را غسل دهند. اصحاب بدن سعد را پس از حنوط و کفن بر تابوت نهادند. حضرت(ص) نیز درحالی‌که نه عبایی بر تن داشتند و نه کفشی بر پای مبارکشان بود به همراه دیگران جنازه سعد را تشییع کردند؛ به گونه‌ای که گاه سمت راست و گاه سمت چپ تابوت را می‌گرفتند و حمل می‌کردند. وقتی بدن سعد را به قبر رساندند و در قبر گذاشتند، حضرت(ص) خود داخل قبر شدند و بدن سعد را خود بر لحد قرار دادند و دفن کردند و خشت‌های لحد را گذاشتند. همچنین از اصحاب آب و گل خواستند تا روزنه‌های بین خشت‌های قبر را خودشان با دست مبارکشان پر کنند. سپس خاک‌های روی قبرش را نیز مرتب کردند و فرمودند: «من می‌دانم که این قبر پس از مدتی مندرس می‌شود و از هم می‌پاشد، ولی خداوند دوست دارد بنده‌اش هر کاری را محکم و درست به انجام برساند. وقتی حضرت(ص) چنین با دقت تمام کار مرتب کردن قبر سعد را به پایان رسانیدند، مادر سعد]که حضور بابرکت رسول خدا(ص) در تشییع و اقدامات ایشان را دیده بود[، گفت: «ای سعد، بهشت بر تو گوارا باد». رسول خدا(ص) [با شنیدن این حرف برآشفتند و[فرمودند: «خاموش باش ای ام‌سعد، بی‌شک هم‌اکنون فشار قبر سعد را دربرگرفته است». حضرت(ص) برگشتند و مردم نیز بازگشتند و از رسول خدا پرسیدند: «شما درباره سعد و جنازه‌اش اقداماتی را انجام دادید که برای دیگران انجام ندادید. شما پابرهنه و بدون عبا در تشییع سعد حاضر شدید!» حضرت(ص) در پاسخ فرمودند: من از ملائکه که در تشییع سعد حاضر شده بودند و بدون عبا و پابرهنه او را تشییع کردند، پیروی کردم». اصحاب عرض کردند: «ما دیدیم که شما در تشییع، گاه سمت راست و گاه سمت چپ جنازه را می‌گرفتید». حضرت(ص) فرمودند: «دستانم در دستان جبرئیل بود. هرجا را که او می‌گرفت من نیز می‌گرفتم». اصحاب عرض کردند: «شما به غسل سعد امر فرمودید و سپس بر او نماز خواندید و خود وی را بر قبر گذاشتید و لحد بر او نهادید. اما در پایان فرمودید: فشار قبر سعد را دربر گرفته است! چرا؟» رسول خدا(ص) فرمودند: «برای اینکه سعد در منزل با اهل و عیالش بداخلاق بود». این روایت نبوی(ص) برای مقصود ما بسیار روشن و گویاست. بنابر بیان پیامبر گرامی اسلام(ص)، یکی از بهترین راهکارها برای رهایی از این عذاب طاقت‌فرسا، دوری از بداخلاقی و روی آوردن به خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری با اهل و عیال و اعضای خانواده است.

۲. بهره‌مندی از پاداش‌های اخروی در بهشت: انسان برای گذران زندگی و بقای حیات در دنیا و آخرت به الطاف الهی و بهره‌مندی از نعمت‌های خداوند نیازمند است. این نعمات و الطاف الهی به تناسب حیات دنیوی و اخروی وی متفاوت است. بسیاری از آیه‌های شریف قرآن، به ویژه آیات تبشیری و روایات معصومان(ع) بیان‌کننده کم و کیف نعمت‌هایی است که بندگان خوب خدا در زندگی اخروی و در مراتب گوناگون بهشت از آن بهره‌مندند. البته این نعمت‌های اخروی نتیجه و حاصل عملکرد آنان در دنیاست. یکی از عواملی که منشأ خیر برای انسان است و او را در بهشت جاودان جای می‌دهد و در نعمت‌های خدادادی آن غرق خواهد ساخت، خوش‌خلقی و نیکورفتاری با دیگران به ویژه اهل خانه است. خوش‌اخلاقی موجب می‌شود آستانه تحمل و ظرفیت انسان بالا رود در نتیجه، بر سختی‌ها و مرارت‌هایی که با زندگی دنیا همراه است صبر کند. بی‌شک خداوند از همه اینها آگاه است و نظر رحمتی به آن خواهد داشت و به آن اجر و پاداشی درخور و شایسته خواهد داد. امام صادق(ع) از پیامبر گرامی اسلام(ص) درباره تأثیر خوش‌اخلاقی بر ورود مؤمنان به بهشت فرموده‌اند: «مؤثرترین عامل ورود امت من به بهشت، رعایت تقوا و خوش‌اخلاقی است».

اکنون به برخی از برکات اخروی خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری با همسر در آخرت اشاره می‌کنیم:

الف) پاداش صالحان: بخش‌هایی از حدیث شریف نبوی(ص)، معروف به حدیث حولا را پیش‌تر بیان کردیم. در بخشی از آن حدیث، پیامبر اسلام(ص) در مقام توصیه‌های اخلاقی و وظایف همسری به حولا درباره همسرش، نخست به تحمل بالای همسر ایوب پیامبر(ع) اشاره فرمودند؛ اینکه ایشان در برابر همه سختی و مرارتی که در روزهای بیماری شوهرش به مدت هجده سال، آن‌هم تنها و تنها برای رضای حضرت حق متحمل شدند، صبر کردند. سپس. خطاب به حولا فرمودند: ای حولا، سوگند به خداوندی که مرا به حق به پیامبری و رسالت مبعوث فرمود، هر زنی که در سختی‌ها و راحتی‌های شوهرش صبر و تحمل داشته باشد و از خواسته‌ها و فرمان‌های شوهرش پیروی کند، خداوند او را در قیامت با همسر ایوب پیامبر محشور خواهد کرد.

سپس حضرت(ص) در پاسخ به حولا درباره وظیفه شوهر مقابل زن و تحمل و بردباری او هنگام سختی‌ها و مرارت‌های زندگی با همسرش فرمودند: برادرم جبرئیل پیوسته درباره رعایت حقوق زنان به من سفارش می‌کرد؛ تا جایی که من گمان کردم که مرد در مقابل رفتارهای همسرش، حتی حق گفتن «اُف» را نخواهد داشت. او (جبرئیل) به من خبر داده: «ای محمد درباره زنان از خدا بترس؛ چراکه آنان پناهندگان و... امانات خداوند نزد شمایند به همین سبب، بر ذمه شما حقوق واجبی دارند.... بنابراین به آنها مهر و شفقت داشته باشید و کدورت‌ها را از دل‌های آنان دور کنید تا در کنار شما قرار گیرند.... بر آنان سخت نگیرید و از ایشان خشمناک نشوید.»...

همچنین پیامبر خاتم(ص) درباره اجر و پاداش همسرانی که در برابر بداخلاقی‌های همسرشان بردبار باشند فرموده‌اند: هر مردی که بر بدخلقی همسرش صبر پیشه کند، پروردگار پاداشی را که به حضرت داوود(ع) به سبب صبرش در برابر بلایا و مصیبت‌هایش داده به وی عطا خواهد کرد. هر زنی که بر بدخلقی شوهرش بردبار باشد، خداوند به وی اجر و پاداشی مانند پاداشی که به آسیه دختر مزاحم (همسر فرعون) داده بود، عطا خواهد کرد. این سخنان، توصیه‌ها و سفارش‌های اخلاقی و حقوقی زمانی محقق و عملی می‌شود که زن و شوهر، نخست بستر و زمینه‌ای مناسب از اخلاق و رفتاری نیک و پسندیده را در ارتباط زناشویی خویش فراهم سازند. پس از آن این توصیه‌های حکیمانه و تأثیرگذار محقق خواهد شد و در پی آن رفتار زن و شوهر روزبه‌روز بهتر خواهد شد. البته در چنین صورتی است که همسران از اجر و پاداش اخروی نزد خداوند بهره مند خواهند بود.

ب) پاداش روزه‌دار و جهاد کننده در راه خدا: رسول خدا(ص) در بخش دیگری از این حدیث، به اجر و پاداش اخروی همسرانی اشاره کرده‌اند که در برابر سختی‌های زندگی و بداخلاقی‌های یکدیگر بردبارند: «ای حولا، هیچ زنی بدزبانی‌های همسرش را تحمل نمی‌کند و در برابر آن بردباری نشان نمی‌دهد؛ مگر آنکه خداوند در برابر هر کلمه‌ای که می‌شنود، اجر و پاداش روزه‌دار و جهاد کننده در راه خدا را به وی عنایت خواهد کرد.

ج) پاداش شهدا: پیش از این، در فرازی که درباره «پیشواز و بدرقه» داشتیم، روایتی از رسول خدا(ص) بازگفتیم که، صحابه‌ای از خوش‌اخلاقی‌ها و رفتارهای آکنده از عشق و علاقه همسرش با وی و انجام وظایف شوهرداری او نزد حضرت سخن گفت. حضرت درباره آن زن خوش‌اخلاق و وظیفه‌شناس فرمودند: «بی‌شک خداوند کارگزارانی دارد که همسر تو یکی از کارگزاران خداوند است و پاداشی برابر با نیمی از پاداش شهدا را دارد».

د) هم‌نشینی با پیامبر(ص) در قیامت: حضرت امیرالمؤمنین(ع) از پیامبر اسلام نقل کرده‌اند که فرمودند: «نزدیکترین جایگاه شما در روز قیامت به من از آنِ کسانی است که با اهل و عیال و خانواده‌اش خوش‌اخلاق باشد و وجودش برای آنان منشأ خیر باشد»..

شیوه‌های خوش‌رفتاری با همسر

پس از بیان اهمیت و جایگاه خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری با همسر و بیان آثار و برکات دنیوی و اخروی آن، اکنون این پرسش پیش می‌آید که خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری با همسر، در عمل چه مصادیقی دارد؟ زن و مرد در زندگی زناشویی باید چگونه با هم رفتار کنند تا گفته شود آنان خوش‌اخلاقاند و رفتاری مطلوب دارند؟ خوش‌رفتاری با همسر، مصادیق و نمودهایی گوناگون دارد. برخی از آنها در روایات بیان شده و برخی دیگر از سیره رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع) برگرفته می‌شود. در این بخش به مواردی از مصادیق خوش‌رفتاری با همسر اشاره خواهیم داشت.

با همسرمان رفتاری مؤدبانه داشته باشیم

رعایت ادب در زندگی خانوادگی و روابط زناشویی از اصول و پایه‌های خانواده است. «ادب»، نتیجه تربیت درست، نشان وجود فضایل اخلاقی، کمال‌یافتگی انسان و حاصل آموختن شیوه‌های درست برخورد با دیگران است. وقتی در اثر آموزش و تربیت، برخی فضایل و کمالات در انسان نهادینه و ملکه شود و او گونه درست برخورد با دیگران و رفتار درست همراه با احترام و خوش‌رویی با دیگران را بیاموزد و در عمل به کار بگیرد، او را انسانی باادب، فرهیخته، تعلیم‌یافته یا ادب‌آموخته می‌دانند. چنین فردی، کارها و حرکات خود را به زیباترین و لطیف‌ترین وجه انجام می‌دهد و حد و اندازه امور را نگاه می‌دارد و از آن تجاوز نمی‌کند. به همین سبب، از نشانه‌های شخصیت سالم انسانی، ادب او در برخورد با دیگران و معاشرت و نشست‌وبرخاست با آنهاست. برترین معیار و شاخص برای قضاوت افراد درباره شخصیت انسان، همین ادب و نزاکت اوست. کسانی که از نعمت خوش‌اخلاقی برخوردارند و رفتاری نیکو و پسندیده با دیگران دارند، همیشه با همگان با ادب و احترامی ویژه برخورد می‌کنند.

یکی از نشانه‌های خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری دوسویه زن و شوهر، رعایت ادب در قبال یکدیگر است. همسران با فضیلت و خوش‌خُلق، همه رفتارهایشان با نوعی ادب و نزاکت مخصوص به زن و شوهر آمیخته است. آنان هیچ‌گاه با هم پرخاشگری نمی‌کنند. به کار بردن واژه‌های رکیک، فحاشی و ناسزاگویی در روابط آنان دیده نمی‌شود. ایشان همدیگر را با نام‌ها و لقب‌های ناشایست نمی‌خوانند. خلاصه احترام هم را نگه می‌دارند و پا را از حریم ادب و احترام فراتر نمی‌گذارند. نکته ظریف، دقیق و مهم در روابط زناشویی آن است که ارتباط نزدیک و صمیمی زن و شوهر نباید موجب زیر پا گذاشتن آداب و نادیده گرفتن حریم ادب و احترام به یکدیگر شود. رعایت این امور، نه‌تنها با صمیمیت و یگانگی آنان هیچ منافاتی ندارد، بلکه آرام‌آرام این الفت را بیشتر و عمیق‌تر خواهد ساخت. در دوره‌های گذشته و نیز جوامع کنونی خانواده‌های بسیاری بوده و هستند که ارتباط اعضای آنها به ویژه زن و شوهر بهترین نوع ارتباط و همراه با نوعی ادب و احترام مناسب حال خودشان بوده است اما به نظر می‌رسد بارزترین نمونه همسران خوش‌خلق و باادب شخصیت‌های بزرگواری چون رسول خدا(ص)، حضرت علی، فاطمه زهرا(س) و سلاله پاک این دودمان عاری از هرگونه رجس و پلیدی است. بی‌شک در طول تاریخ بشریت چنین همسرانی سراغ نداریم. این بدان جهت است که آن بزرگواران تربیت‌یافته دامن شخصیت باعظمتی چون پیامبر اسلام(ص) و ایشان نیز خود تربیت‌یافته دست باکفایت الهی بوده‌اند. خود فرمودند: «أَدَّبَنِي رَبِّي فَأَحْسَنَ تَأْدِيبِي»؛ «پروردگارم مرا تربیت کرد؛ پس پرورش و تربیت مرا نیکو گردانید». بنابراین، این دودمان بابرکت و باعظمت(ع)، تربیت‌یافتگان خداوندند و مؤدب به تأدیب الهی‌اند. در این بخش، با الهام از زندگی ویژه و ارتباط نمونه و همراه با ادب و احترام رسول خدا(ص) و امامان(ع) در زندگی زناشویی، به موارد و مصادیقی از ارتباط همراه با ادب و احترام همسران اشاره می‌شود.

۱. انتظارات خود را محدود کنیم: زندگی زناشویی سراسر نیاز و درخواست زن و شوهر از همدیگر است. بسیار رخ می‌دهد که زن از شوهرش و شوهر از همسرش خواسته‌ای دارد. تهیه غذا، خرید لباس، رفتن به مسافرت همراه با هم، تهیه وسایل منزل و...، نمونه‌ای از درخواست‌هایی است که همسران در خانه از یکدیگر دارند. اساساً ماهیت و هویت زندگی زناشویی، در آغاز از همین درخواست‌ها شکل می‌گیرد. در چنین فضایی، زن و شوهر برطرف کننده نیازهای یکدیگرند، خود را به برآوردن آن موظف می‌دانند. به ویژه برخی زنان و مردان چندان به این مسئله اهمیت می‌دهند که برای برآورده شدن حاجات همسرشان، خود را بسیار به زحمت و مشقت می‌اندازند و به هر کاری دست می‌زنند. گرچه مرد یا زن خود را به انجام تکلیف در قبال همسرش موظف می‌داند، محدود کردن و تعدیل خواسته‌ها، عفیف بودن در بیان نیازها، به زحمت نینداختن و گذشتن از حق خویش، خود نشان ادب و احترام به همسر است. چنین کردارها و رفتارهایی ویژه را در زندگی وارستگان و فرهیختگان به فراوانی می‌توان یافت. البته این گروه، شمار اندکی بیش نیستند. آنان در زندگی، به ویژه زندگی زناشویی، به اندازه‌ای کم‌توقع و قانع‌اند که نه‌تنها موجب زحمت همسرانشان نمی‌شوند، بلکه حتی گوشه‌ای از امور خانواده را که از وظایف همسر به شمار می‌آید بر دوش گرفته‌اند و کمک‌کار اویند.

البته این ویژگی برجسته انسان‌های مؤمن و کامل است. به بیان حکیمانه رسول گرامی اسلام(ص) آنان افرادی پرسود و فایده اما قانع و کم‌هزینه‌اند و موجب زحمت و رنج دیگران نیستند. رسول خدا(ص) خطاب به امیرمؤمنان(ع) درباره صفات خوب مؤمن می‌فرمایند: علی جان، از ویژگی‌های مؤمن آن است که... فقر و نداری چون لباس زیرین، همراه وی است و صبر و تحمل چون پوششی، همه وجود وی را فراگرفته است. مؤمن کم‌هزینه و پرسود است. پیوسته در حال روزه و نماز است و کمتر می‌خوابد و استراحت می‌کند.... روشن است که اگر انسان چنین ویژگی‌هایی داشته باشد و چنین رفتارهای نیکویی ملکه وی شده باشد، به راحتی می‌تواند از حق و حقوق خود بگذرد و حال دیگران را نیز رعایت بکند.

حضرت امیرالمؤمنین(ع) نیز درباره سیره رسول خدا(ص) در سهل‌گیری امور زندگی بر همسران و فرزندان، فرموده‌اند: زیراندازی که رسول خدا(ص) بر آن استراحت می‌فرمودند عبای ایشان بود. پوستی که از لیف خرما پر شده بود بالش حضرت بود. شبی همین بالش، با کمی لیف بیشتر، از شب‌های دیگر راحت‌تر بود. فردا صبح فرمودند: «این]بالش راحت[دیشب مزاحم نماز شبم بودم». دستور دادند آن را به شکل نخست برگردانند. همچنین زیراندازی داشتند که از لیف خرما پر شده بود.... انتخاب این رویه ساده در زندگی و بی‌تکلفی و آسان‌گیری بر خانواده، نهایت ادب و احترامی است که پیامبر گرانقدر اسلام(ص) و اهل‌بیت(ع) برای همسران و دیگر اعضای خانواده خویش قایل بوده‌اند. این خلق‌وخوی و رفتار کریمانه و همراه با ادب و احترام به زن و فرزند در سیره مربی بشریت، پیامبر گرامی اسلام در روایتی دیگر چنین گزارش شده است: سیره پیامبر گرامی(ص) چنان بود که روی زمین و بدون زیرانداز می‌نشستند و استراحت و غذا خوردن ایشان نیز بر زمین بدون زیرانداز بود. خودشان کفش خویش را می‌دوختند و بر لباسشان وصله می‌زدند. خود در خانه را باز می‌کردند. با دست خویش گوسفند را می‌دوشیدند. خود شتر را می‌خواباندند و می‌دوشیدند. به همراه خدمتکار خانه، زمانی که خسته می‌شد، گندم را آرد می‌کردند.... در کارهای خانه به اهل خانه کمک می‌کردند و....

بسیاری از این فعالیت‌ها در خانواده‌ها، به ویژه در زندگی پرمشغله رسول خدا(ص)، در حقیقت وظیفه زنان خانه یا خدمتکاران است. اما ایشان به علل گوناگون از جمله به جهت ادب و احترام خاصی که برای خانواده، به ویژه همسرانشان قایل بوده‌اند، انجام همه آنها را خود به عهده می‌گرفتند و به زحمت آنان راضی نبودند. زندگی حضرت امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(ع) نیز نمونه‌ای بسیار گویا و عبرت‌آموز است. آن دو بزرگوار نهایت ادب و احترام را به یکدیگر ابراز می‌داشتند. به کمترین امکانات زندگی قانع بودند و از هم درخواست چندانی نداشتند. به همین سبب، آن عزیزان(ع) از اینکه همسر خود را به زحمت و تکلیفی وادار کنند شرم داشتند. در منابع تاریخی از زندگی حضرت علی و همسر عزیزشان(ع) در این زمینه نکته‌هایی شنیدنی نقل شده است. مرحوم علامه مجلسی در روایتی طولانی که پیش از این نیز بدا ن اشاره شده بود، گوشه‌ای از زندگی ایشان را روایت کرده است: حضرت امیرمؤمنان علی(ع) گرسنه بودند. نزد همسر گرامیشان فاطمه زهرا(س) آمدند و فرمودند: «آیا چیزی برای خوردن در خانه دارید؟» فاطمه(س) پاسخ دادند: «خیر. سوگند به خداوندی که پدرم را به پیامبری و شما را به جانشینی ایشان مفتخر کرده است، امروز هیچ‌چیز نزد من نیست و دو روز است که غذایی ندارم تا به فرزندانم بدهم. علی جان، اگر چیزی در خانه داشتم، شما را بر خود و فرزندانم حسن و حسین(ع) مقدم می‌داشتم». امیرمؤمنان(ع) فرمودند: «فاطمه جان، چرا از این مسئله مرا آگاه نکردید تا چیزی برای شما بیابم؟» فاطمه زهرا(س) پاسخ دادند: «ای ابا الحسن از پروردگار عالمیان شرم کردم از اینکه شما را به امری تکلیف کنم که در توانتان نیست».

البته در ادامه این رخداد مهم آمده است که حضرت علی(ع) به جست‌وجوی غذا رفتند و همان مقدار اندکی را که قرض کرده بودند نیز به فردی مستحق بخشیدند. روزی‌ده توانا نیز بخشش‌ها و ایثارهای این خانواده را پاس داشت و به جمع باصفای آنان با طعامی بهشتی پاداش داد. چنان‌که خواندیم، حضرت فاطمه زهرا(س) با آن عظمت روحی، شخصیت والا، ادب و متانتی که به سبب تربیت نبوی(ص) داشتند، به خود اجازه ندادند تا از شوهرشان درخواستی داشته باشند؛ چراکه احتمال می‌دادند در توان ایشان نباشد. آن عزیز خوب می‌دانستند که همراهی نکردن با همسر، بی‌توجهی به حال وی و تکلیف او به اموری بیش از طاقتش، مورد رضا و خشنودی حق تعالی نیست و پیامدهای منفی ناگواری برای وی در دنیا و آخرت خواهد داشت. امام جعفر صادق(ع) از رسول خدا(ص) در حدیثی طولانی معروف به «حدیث مناهی»، چنین نقل کرده‌اند: هر زنی که حال شوهرش را مراعات نکند و او را بر کاری که توان انجامش را ندارد و فوق طاقت اوست وادارد پروردگار هیچ حسنه‌ای را از او نمی‌پذیرد و خداوند را درحالی دیدار خواهد کرد که خشم و غضب الهی گریبان‌گیر وی است. بنابراین رعایت ادب و احترام و در نتیجه حذف توقع‌های بیجا و قناعت به کمترین‌ها در زندگی زناشویی زن و شوهر را در پیشگاه خداوند نیز روسپید می‌کند و آنان را از پیامدهای بد رها خواهد ساخت.

۲. از همسرمان نافرمانی نکنیم و او را خشمگین نسازیم: از جمله رفتارهایی که نشان‌دهنده ادب و احترام همسران به یکدیگر است، مطیع بودن و حفظ آرامش روحی و روانی همسر است. روابط زناشویی فرازونشیب‌های بسیار دارد. آنچه اهمیت دارد، رعایت حریم و در نتیجه، تجاوز نکردن به حقوق متقابل است. مقصود ما در این مبحث آن است که زن و شوهر باید چنان ادب واحترام متقابل را مراعات کنند که هیچ‌گاه یکدیگر را به خشم نیاورند و در قبال خواسته‌های معقول و منطقی طرف مقابل، نافرمانی و عصیان نکنند. در همان بیان که پیش‌تر از رسول خدا(ص) نقل شد، حضرت درباره مردان و زنانی که موجب اذیت و آزار یکدیگر می‌شوند می‌فرمایند: اگر مردی همسری داشته باشد که او را می‌آزارد، پروردگار عالمیان هیچ نماز و عمل نیکویی را از آن زن نمی‌پذیرد؛ حتی اگر همه عمرش را روزه بگیرد و در حال اقامه نماز باشد و پیوسته بنده آزاد کند و همه دارایی‌هایش را در راه خداوند هزینه کند. این زن تا زمانی که به شوهرش کمک نکند و او را راضی نسازد چنین خواهد بود و او نخستین شخصی خواهد بود که در آتش جهنم جای می‌گیرد. سپس رسول خدا(ص) فرمودند: «مردانی که به اذیت و آزار و ستم زنانشان دست بلند کنند نیز همین پیامدهای ناگوار و عذاب‌های الهی را خواهند داشت»....

در این زمینه مسائل مهمی در زندگی اهل‌بیت(ع) به ویژه زندگی باصفای حضرت امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(ع) یافت می‌شود که نمونه‌های درس‌آموزی برای همسران و زوج‌های مؤمن خواهد بود. حضرت امیرالمؤمنین(ع) زندگی خویش با همسر گرامیشان فاطمه زهرا(س) و ادب و احترام دوسویه‌شان را چنین گزارش می‌کنند: به خداوند سوگند، تا زمانی که زهرای مرضیه(س) زنده بود، او را بر امری خشمگین نکردم و بر هیچ کاری وادارش نساختم. فاطمه(س) نیز مرا هیچ‌گاه خشمناک نساخت و در هیچ امری مرا نافرمانی نکرد. فاطمه در زندگی با من چنان بود که وقتی به چهره مبارکش نگاه می‌کردم، همه غم‌ها و غصه‌ها از قلبم پاک می‌شد. نوع تربیت این زوج بزرگوار در دامان پیامبر اسلام(ص) و ادبی که با آن خو گرفته بودند، به ایشان اجازه رفتاری جز این را نمی‌داد.

۳. همسرمان را با احترام صدا بزنیم: انسان‌های مودب و باشخصیت، خوش دارند تا در برخورد با دیگران، نام ایشان به خوبی و با احترام برده شود. برخی فرهنگ‌ها برای این منظور روش‌هایی ویژه در پیش گرفته‌اند؛ برای مثال در غالب فرهنگ‌ها، نام‌ها دوبخشی‌اند و به اسم اصلی و فرعی یا اسم کوچک و بزرگ معروف‌اند. در این فرهنگ‌ها برای احترام به افراد، نام فرعی و کوچک را به همراه نام اصلی یا بزرگ به کار می‌برند؛ مانند: علی محمدی، فاطمه علوی و.... افزون بر این، در برخی ملل و فرهنگ‌ها نیز همراه با به کار بردن نام، پسوندها و پیشوندهایی چون آقا یا خانم را به کار می‌برند؛ مانند آقای حسنی، خانم محمدی، حسین‌آقا، آقامجید، زهراخانم، فاطمه‌خانم و.... عرب‌ها از قدیم به انتخاب لقب و کنیه، افزون بر نام اصلی برای خودشان یا فرزندانشان، پایبند بوده‌اند. آنان چندان به این مسئله توجه داشته‌اند که حتی برای فرزندان خردسال و اطفالشان نیز هنگام نام‌گذاری، القاب و کنیه‌هایی تعیین می‌کرده‌اند و از همان اوان طفولیت، آنان را به آن کنیه‌ها و القاب می‌خوانده‌اند. بنابر برخی منابع روایی، وقتی از اهل‌بیت(ع) پرسیده‌اند که فلسفه این کار چیست، آن بزرگواران پیشگیری از امور دون شأن انسانیت را علت این کار بیان فرموده‌اند. فردی به نام معمر بن خثیم این مسئله را از زبان مبارک امام محمد باقر(ع) چنین نقل کرده است: امام محمد باقر(ع) از من پرسیدند: «کنیه تو چیست؟» عرض کردم: «هنوز کنیه‌ای ندارم؛ چراکه فرزندی ندارم و هنوز ازداوج نکرده‌ام و همسر و کنیزی نیز ندارم». حضرت فرمودند: «چه چیز مانع تو شد تا برای خود کنیه‌ای اختیار نکنی؟» عرض کردم: «حدیثی که از جد بزرگوارتان امیرمؤمنان(ع) به ما رسیده است». امام باقر(ع) فرمودند: «آن حدیث چیست؟» عرض کردم: «از امیرمؤمنان(ع) به ما رسیده است که فرمودند: «کسی که هنوز خانواده‌ای ندارد و برای خودش کنیه‌ای اختیار می‌کند او ابوجعر است». حضرت فرمودند: «چه حرف ناپسند و شومی! این کلام، سخن امیرمؤمنان علی(ع) نیست. ما اهل‌بیت(ع)، البته برای فرزندانمان، از همان سن طفولیت، کنیه‌ای برمی‌گزینیم تا مبادا دیگران برچسب‌ها و لقب‌های زشتی را به آنان نسبت دهند».

معمول بودن چنین رویه‌ای بین افراد، نشان فرهنگی بالا و حاکمیت ادب و احترام بین افراد آن جامعه است. در خانواده‌هایی که تربیتی درست و خلق‌وخویی برجسته دارند چنین رفتاری دیده می‌شود. اعضای چنین خانواده‌هایی به ویژه زن و شوهرها، نه‌تنها یکدیگر را با القابی زشت و ناپسند و نام‌هایی با معانی بد صدا نمی‌کنند، بلکه ب ه سبب حاکمیت روابطی آمیخته با ادب و احترام دوسویه میان آنان، همیشه نام یکدیگر را همراه با القاب و صفات نیک به کار می‌برند. شاید زیبایی ظاهری و کمال معنوی موجود در چنین رفتارهایی و نیز آثار و برکات موجود در آن موجب شده است تا پیامبر اسلام(ص) به زنان و مردان توصیه بفرمایند یکدیگر را به نامی صدا بزنند که خوشایند آنان است. حضرت در بیانی چنین توصیه فرموده‌اند: «همسرت را به نامی صدا بزن که دوست دارد».

زن و شوهری نمونه، چون حضرت امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(ع) که دارای برترین صفات انسانی‌اند در این بخش نیز نمونه و بی‌بدیل‌اند. از زندگی و روابط آمیخته با ادب و احترام آن دو شخصیت بزرگوار گزارش نشده است که آنان یکدیگر را با نام و اسمی حتی معمولی بدون احترام و اکرام خوانده باشند. آنها همیشه یکدیگر را با القاب و کنیه که نمونه‌ای از رعایت ادب و احترام دوسویه در روابط انسانی است می‌خواندند؛ تعابیری چون: «یابن(ع)»، «یابن عم رسول الله»، «یا اباالحسن»، «یابن ابی‌طالب»، «یا وصی رسول الله»، «یا بنت رسول الله»، «یا قرة عین الرسول» و.... روایات در این باره بسیار است که تنها به یک نمونه که بیان کننده سیره آن دو بزرگوار است اشاره می‌کنیم. این روایت، بیان‌کننده حالات نگران کننده حضرت فاطمه زهرا(س) پس از رحلت پدر بزرگوارشان است. ایشان در آن حال بیماری و کسالت جسمی و نگرانی روحی، همسر گرامیشان حضرت امیرالمؤمنین(ع) را به حضور‌‌طلبیدند و در ضمن بیان نگرانی‌ها و درد دل‌هاشان، درباره برخی امور مهم وصیت‌هایی به ایشان فرمودند. نکته مهم در این گفت‌وگو این است که آن دو بزرگوار چندین بار همدیگر را مخاطب قرار دادند، اما در هیچ موردی نام یا نام تنها (زهرا، علی، فاطمه و...) را به کار نبردند. تعابیری که در این گفت‌وگو به کار برده شده چنین‌اند: «يَا ابْنَ عَمِّ»، «يَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ» و «يَا ابْنَ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ». این رویه خوب و پسندیده نشان ادب و احترامی است که این زوج موفق برای یکدیگر قایل بودند..

پس از ارتکاب خطا عذرخواهی کنیم و عذر او را نیز بپذیریم

انسان تمایل دارد که همیشه در انجام کارهایش شیوه‌ای درست و پذیرفته داشته باشد. او مایل نیست در انتخابش به خطا افتد یا در انجام کارها از او اشتباهی سر بزند. اما جهل و نادانی و غفلت و ناتوانی انسان موجب می‌شود تا گاه دچار خطا و اشتباه شود. البته افراد در برخورد با اشتباه‌های خویش دو گروه‌اند: گروهی که متواضع و فروتن‌اند و در قبال خطاهایشان خود را مسئول می‌دانند و در پی جبران‌اند؛ و گروه دیگری که متکبر و مغرورند و چنین احساسی ندارند یا به آن بی‌توجه‌اند. همچنین افرادی که به این اشتباه‌ها و خطاها دچار شده‌اند نیز دو گروه‌اند: گروهی که اهل عفو و گذشت نیستند و به عذر هیچ صاحب عذری وقعی نمی‌نهند؛ گروه دیگر که قدرت تحمل و بردباری دارند و عذر خطاکاران را می‌پذیرند و البته خود نیز سود می‌برند؛ چنان‌که از بزرگان و حکما نقل شده است: «هر کس درخت صبر و تحمل بکارد بی‌شک میوه سلامتی و آرامش را خواهد چید». پذیرش عذر دیگری، یکی از ویژگی‌های رفتاری نیک و برجسته است. حضرت امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه(ع) یکی از صفات و ویژگی‌های نیک برادر دینی و ایمانی خویش را پذیرش عذر دیگران و صاحبان عذر دانسته‌اند و فرموده‌اند: «در گذشته برادری دینی داشتم که... هیچ کس را به سبب کار خطایی که اغلب برای چنین کاری می‌شد عذری آورد، سرزنش نمی‌کرد تا زمانی که عذر و توجیه کار خطایش را بشنود».

شاید آن فرد برای خطای خویش عذری داشت و طبیعی بود که اگر عذری داشت، بی‌درنگ عذرش را می‌پذیرفت. عذرخواهی، جبران خطا و پذیرش عذر، یکی از برترین ویژگی‌های نیک در روابط انسانی و اجتماعی است. کارگشایی و تأثیر مثبت آن، به ویژه در ارتباط‌های خانوادگی و زناشویی بسیار بیشتر است. قهر و دوری از همدیگر تنها به سبب یک اشتباه، حلّال مشکل نیست و سد راه تفاهم لازم در زندگی است. این رویه کدورت‌ها را طولانی و کهنه‌تر می‌کند و در نتیجه، آنها را به پیامدهای بد آن دچار خواهد کرد. اما شهامت پذیرش خطا و اشتباه و نیز خصلت گذشت و ایثار، مانند آفتاب تابستان یخ ارتباط زناشویی را آب می‌کند و بدان گرما خواهد بخشید. زن و مرد خوب می‌دانند که این خصلت خوب، بیش از آنچه برای دیگری مفید باشد، برای خویشتن برکاتی دارد. یکی از کمترین آثار این‌گونه برخوردها، فرونشاندن خشم به ارمغان آوردن آرامش روحی و روانی برای خویش و گرما بخشیدن به فضای باصفای خانواده است. بخشش و پذیرش عذر دیگران، همچنین موجب عزت و سربلندی انسان می‌شود. امام جعفر صادق(ع) از زبان جد بزرگوارشان پیامبر خدا(ص) نقل کرده‌اند: «بر شما باد به عفو و بخشش. بی‌شک بخشش چیزی جز عزت و سربلندی را بر انسان نمی‌افزاید. پس همدیگر را ببخشایید تا خداوند شما را عزت عنایت کند». همچنین در روایتی طولانی که حاوی وصیت‌های حکیمانه رسول خدا به حضرت امیرالمؤمنین(ع) است، پیامبر درباره انعطاف‌پذیری در برابر دیگران و پذیرش عذر کسی که برای خطای خویش عذر تراشی می‌کند فرموده‌اند: «علی‌جان،.... کسی که عذر انسان بی‌گناهی را نپذیرد - چه شخص معذور راست گفته باشد، چه دروغ - مشمول شفاعت من نخواهد شد».

بنابراین، هم عذرخواهی و هم پذیرش عذر، نوعی انعطاف نشان دادن در برابر اقدام دیگران است و این اقدام، گاه موجب فرونشاندن خشم دو طرف می‌شود. به همین سبب رسول خدا(ص) بهترین زنان امت خویش را کسانی می‌دانند که برای فرونشاندن خشم شوهر، انعطاف نشان می‌دهند. حضرت درباره این گروه از زنان چنین فرموده‌اند: بهترین زنان شما، زنی است که در خلوت با شوهرش کاملاً راحت و آزاد باشد و شرم و حیا را کنار بگذارد و وقتی خشمگین می‌شود یا همسرش بر او خشم می‌گیرد، به شوهرش می‌گوید: «دستم را در دست تو می‌گذارم و خواب را به چشمم راه نمی‌دهم تا وقتی که از من راضی شوی». پیش از این، گذشت که زینب عطاره، معروف به حولا، نزد رسول خدا(ص) شرفیاب شد تا از ایشان درباره ارتباط زناشویی و مشکلاتی که بین وی و شوهرش ایجاد شده، کمک بگیرد. حولا که شوهرش را ناراحت کرده بود، اقداماتی برای جلب رضای شوهرش انجام داد. رسول خدا(ص) نه‌تنها اقدامات او را تأیید و امضا کردند، بلکه به حولا توصیه فرمودند این کارها را بیشتر انجام دهد: «فَقَالَ(ص): زِيدِيهِ يَا حَوْلَاءُ»؛ «بیشتر خود را به او عرضه کن تا رضایتش جلب شود». اما، به راستی برای حولا چه رخ داده بود؟ واکنش رسول خدا(ص) در برابر آن رخداد چگونه بود؟ او در برابر آن رخداد چه اقداماتی انجام داده بود که رسول خدا(ص) آن را تأیید کرده بود؟

برای پاسخ به این پرسش‌ها بیان خلاصه آن ماجرا از زبان جناب ام‌سلمه(س)، همسر گرامی رسول خدا(ص) مناسب است. آن ماجرا به اختصار چنین گزارش شده است: حولا خواهش شوهرش را نادیده گرفت و به تقاضای وی دست رد زد. شوهرش از او روی‌گردان شد و بر او خشم گرفت و از همراهی با خویش محروم کرد. حولا دستش را بوسید، ولی او راضی نشد. سرش را بوسید باز هم رضایت نداد و از او کناره گرفت. حولا دریافت که شوهرش به شدت از او ناراحت و عصبانی است؛ به همین سبب، بسیار ناراحت شد و]چنان‌که رسم زنان عرب بود] بر صورتش ضربه زد و گونه‌هایش را خاک‌آلود کرد و... به شدت گریست و از ترس خداوند و آتش جهنم و روز حساب بر خود لرزید. سپس برخاست. سبد عطرهایش را آورد و خود را به شدت خوشبو ساخت و مانند تازه‌عروسانی که خود را برای داماد آماده می‌کنند، خود را آراست. آن‌گاه بستری آماده کرد و خود را به بهترین وجه بر شوهرش عرضه داشت. اما شوهرش باز هم از او روی برگرداند. حولا خود را بر وی انداخت و او را می‌بوسید اما باز هم شوهرش از وی روی‌گردان بود. حولا به شدت ناراحت شد و از ترس خداوند و عذاب الهی صدایش به گریه بلند شد و آن شب نتوانست بخوابد.... فردا صبح نمازش را خواند. لباس پوشید و به منزل رسول خدا(ص) رفت. با درود و سلام بر اهل خانه حضرت، با ادب و احترام کامل بر ام‌سلمه وارد شد.... وقتی ام‌سلمه از حال او جویا شد حولا همه پیشامد را برای وی بیان کرد و گفت: «من از اینکه شوهرم از دست من خشمناک است از عذاب الهی می‌ترسم». ام‌سلمه او را دلداری داد و گفت: «منتظر باش تا رسول خدا(ص) بیایند».... وقتی حضرت وارد شدند، پس از استشمام عطرهایی که حولا (زینب عطاره) برای فروش به همسران ایشان با خود می‌آورد، خطاب به اهل خانه فرمودند: «باز هم حولا برای شما عطر آورده و شما را خوشبو کرده است؟» پاسخ دادند: «خیر ای پیامبر خدا، درود خدا بر شما و بر اهل‌بیت پاک و مطهرتان باد. حولا برای شنیدن پاسخ به پرسشش درباره حق شوهرش، خدمت شما شرفیاب شده است». آن‌گاه حولا ماجرای خود و شوهرش را برای رسول خدا(ص) بیان داشت.

رسول خدا(ص) پس از شنیدن ماجرای یادشده، درباره حقوق زن و مرد در قبال هم، سخنانی بسیار طولانی و حکیمانه فرمودند. در بخشی از آن آمده است: ای حولا، هیچ زنی نیست که به شوهرش با چشم خشم و غضب نگاه کند، مگر آنکه در قیامت خداوند چشمانش را با خاکستری از آتش سرمه خواهد کرد.... ای حولا، بر زن واجب است تا همسر خشمناک و عصبانی‌اش را راضی کند و از آن حالت خارج سازد و بر وی جایز نیست از سر خشم و غضب به چهره شوهرش نظر افکند، بلکه باید خود را بر روی پاهای شوهرش افکند و پاهایش را ببوسد تا خدایش از وی راضی شود؛ چراکه اگر شوهر بر وی خشم گیرد خداوند بر وی خشم خواهد گرفت. این روایت طولانی و البته شنیدنی و عبرت‌آموز، نکته‌های بسیاری دربردارد که به مواردی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. در اغلب بخش‌های حدیث، رسول خدا(ص) به خداوند سوگند یاد کرده و سپس مطالبشان را بیان فرموده‌اند؛
2. اهمیت اصل مسئله انجام وظایف دوسویه همسران چندان زیاد است که پیامبر اسلام(ص) بر آن بارها و با عباراتی عجیبی تأکید فرموده‌اند؛
3. البته، پرسشگر و مخاطب رسول خدا(ص) در این گفت‌وگو یک زن بوده است. به همین سبب، حضرت بیشتر بر وظایف زنان تأکید داشته‌اند.
4. رسول خدا(ص)، در بخش پایانی روایت، در پاسخ به پرسش حولا درباره وظایف مردان، به وظایف سنگین و سخت مردان در قبال همسرانشان نیز اشاره فرموده‌اند؛ بخش پایانی روایت چنین نقل شده است: حولا عرض کرد: «ای پیامبر خدا، خدای بر تو درود فرستد. آنچه فرمودید همه برای مرد بود». حضرت(ص) فرمودند: «آری چنین بود». حولا عرض کرد: «پس زنان چه حقوقی بر مردان دارند؟» پیامبر ادامه دادند: «برادرم جبرئیل به من [درباره حقوق زنان [خبر داد و پیوسته مرا بدان توصیه و سفارش می‌کرد؛ تا جایی که من گمان کردم که بر مردان جایز نیست به همسرانشان حتی یک اُف بگویند. جبرئیل به من گفت: «ای محمد، درباره مراعات حقوق زنان از خداوند بترسید؛ چراکه آنان پناهندگانی نزد شمایند شما زنان و آنچه را از ایشان بر شما حلال است، به حکم کلام و کتاب خدا و به صورت امری واجب یا مستحب از شریعت محمد بن عبدالله(ص) به منزله امانت‌های خداوند تعالی در اختیار دارید. به همین سبب آنان به خاطر آنچه از جسم‌های ایشان بر شما حلال است و به خاطر آنچه از بدن‌هایشان به شما می‌رسد و به خاطر اینکه فرزندان شما را در دوران بارداری در شکم‌هایشان حمل می‌کنند تا]به اندازه کافی رشد کنند و] زمان مقرر آن را به دنیا می‌آورند، بر ذمه شما حقوق واجبی دارند. بنابراین به آنها مهر و شفقت داشته باشید و کدورت‌ها را از دل‌های آنان دور کنید تا در کنار شما قرار گیرند. بر آنان سخت نگیرید و خشمناک نشوید آنچه را که به آنان می‌دهید]ملک ایشان است. پس] بدون اذن و رضایتشان از آنان نگیرید»....
5. نکته قابل توجه در این ماجرا، اقدام‌های عجیب و تقریبا غیرمعمولی است که حولا برای جلب رضامندی شوهرش انجام داد. کارهایی که کمتر زنی، چه در آن عصر و چه در عصر کنونی بدان باور دارد یا به انجام آن راضی می‌شود. عجیب‌تر آنکه وقتی حولا اقدامات خویش را برای حضرت برمی‌شمرد، حضرت هیچ یک از آنها را نفی نکردند و حتی توصیه فرمودند که بر آن بیفزاید: زیدیه یا حولاء. سپس خود حضرت توصیه‌های عجیب‌تری به او و دیگر زنان فرمودند. بی‌شک تنها مردان و زنان خردمند مؤمن و معتقدی چون حولا به این توصیه‌ها و فرامین الهی، که به حق راه‌گشای همه مشکلات و گرفتاری‌های زناشویی است و رضای حضرت حق تعالی را در پی دارد، تن می‌دهند.
6. البته در ادامه این روایت، طولانی حضرت نکته‌های بسیار مهمی را درباره وظایف و مسئولیت‌های سنگین زنان و مردان در قبال همسرانشان بیان داشته‌اند که در مباحث مربوط به وظایف و حقوق همسران باید به تفصیل بیان شود.

بنابراین، یکی از شیوه‌های خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری با همسر، معذرت‌خواهی از وی به سبب خطاها و اشتباه‌هایش و نیز عذر‌پذیری و عفو و بخشش اوست. در جلد نخست کتاب، ماجرایی را گزارش کردیم که از ایثار و گذشت فوق‌العاده امیرمؤمنان(ع) در حق پیرمردی فقیر خبر می‌داد. امری که البته در زندگی ایشان و دیگر امامان معصوم تا حدودی معمول بوده است اما آن ماجرا ویژگی خاصی داشته است. در آنجا گفتیم: حضرت امیرالمؤمنین(ع) در مکه به پیرمردی نیازمند قول یاری دادند. او نیز به منزل ایشان در مدینه رفت تا حضرت به قولش وفا کند. حضرت(ع) با دیدن پیرمرد، نخ نخست از همسرشان فاطمه زهرا(س) برای وی چیزی درخواست کردند. اما آنان در خانه، حتی چیزی برای خوردن خود و فرزندانشان نیز نداشتند. ناچار حضرت از سلمان خواستند باغی را که رسول خدا(ص) خود احیا کرده و به ایشان هدیه داده بودند بفروشد. او نیز باغ را به ارزش دوازده هزار درهم فروخت. حضرت علی(ع)، همه آن دوازده هزار درهم را به پیرمرد و دیگر فقرای مدینه بخشیدند و با دست خالی به خانه بازگشتند؛ درحالی‌که فاطمه زهرا، امام حسن و امام حسین(ع) و خود حضرت گرسنه بودند و چیزی در خانه نداشتند. وقتی حضرت فاطمه زهرا(س) از ماجرا باخبر شدند، چون از شدت گرسنگی حضرت علی و امام حسن و امام حسین(ع) آگاه بودند، این مسئله بر ایشان قدری گران آمد. به همین سبب با زبان گلایه فرمودند: «آیا از آن همه پولی که از فروش باغ به دست آوردید، حتی درهمی به ما نمی‌رسید تا برای خودتان، من و فرزندانتان غذایی تهیه کنید؟» این برخورد ناچیز فاطمه(س) با امیرمؤمنان(ع) بر رسول خدا(ص) گران آمد؛ چراکه به ایشان از سوی حضرت حق‌تعالی وحی شد: «قُلْ لِفَاطِمَةَ: لَيْسَ لَكِ أَنْ تَضْرِبِي عَلَى يَدَيْهِ»؛ «به فاطمه بگو: سزاوار نیست که علی را]در بخشش و انفاق به نیازمندان] محدود کنی». حضرت فاطمه زهرا(س) وقتی از ماجرای پیام الهی و نگرانی پدر باخبر شدند، با همان فروتنی و تواضعی که داشتند، از همان گلایه ناچیز به همسر بزرگوارشان پشیمان شدند و استغفار کردند. ایشان زبان به عذرخواهی و جبران گشودند و فرمودند: «فَإِنِّي أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ لَا أَعُودُ أَبَداً»؛ «من از پروردگارم عفو و بخشش درخواست می‌کنم و دیگر چنین سخنی را تکرار نخواهم کرد».

در پایان این بخش و به مناسبت، صفحه‌ای دیگر از زندگی و روابط شیرین حضرت امیرالمؤمنین(ع) و همسر بزرگوارشان فاطمه زهرا(س) را ورق می‌زنیم. در این قطعه تاریخی به روشنی خواهیم دید فاطمه زهرا(س) با اینکه معصوم بودند و به گواهی همسر بزرگوارشان، هرگز هیچ‌گونه کوتاهی در زندگی زناشویی‌شان دیده نشد، هرگاه احساس می‌کردند کوتاهی اندکی در حق حضرت علی(ع) کرده‌اند، بی‌درنگ عذرخواهی می‌کردند و در پی جلب رضای ایشان که رضای الهی را نیز به همراه دارد، برمی‌آمدند. این گفت‌وگوی زیبا و شنیدنی که نکات آموزنده بسیاری درباره فضایل و مناقب رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع)، به ویژه حضرت امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(ع) دارد، در کتاب شریف الفضائل، منسوب به جناب شاذان بن جبرئیل قمی، از علمای بزرگ شیعی مذهب قرن ششم، به تفصیل نقل شده است. به سبب طولانی بودن روایت، از نقل همه آن معذوریم. برای مطالعه همه روایت و بهره‌گیری از آن گفت‌وگو می‌توانید به کتاب یاد شده مراجعه کنید. خلاصه آن روایت طولانی چنین است: روزی امیرمؤمنان(ع) به همراه همسرشان فاطمه زهرا(س) در گوشه‌ای از صحرای اطراف مدینه نشسته بودند و خرما میل می‌فرمودند. ایشان آرام‌آرام گفت‌وگو می‌کردند و هر یک فضایل و مقامات معنوی خویش را بیان می‌فرمودند. امیرمؤمنان(ع) فرمودند: «فاطمه جان، آیا می‌دانی پدرت رسول خدا(ص) مرا بیشتر از تو دوست دارند؟» فاطمه(س) پاسخ دادند: «این ادعا از شما عجیب است. شما را از من که میوه دلش، پاره تنش و شاخه‌ای از شاخه‌های وجود پدرم هستم و غیر از من فرزندی ندارند، بیشتر دوست دارند؟» آنگاه با هم نزد پیامبر بزرگوار اسلام(ص) شرفیاب شدند و این پرسش را مطرح کردند. رسول خدا(ص) فرمودند: «فاطمه جان، تو نزد من محبوب‌تری، اما علی نزد من از تو عزیزتر است». این گفت‌وگوی عجیب و بیان فضایل و مناقب پاک‌ترین انسان‌ها از زبان مبارکشان و در محضر نورانی رسول خدا(ص) همچنان ادامه داشت. بسیاری از ناگفته‌های شنیدنی در حضور پیامبر گرامی اسلام(ص) از زبان مبارکشان بیان شد. گویا آن دو بزرگوار تشنه شنیدن فضایل و مناقب همدیگر بودند و از آن خشنود می‌شدند. آنگاه حضرت(ص) خطاب به دختر بزرگوارشان فرمودند: «فاطمه جان برخیز و سر علی(ع) را ببوس. اکنون جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل به همراه چهارهزار فرشته، علی را حمایت می‌کنند. این برادرم راحیل و دردائیل‌اند که به همراه چهار هزار فرشته دیگر، بیننده این گفت‌وگویند. سپس فاطمه زهرا(س) برخاست و در محضر شریف رسول خدا(ص) سر مبارک همسرش امیرمؤمنان(ع) را بوسید و عرض کرد: «ای اباالحسن، به حق پدرم رسول خدا(ص) از خداوند و شما همسرم و پسرعمویت رسول خدا(ص) پوزش می‌طلبم». آنگاه حضرت علی عذر ایشان را پذیرفت و برخاست و بر دستان مبارک پدر بزرگوارش رسول خدا(ص) بوسه زد. البته بیان این نکته لازم است که حضرت فاطمه زهرا(س)، در این گفت‌وگوی دوست‌داشتنی و شیرین، جسارت و اهانت یا خطا و اشتباهی را در قبال همسر بزرگوارشان حضرت امیرالمؤمنین(ع) مرتکب نشده بودند اما سبب توصیه به عذرخواهی شاید از آن روست که مقام و مرتبت آن دو شخصیت باعظمت الهی برای ما روشن‌تر شود..

با همسرمان مدارا کنیم

از جمله مصادیق و موارد خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری با همسر، رفق و مدارا با او و مراعات حال وی است. زن و شوهر در زندگی زناشویی هر یک حقوقی دارند که می‌‌توانند آن را از دیگری درخواست کنند. ازاین‌روی، هرکدام در قبال دیگری وظایف و تکالیفی دارند که به رعایت آن مکلف خواهند بود. خانواده و زندگی زناشویی، محل تلاقی دو انسان عاشق است که با گذشت و ایثار، همیشه در اندیشه وظایف خویش در قبال همسر و در پی رعایت حقوق اویند. تنها در چنین فضای خوش و بانشاطی، مدارا و رعایت حال همسر معنا خواهد داشت. در چنین موقعیتی است که یک مرد، همسرش را با ویژگی‌های زنانه درک خواهد کرد و یک زن، همسرش را با ویژگی‌های مردانه خواهد دید و حال او را مراعات خواهد کرد. آنان عاشق یکدیگرند و جهان را از نگاه همسرانشان خواهند دید، همدل، همخوان و همراه یکدیگر در فرایند دشوار زندگی مشترکشان خواهند بود. البته برای تحقق و استمرار این فضای بانشاط و همراه با رفق و مدارا و رعایت حال یکدیگر لازم است نگاه زن و شوهر همیشه به وظایف و تکالیف همدیگر معطوف نباشد؛ به گونه‌ای که پیوسته از همسرشان انتظار انجام تکالیفش را داشته باشند و مراقب باشند وی به حقی از حقوقشان تعدی و تجاوز نکند. بدین ترتیب، همه همّ آنان مچ‌گیری از یکدیگر، برجسته کردن عیوب، بیان نقاط ضعف، نادیده گرفتن نقاط روشن و امیدبخش زندگی و در نتیجه افزایش روزبه‌روز کدورت‌ها و سوءظن‌ها به همدیگر خواهد بود؛ زندگی زناشویی از لطافت، شیرینی و گرمای لازم محروم خواهد بود. روابط زناشویی به رابطه‌ای کاسب‌کارانه تبدیل می‌شود و زن و شوهر مانند طلبکاران همدیگر را بازخواست خواهند کرد؛ خانواده پناهگاهی آرامش‌بخش و موجب تسکین خاطر همسران نخواهد بود؛ در نتیجه، همه اعضای خانواده به ویژه زن و شوهر در آتش این اقدامات نسنجیده و ناپسند خواهند سوخت.

این روایت نبوی را در صفحه‌های پیشین یادآور شدیم که رسول خدا(ص) در حدیث مناهی، درباره چنین افرادی فرموده‌اند: «هر زنی که مراعات حال شوهرش را نکند و او را بر کاری که توان انجامش را ندارد و فوق طاقت اوست، وادارد پروردگار هیچ حسنه‌ای را از او نمی‌پذیرد و خداوند را در حالی دیدار خواهد کرد که خشم و غضب الهی گریبانگیر وی است». پس باید با همسرمان مدارا کنیم و چشم بر عیوب و ضعف‌های او ببندیم؛ یعنی در بسیاری موارد، چون عاشقی همه چیز او را خوب و زیبا ببینیم. خود را به جای وی بگذاریم و او را وضعیتی که قرار گرفته ببینیم. آیا این‌گونه دید انسان تغییر نخواهد کرد؟ آیا همسرمان در بسیاری از نواقص و کمبودها معذور نخواهد بود؟ آیا خود برای عیوب و نواقص و خطاهای همسر محبوبمان عذر و بهانه‌تراشی نخواهیم کرد؟ آیا به جای بی‌احترامی و عیب‌جویی‌های پیاپی و گاه افراطی، دست یاری به سوی او دراز نخواهیم کرد؟ آیا از اصل تغافل و چشم‌پوشی استفاده نمی‌کنیم؟ البته که چنین خواهد بود.

به راستی اگر به جای ما، شخصی دیگر از کار همسرمان ایراد بگیرد و در پی تحقیر او که تنها و بی‌یار و یاور مانده، باشد، ما به سبب علاقه و احساس وابستگی و نزدیکی به او، به یاری‌اش برنخواهیم خاست؟ شکی نیست که در این صورت، اوضاع متفاوت خواهد بود. ما در چنین وضعیتی با شعله‌ور شدن آتش غیرت، بی‌درنگ، و گاه از سر احساسات و عواطف، نه عقل و شرع، به دفاع از همسرمان خواهیم پرداخت. چه زیبا و پسندیده است که این کار را البته همراه با معیارهای درست، در ارتباط با خودمان نیز داشته باشیم، اگر چنین کنیم و در رفتار با همسرمان مدارا کنیم و شرایط وی را در نظر داشته باشیم، به او آرامش بخشیده‌ایم. در نتیجه، ما مصداق آیه‌های شریف قرآن خواهیم بود؛ چراکه موجب آرامش خاطر همسرمان شده‌ایم. مردی نزد امیرمؤمنان(ع) رفت و از همسرش شکایت کرد. حضرت(ع) در خطبه‌ای پاسخ وی را بیان فرمودند و با اشاره به برخی ویژگی‌های ناپسند خیل زنان، به مردان از غفلت از این امور در همسرانشان هشدار دادند. در پایان خطاب به همه مردان چنین فرمودند: «ای مردم به هر حال با زنان مدارا کنید و به زبان خوش با آنان سخن گویید. بدان امید که صاحب رفتاری نیکو شوند». به بیان حضرت، گویا خوش‌رفتاری زنان تا حد زیادی به چگونگی رفتار مردانشان مرتبط است. مدارا و خوش‌زبانی با زنان موجب می‌شود آنان نیز رفتاری پسندیده با مردانشان داشته باشند؛ درست مانند آیینه‌ای که عین رفتارمان را به ما بازمی‌تاباند. بی‌شک این مسئله در مردان نیز صادق خواهد بود. اما تأثیر این امور در زنان به سبب برخی ویژگی‌های شخصیتی‌شان، بیش از مردان است. شاید تأکید حضرت درباره زنان به این دلیل بوده باشد. آثار و برکات رفق و مدارا با همسر و اعضای خانواده رفق و مدارا با دیگران به ویژه اعضای خانواده و همسر و رعایت حال آنان مسئله مهمی است که البته آثار و برکات بسیاری دارد از جمله برکات رفق و مدارا در زندگی خانوادگی و ارتباط زن و شوهر که از آیات و روایات برداشت می‌شود، عبارت است از:

1. افزایش برکت و رزق و روزی در زندگی؛
2. خوشبختی و سعادت؛
3. سلامت و تندرستی اعضای خانواده؛
4. احساس امنیت؛
5. احساس آرامش و اطمینان خاطر؛
6. آسان شدن جریان امور در زندگی؛
7. پرهیز از کینه‌ها و عداوت‌ها؛
8. کاهش مخالفت‌ها و درگیری‌های خانوادگی؛
9. رسیدن به خواسته‌ها؛
10. تحکیم روابط و دل‌بستگی بین اعضای خانواده، به ویژه همسران؛
11. تداوم محبت و دوستی و....

ارتباط زناشویی و خانوادگی با ویژگی‌های یادشده و ایدئال آرزوی هر زن و مردی است تا در سایه آن عیشی گوارا داشته باشند. شاید به جرئت بتوان ادعا کرد که بسیاری از خانواده‌ها به ویژه خانواده‌های امروزی از چنین عیش گوارایی محروم‌اند؛ چراکه تنوع میل‌ها و کشش‌های درونی و نیز وجود تنوع‌ها و کشش‌های بیرونی، کار را چنان بر انسان تنگ کرده که سطح انتظارهای بشر بالا رفته است. طبیعی است که هرچه انتظارهای انسان بیشتر باشد نشان خودبینی و خودمحوری در بشر است. وجود این ویژگی از رفق و مدارا و رعایت حال دیگران جلوگیری خواهد کرد چراکه هیچ یک از همسران نخواهند توانست انبوه انتظارهای بسیار گسترده و متنوع دیگری را برآورد و رفتاری همراه با رفق و مدارا با وی داشته باشد. در این زمینه هرچه کوشش کند باز هم با انتظارها و درخواست‌هایی جدید روبه‌رو خواهد بود که از برآوردن آن عاجز است.

سیره رسول خدا و اهل‌بیت(ع): رفق و مدارا با همسر که از مصادیق روشن خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری است، سیره رسول خدا و اهل‌بیت(ع) نمود بیشتری دارد. در این بخش به گوشه‌ای از سیره آن بزرگواران در این زمینه اشاره خواهیم داشت.

الف) سیره رسول خدا و خدیجه کبری(ع): باوجود موانع بسیار در راه تحقق چنین ارتباط‌های ویژه و مطلوب زناشویی، باز هم کم نبوده و نیستند انسان‌هایی که با توانی بالا در برابر همه موانع ایستادگی و مقاومت کرده‌اند و از ویژگی‌های پسندیده و رفتارهای نیکوی خویش پاسداری می‌کنند. خانواده والامقام رسول خدا(ص) نمونه‌ای بی‌نظیر در این زمینه‌اند. سیره مبارک آن خانواده بابرکت، چونان خورشیدی درخشان در صفحه‌های تاریخ نورافشانی می‌کند. آن عزیزان با داشتن همه خصلت‌های نیک و پسندیده الهی، به راحتی توانستند در سایه یک زندگی خوب و ایدئال با آرامش و اطمینان خاطر به زندگی خویش بپردازند. زندگی رسول خدا(ص) با برخی همسرانشان و نیز روابط امامان معصوم(ع) با همسرانشان، به ویژه روابط حضرت امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(ع)، از آن نمونه عیش‌های گواراست. به نمونه‌هایی از آن موارد اشاره می‌کنیم:

۱. زندگی بابرکت رسول خدا(ص) به ویژه ثلث پایانی عمر شریفشان که عهده‌دار وظیفه خطیر پیامبری بوده‌اند از فرازونشیب‌ها و مشکلات فراوانی لبریز بوده است. بسیاری از افراد که با پیامبر ارتباطی نزدیک داشتند و با ایشان زندگی می‌کردند، به ویژه همسران ایشان اغلب با نشیب و فرازهای یاد شده درگیر بودند اما توان و تحمل آنها به اندازه حضرت نبود به همین سبب لازم بود رسول الله به این نکته مهم توجه داشته باشند و مراعات حال ایشان را بکنند البته ایشان به خوبی از عهده این کار برآمدند. گاه پیامبر اسلام از سوی خداوند به انجام وظیفه‌ای مأمور می‌شدند یا برای رسیدگی به برخی امور یا شرکت در جهاد از خانواده دور می‌شدند. در چنین وضعیتی حضرت کاملا به جوانب امر توجه داشتند و به فکر خانواده و همسران خویش نیز بودند. ماجرای دوری پیامبر از همسر باوفایشان حضرت خدیجه پیش از ولادت فرزند بزرگوارشان حضرت فاطمه زهرا را به امر خداوند پیش از این، بازگفتیم. در آن ماجرا، حضرت بنا به وظیفه‌ای الهی و به دستور حق تعالی مأمور شدند چهل شبانه‌روز از همسرشان دور شوند اما حضرت(ص) که درد هجران و تنهایی همسرشان را خوب درک می‌کردند برای رعایت حال حضرت خدیجه، به واسطه اصحابشان به ایشان پیغام می‌دادند تا بدین ترتیب قدری از نگرانی‌هایشان بکاهند.

۲. از سوی دیگر، خدیجه کبری(س) نیز به خوبی از عهده همسری شخصیت بزرگواری چون رسول خدا(ص) برآمدند و در فرازونشیب‌های زندگی قریب به سی‌ساله پیامبر، بسیار با ایشان همراهی کردند این معنا را از سخنان رسول خدا(ص) درباره خدیجه کبری می‌توان دریافت. حضرت امیرالمؤمنین(ع) در این باره می‌فرمایند: روزی رسول خدا(ص) در جمع همسرانشان به یاد همسر باوفایشان خدیجه کبری افتادند و گریستند عایشه عرض کرد: «چرا گریه می‌کنید؟ آیا گریه شما به سبب از دست دادن پیرزنی از زنان گندم‌گون بنی‌اسد است؟» رسول خدا(ص) در پاسخ به عایشه فرمودند: «خدیجه آن شخصیت ارزشمندی بود که مرا تصدیق کرد، هنگامی که شما مرا انکار و تکذیب کردید. به من ایمان آورد زمانی که شما به من کفر ورزیدید. و برایم فرزندانی آورد درحالی‌که شما عقیم و نازایید». عایشه می‌گفت: «ما همیشه با یادآوری خوبی‌های خدیجه به پیامبر نزدیک می‌شدیم». همچنین نقل شده است که رفتار خدیجه کبری با پیامبر اکرم(ص) به گونه‌ای بود که حضور او در خانه برای حضرت آرامش را به همراه داشت. خدیجه کبری همسر رسول خدا و ابوطالب عموی ایشان(ع) در یک سال از دنیا رفتند. رسول خدا به سبب وفات این دو بزرگوار سخت اندوهگین شدند. خدیجه کبری پشتیبانی صادق برای]رسول خدا و] اسلام بود. به همین سبب، پناهگاهی برای رسول خدا(ص) و موجب آرامش خاطر مبارک ایشان بود. از این سخنان روشن می‌شود در روزگاری که به تعبیر خود حضرت سخت‌ترین روزهای عمرشان بود، این بانوی فداکار هوادار و پشتیبانی امین و صادق در بیرون و داخل خانه برای حضرت بودند این فداکاری بی‌شائبه بود که موجب آرامش خاطر و تسکین قلب مبارک ایشان می‌شد.

۳. همچنین نقل شده است پیامبر اسلام(ص) با همسرانی که به گونه‌ای موجب رنجش خاطر مبارک ایشان می‌شدند نیز مدارا می‌فرمودند. از جمله آنان عایشه دختر ابابکر بود. درباره مدارای پیامبر اسلام(ص) با ایشان مورخان شیعه و سنی مطالب بی‌شماری گزارش کرده‌اند. در این مجال تنها به نقل یک نمونه بسنده می‌کنیم. عایشه می‌گوید: من]حتی وقتی در منزل رسول خدا بودم] در حضور ایشان با دختران خردسال بازی می‌کردم دوستانی داشتم که هم‌بازی من بودند و با من بازی می‌کردند وقتی رسول خدا وارد می‌شدند آنان شرم می‌کردند و چنان بود که سراسیمه بازی را رها می‌کردند. حضرت به آنان اشاره و عنایتی می‌فرمودند، و در نتیجه، ایشان با من بازی می‌کردند. کم‌سن‌وسال بودن عایشه اقتضا می‌کرد تا وی دوستانی داشته باشد که با وی بازی کنند. پیامبر بزرگوار اسلام این موقعیت همسرشان را به خوبی درک می‌کردند و برای مراعات شرایط وی به دوستانش اجازه می‌دادند به منزلشان بیایند و عایشه را از تنهایی درآوردند و با وی به تفریح و بازی سرگرم شوند.

۴. حدیث شریف نبوی که حاوی دستورها و توصیه‌های پیامبر گرامی اسلام به حولا و دیگر زنان مؤمن بود در بخش‌های پیشین گذشت. حضرت در آن حدیث معروف و طولانی درباره وظایف هر کدام از زنان و مردان و رعایت حقوق همسرانشان و نیز مدارا و رعایت وضعیت آنان توصیه‌هایی حکیمانه و کارگشا فرموده‌اند.

ب) سیره امیرمؤمنان و فاطمه زهرا(ع): پیش از این، گوشه‌ای از زندگی حضرت امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(س) را گزارش کردیم و گفتیم که این زوج والامقام و خوشبخت چنان در زندگی زناشویی و روابط خانوادگی حال یکدیگر را مراعات می‌کردند که گاه خود را به زحمت و مشقت می‌انداختند. مدارا و مراعات حال همسر، در زندگی کمتر زوجی چون این دو بزرگوار دیده می‌شود.

أ) علامه مجلسی نقل کرده‌اند: وقتی حضرت امیرالمؤمنین(ع) از همسر باوفایشان(ع) پرسیدند: «فاطمه جان، چرا مرا از این مسئله (گرسنگی خودشان و حسن و حسین(ع) و نبود غذا در خانه) آگاه نکردید تا چیزی برای شما بیابم؟» آن بزرگوار(ع) چنین پاسخ گفتند: ای ابا الحسن، از پروردگارم شرم کردم که شما را به امری تکلیف کنم که نتوانید انجام دهید». البته از بانویی بلند مرتبه و همسری باوفا چون فاطمه زهرا(س) جز چنین برخوردی کریمانه انتظار نمی‌رود. او در این موقعیت سخت و ناگوار نگاهش به تکلیف و وظیفه شوهر نیست. همچنین در پی آن نیست تا به هر قیمتی حق خویش را از شوهرش بازستاند. فقر و تنگدستی را بهانه‌ای برای اذیت و آزار و شکنجه روحی شوهر قرار نمی‌دهد بلکه درست در نقطه مقابل این رویکرد است. او در کنار شخصیت بی‌نظیری چون علی مرتضی برای خویش حقی قایل نیست و حاضر نمی‌شود به هر قیمتی تکلیفی را به وی تحمیل کند. کاری می‌کند که شوهر بزرگوارش از ماجرای نبود غذا در خانه و گرسنگی فرزندان رنج نبرد. آن عزیز با این اقدامات سنجیده و پسندیده به شدت مراقب است تا در انجام وظیفه خطیر شوهرداری هیچ‌گونه کوتاهی‌ای نکند و رضای پروردگار عالمیان را به‌طور کامل جلب نماید.

به همین سبب، وقتی حضرت علی(ع)، روحیه آمیخته با گذشت، ایثار و مدارای با شوهر را در آن وجود نازنین می‌بینند، بی‌درنگ دست به کار می‌شوند تا با زحمت و تلاش، حتی با قرض گرفتن، برای خانواده خود غذایی تدارک ببینند. ایشان نیز با این اقدام در پی جلب رضامندی و خوشنودی حق‌تعالی هستند. این زوج بزرگوار، در قبال این اقدامات خداپسندانه خویش، پاداشی شایسته نیز دریافت کردند؛ چون اولاً طعامی بهشتی و بابرکت از آن ایشان و فرزندان بزرگوارشان(ع) شد؛ ثانیاً، پیامبر بزرگوار اسلام در پایان کار، با قرائت آیه﴿كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا﴾ و تطبیقش بر آن دو بزرگوار، حمد و سپاس روزی‌ده تعالی را به جای آوردند و خطاب به آنان چنین فرمودند: حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که نمی‌پسندد تا شما را پیش از آنکه جزا و پاداش دهد، از این دنیا ببرد. پاداش شما آن است که خداوند تو را - ای علی جان - چون زکریا(ع) و فاطمه(س) را چون مریم دختر عمران(ع) قرار داده است.]همچنان که در قرآن می‌فرماید:[«هرگاه زکریا داخل محراب عبادت مریم می‌شد، رزقی الهی را نزد او می‌دید».

ب) حضرت امیرالمؤمنین(ع) در گزارشی از زندگی باصفای خویش با همسر باوفایشان فاطمه(س) و رعایت و مدارا با یکدیگر چنین فرموده‌اند: به خداوند سوگند، من هیچ‌گاه موجب خشم فاطمه زهرا(س) نشدم و هیچ‌گاه ایشان را به امری مجبور نکردم تا زمانی که خداوند او را از ما گرفت. به خدا سوگند هیچ‌گاه فاطمه زهرا(س) از هیچ‌کدام از خواسته‌های من نافرمانی نکرد. او چنان بود که وقتی به چهره نورانی‌اش نگاه می‌کردم، همه غم و اندوه‌ها از دلم خارج می‌شد. در این بیان حضرت(ع) نیز به خوبی پیداست که آن زوج بزرگوار تا چه اندازه‌ای در امور زندگی رفق و مدارا را پیشه خویش ساخته بودند. این چند نمونه بیانگر نهایت خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع) با اهل خانه، به ویژه همسرانشان در قالب مدارا و رعایت حالشان بوده است.

در پایان یادآوری دو نکته لازم است:

1. مدارا و مراعات حال همسر، گرچه آثار و برکات بسیاری دارد که به برخی از آنها در خلال بحث اشاره شد، این کار نیز مانند دیگر امور حدود و ضوابطی دارد. طبیعی است که هدف از مدارا کردن با همسر، موفقیت هرچه بیشتر مدیریت زندگی و گرم‌تر شدن خانواده و ارتباط زناشویی است بنابراین هرچه مانع رسیدن به این هدف شود و مخل آن باشد، مردود است؛ برای مثال اگر مدارا کردن با همسر موجب توجیه برخی کارهای نادرست و نابجای همسر باشد؛ مشوق وی در این امور شود؛ موجب سوءاستفاده او از این فرصت شود، حقوق دیگران را ضایع سازد؛ و...، به هیچ‌روی درست نیست و توصیه نمی‌شود.
2. برای چگونه مدارا کردن با همسر، در سخنان و سیره اهل‌بیت(ع) راهکارها و شیوه‌های بسیاری موجود و قابل استفاده است. برخی نویسندگان و کارشناسان نیز روش‌ها و مهارت‌هایی را به زنان و مردان پیشنهاد کرده‌اند. یادگیری و مراعات این مهارت‌ها که بخشی از مجموعه مهارت‌های زندگی است، در تسهیل و تسریع فرایند زندگی زناشویی و بهتر شدن ارتباط زناشویی بسیار مؤثر است. به همه همسران به ویژه زوج‌های جوان توصیه می‌کنیم تا از این مهارت‌ها برای بهتر شدن روابط زناشویی بهره ببرند.

در پایان یادآوری این نکته باز هم لازم به نظر می‌رسد که رعایت حال همسر و مدارا با وی، رضامندی و خشنودی خداوند را در پی دارد و راه را برای بهتر زیستن آنان در کنار هم هموار می‌کند. همچنین موجب تشکیل خانواده‌ای منسجم، بانشاط، پرثمر و تربیت فرزندانی سالم و صالح خواهد شد..

در برابر بدخلقی‌های همسر بردبار باشیم

رفتار انسان میدان ظهور و نمایش ویژگی‌ها و ملکات درونی وی است. از جمله ویژگی‌های نیک و برجسته انسانی، بردباری در برابر شدائد و ناگواری‌ها و تحمل رفتارهای ناپسند و نادرست دیگران است. این ویژگی نیک را انسان در رفتارش نیز بروز می‌دهد. اگر اخلاق انسان نیک و بنای او بر خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری با دیگران باشد، در برابر کج‌خلقی آنان صبور خواهد بود؛ ناملایمات را تحمل می‌کند؛ و با دیدن رفتارهای ناهنجار آنان بردباری نشان خواهد داد. زن و مرد در زندگی زناشویی و روابط خانوادگی، با بردباری در برابر مشکلات و تحمل یکدیگر، به گونه‌ای اخلاق نیک و رفتار پسندیده خود را بروز می‌دهند.

صبر از برترین مکارم اخلاقی است و بردباران بالاترین مقام‌های معنوی را نزد حضرت حق تبارک‌وتعالی دارند. درباره صبر مقام صابران و آثار و برکات آن برای انسان در دنیا و آخرت، در آیات قرآن کریم و روایات امامان معصوم(ع) سخن‌ها بسیار است. از آن میان، تنها به این دو روایت از دو شخصیت بزرگوار بسنده می‌کنیم. روایت نخست از پیامبر گرامی اسلام(ص) است. ایشان درباره صبر و مقام بردباران و آثار اخروی آن چنین فرموده‌اند: «صبر بهترین مرکب است. خداوند به هیچ بنده‌ای روزی‌ای بهتر و بابرکت‌تر از صبر نداده است». از آن بزرگوار(ص) پرسیدند: «آیا کسی بدون حساب وارد بهشت می‌شود؟» حضرت فرمودند: «آری، هر انسان بردباری که به دیگران رحم و شفقت داشته باشد، بی‌حساب وارد بهشت خواهد شد». در بیانی دیگر، حضرت امیرالمؤمنین(ع) عظمت جایگاه صبر را چنین توصیف فرموده‌اند: «بردباری، زیباترین خصلت (زیور و زینت) ایمان و والاترین خوی انسانی است». البته بردباری و تحمل سختی‌ها، گاه در امور فردی و نامرتبط با دیگران متصور است. این صبر، مقصود ما در این نوشتار نیست. بخش مهم‌تر صبر و تحمل، به امور اجتماعی و ارتباط‌های انسانی مربوط است. بسیاری از خصلت‌های برجسته و مقامات والا و بالایی که برای این خوی برجسته انسانی بیان می‌شود، به این بخش از صبر و تحمل مربوط است. برخورد با افراد، افکار، گرایش‌ها، سلیقه‌ها، فرهنگ‌ها و نظرهای گوناگون و گاه کاملاً متضاد و مخالف و بردباری در برابر آن، کاری بسیار سخت و گاه تحمل‌ناپذیر است. اجر عظیمی که خداوند برای بردباران در نظر گرفته، به همین سبب است بسیار زحمت می‌خواهد که انسان خویش را به این مرتبه از خودسازی برساند تا از این درخت پرثمر میوه‌ای بچیند. از جمله اموری که بردباری و تحمل در قبال آن پسندیده و نیکوست، روابط خانوادگی و زناشویی است. بر صبر در این امور، به سبب آثار و برکات بسیاری که دارد و به جهت پیامدهای شوم بردبار نبودن در روابط زناشویی و خانوادگی، توصیه‌های اکیدی شده است.

پیامبر بزرگوار اسلام(ص) و اهل‌بیت(ع) در سخنانشان به این مسئله بسیار اهمیت داده و بر آن تأکید کرده‌اند. رسول خدا(ص) در این باره چنین فرموده‌اند: هر مردی که بر بدخلقی همسرش صبر پیشه کند، پروردگار پاداشی را که به حضرت داوود به سبب صبرش در قبال بلایا و مصیبت‌هایش داده است، به وی عطا خواهد کرد. هر زن که بر بدخلقی شوهرش صبور باشد خداوند به وی اجر و پاداشی مانند پاداشی که به آسیه دختر مزاحم (همسر فرعون) داده بود، عطا خواهد کرد. همچنین، پیامبر گرامی اسلام(ص) و در آخرین خطبه پیش از ارتحالشان، درباره ارتباط زناشویی و خانوادگی توصیه‌های مهمی فرمودند. در بخشی از آن خطبه، درباره صبر و تحمل مرد و زن در برابر مشکلات خانوادگی چنین فرمودند: هر مردی بر بدخلقی همسرش، به امید پاداش معنوی خداوند، بردباری پیشه سازد و او را تحمل کند، خداوند در قبال هر مرتبه صبری که می‌کند، ثوابی معاد ل ثواب صبر حضرت ایوب نبی(ع) در برابر بلایا، به او عطا خواهد کرد. در مقابل، پیامدهای شوم بدخلقی‌های زن، در هر شبانه‌روز، مانند ریگ‌های صحرا بر وی خواهد بارید. اگر این زن در این وضعیت و بدون هیچ‌گونه کمکی به همسرش و بدون رضامندی وی از دنیا برود، در قیامت به صورت منکوس و همراه با منافقان محشور می‌شود و در پست‌ترین درکات دوزخ جای خواهد گرفت. مردی که همسرش با او همراهی نکند و بر آنچه که خداوند روزی او قرار داده است بردبار نباشد و شوهرش را به سختی بیندازد و امری را بیش از طاقتش بر وی تحمیل کند خداوند هیچ کار نیکی که او را از آتش جهنم نجات دهد از وی نمی‌پذیرد و تا زمانی که چنین است، بر او خشم خواهد گرفت.

امام صادق(ع) نیز درباره پاداش شکیبایی در زندگی و روابط خانوادگی از جد بزرگوارشان رسول خدا(ص) چنین نقل فرموده‌اند: البته در بهشت درجه ممتازی است که به آن نمی‌رسد، جز رهبر و پیشوای عادل؛ کسی که دارای رحم و خویشان بسیار است و با همه آنان ارتباط دارد و شخص عیال‌واری که در قبال زحمت سرپرستی خانواده‌اش بردبار باشد. از جمله نکته‌های تأمل‌برانگیز درباره ارتباط‌های خانوادگی و زناشویی مطالب مهمی بود که از رسول خدا(ص) در حدیث معروف حولا نقل شد. از جمله آن مطالب توصیه به بردباری و تحمل در برابر سختی‌ها و مشکلات زندگی بود که حضرت برای آن پاداش‌های بسیاری را نقل فرمودند. همچنین زنان و مردانی را که در برابر سختی‌ها و مشقت‌های زندگی بردبار نباشند، نکوهش کردند. به این حدیث در بخش‌های پیشین به تفصیل اشاره شد.

برخی صاحب‌نظران برای ازدواج فایده‌ها و برکاتی را برشمرده‌اند. از جمله برکات ازدواج، مجاهده و ریاضت نفس انسان در اثر صبر بره مشکلات و زحمت‌های مربوط به روابط خانوادگی، هدایت و سرپرستی خانواده یا گاه تحمل بدخلقی‌های همسران است. عالم بزرگوار، مولی محسن فیض کاشانی در مقام بیان فایده و برکات ازدواج، این ماجرای عجیب را از سیره پیامبر خدا حضرت یونس(ع) نقل می‌کنند: گروهی از اصحاب حضرت یونس(ع) میهمان او شدند. مدتی که در محضر آن پیامبر خدا بودند، به بدخلقی همسر ایشان و اذیت و آزارهای او پی بردند. وقتی سبب را پرسیدند، حضرت یونس(ع) فرمودند: «تعجب نکنید. من از خداوند خواسته‌ام تا]اگر شایسته عقاب بودم،[مرا در قیامت بازخواست و عقاب نکند و در همین دنیا عقابم نماید. خداوند تعالی فرمود: «عقوبت تو آن است که با دختر فلان شخص ازدواج کنی». من نیز با همان دختر ازدواج کردم و حال چنان‌که می‌بینید، بدانچه بر من می‌گذرد شکیبایم».

کاروان زندگی خانوادگی همیشه با مسائل و مشکلاتی همراه است که تنها به کمک بردباری و تحمل اعضای خانواده، به ویژه زن و شوهر سالم به مقصد رسیده است. این تنها شیوه یگانه و پسندیده‌ای است که سلسله پیامبران و اولیای الهی با به کار بستن آن به موفقیت دست یافته‌اند. زندگی امیرمؤمنان و فاطمه زهرا(ع)، از بهترین نمونه‌هایی است که دو ویژگی داشته است: نخست آنکه مشکلات و سختی‌هایی داشته که البته در بسیاری از خانواده‌های آن روز مدینه معمول نبوده است؛ دوم، این خانه پربرکت را زن و شوهر بزرگواری اداره می‌کردند که با توان و تحمل بسیار بالا و بردباری، مانند کوهی پرصلابت در برابر هرگونه ناگواری‌ها و ناملایمات ایستاده بودند.

جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: پیامبر اکرم(ص) بر فاطمه(س) وارد شدند و دیدند ایشان درحالی‌که عبایی از پشم شتر دربردارند، گندم را با آسیاب دستی آرد می‌کنند. هنگامی که حضرت این وضعیت را دیدند به گریه افتادند و فرمودند: «فاطمه‌جان، اکنون سختی دنیا را به سبب [[[نعمت‌های الهی]] در[[[آخرت]] که فردا صاحب آن خواهی شد، تحمل کن آنگاه این آیه شریف بر ایشان نازل شد: «]ای رسول ما،] آنچه خداوند در آخرت به تو خواهد بخشید، بهتر از عطایای الهی در دنیاست و به زودی خداوند چندان به تو عطا خواهد کرد تا تو راضی شوی».

صبر و تحمل فاطمه زهرا(س) شنیدنی و گاه باورنکردنی است. بسیار رخ می‌داد که در خانه چیزی برای خوردن وجود نداشت. اما مدیریت درست و حکیمانه این بانوی فرهیخته چنان بود که هیچ کس حتی شوهر و فرزندانش بدان پی نمی‌بردند. بی‌شک به آنان خبر نمی‌داد تا آزرده‌خاطر نشوند. در بسیاری از منابع روایی و تاریخی گزارش شده است که رسول خدا(ص) بارها به خانه دخترشان فاطمه زهرا(س) مراجعه می‌کردند. وقتی غذا درخواست می‌کردند یا منتظر غذا می‌شدند، پی می‌بردند که ایشان نیز گرسنه بوده و در خانه چیزی برای رفع گرسنگی خود و فرزندانشان ندارند. در جلد نخست کتاب، به نقل از جابر بن عبدالله انصاری گزارش کردیم که روزی رسول خدا(ص) برای رفع گرسنگی به در خانه همسرانشان رفتند. اما چیزی برای خوردن نیافتند. سپس به خانه فاطمه زهرا(س) رفتند و از ایشان خواستند تا چیزی برای سد جوع برایشان بیاورند.

فاطمه زهرا خطاب به پدر فرمودند: «پدر و مادرم فدایتان باد، به خدا قسم ما نیز در خانه غذایی نداریم».

اگر زن و شوهری در چنین وضعیتی روحیه والای صبر در برابر مشکلات را نداشته باشند و به دنبال هر یک از این مسائل به هم بی‌مهری نشان دهند، شکی نیست که این خانواده به زودی از هم می‌پاشد و چون باری کج، هرگز به مقصد نمی‌رسد. به رغم وجود چنین مشکلاتی در زندگی حضرت امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(ع)، آن دو بزرگوار در برابر این مشکلات سر خم نمی‌کردند و تاب تحمل خویش را از کف نمی‌دادند. در نتیجه صبر و بردباری ایشان بود که حضرت امیرالمؤمنین(ع) درباره روابط خود و همسر گرامیشان چنین فرمودند: به خداوند سوگند، من هیچگاه موجب خشم و عصبانیت فاطمه زهرا(س) نشدم و هیچ‌گاه ایشان را به امری مجبور نکردم؛ تا زمانی که خداوند او را از ما گرفت. به خدا سوگند، هیچ‌گاه فاطمه زهرا(س) از هیچ‌یک از خواسته‌های من نافرمانی نکرد. او چنان بود که وقتی به چهره نورانی‌اش نگاه می‌کردم، همه غم و اندوه‌ها از دلم خارج می‌شد..

در قبال همسرمان ایثار کنیم

گفته شد که بردباری و تحمل در ارتباط‌های خانوادگی از جمله صفات نیک و برجسته اخلاقی و نشان خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری همسران است که آثار و برکات بسیاری برای همه اعضای خانواده دارد. اما ایثار و ازخودگذشتگی در هر کار، به ویژه روابط خانوادگی مرتبه‌ای فراتر و اهمیتی بیشتر دارد. ایثار و ازخودگذشتگی، خمیرمایه و پایه اساسی هر اجتماع انسانی، به ویژه بنای رفیع خانواده است؛ چراکه انسان به سبب جهل، غفلت، نقص و ناتوانی‌های متعددی که دارد، اغلب در انجام وظایف خویش دچار لغزش و اشتباه می‌شود. از سوی دیگر، اقتضای دوستی و محبت بین دو طرف آن است که نه‌تنها در ادای حق متقابل کوتاهی نکند، بلکه در مقام بیان و اظهار دوستی و محبت همیشه از حق خویش بگذرد و آن را فدای دیگری کند. در زندگی خانوادگی و ارتباط زناشویی نیز این مسئله پررنگ‌تر و بارزتر است. اقتضای ارتباط نزدیک زن و شوهر نیازمندی‌های گوناگون آنان به یکدیگر، انتظارات دوسویه از هم و... وجود طیف متنوعی از اصطکاک‌ها و درگیری‌ها بین آنهاست. بسیاری از آنان، به ویژه زوج‌های جوان در اثر تجربه اندک و آگاهی‌های ناچیز دید، روشنی به مسائل ندارند. به همین جهت در مقام تصمیم‌گیری به مشکل دچار می‌شوند اما زن و شوهرهایی که تجربه بیشتری دارند و بین آنها ارتباطی فراتر از روابط معمول زناشویی برقرار است، در چنین مواردی، با بهره‌گیری از داروی شفابخش ایثار و ازخودگذشتگی، با مشکلات و پیشامدهای روزمره به راحتی کنار می‌آیند. حتی این تهدیدهای خطرساز را به فرصت‌های طلایی برای خود و دیگر اعضای خانواده تبدیل می‌کنند. در نتیجه افزون بر فراهم آوردن زمینه خشنودی خداوند، خود نیز در فضایی آکنده از آرامش و نشاط، در کنار دیگر اعضای خانواده، یک زندگی ایدئال را تجربه می‌کنند و از مواهب آن بهره‌مند می‌شوند.

گذشت و ایثار در زندگی اهل‌بیت(ع): شاید در آغاز چنین به نظر آید که آنچه درباره گذشت و ایثار در روابط همسران بیان شد، تنها ایده‌ها و نظراتی ذهنی و غیر عملیاتی است اما حقیقت آن است که چنین نیست. در گذشته و تا حدودی امروزه می‌توان افراد و خانواده‌هایی را یافت که چنین رویه و سیره‌ای را در زندگی و روابط زناشویی خویش داشته‌اند. گرچه شمار آنان بسیار اندک بوده است نام و عملکرد درخشانشان در صفحات تاریک تاریخ بشریت، چون خورشیدی می‌درخشد. امید اندکی که در دل امیدواران باقی مانده از یمن و برکت همین شمار ناچیز است.

برای تأیید این ادعا به نمونه‌هایی از سیره اهل‌بیت(ع) در برخورد با همسران و گذشت و ایثار آنان اشاره می‌کنیم:

أ) نمونه نخست گزارش حضرت امیرالمؤمنین(ع) از زندگی خویش و همسر باوفایش فاطمه زهرا(س) و ایثارگری‌های ایشان است. حضرت می‌فرمایند: او در خانه من آن‌قدر با مشک آب حمل کرد که اثر آن بر سینه‌اش نمایان شد. آنقدر به وسیله آسیاب دستی گندم آرد کرد که دستانش تاول زد. آنقدر خانه را جارو کرد که بر لباسش گردوخاک نشست. آنقدر زیر دیگ آتش روشن کرد که لباسش دوده‌ای و سیاه شد. او در اثر فعالیت زیاد آسیب فراوانی دید. در چنین وضعیتی به ایشان گفتم: «خوب بود نزد پدرت رسول خدا(ص) می‌رفتی و از ایشان خدمتکاری درخواست می‌کردی تا قدری از سختی کارهایت کاسته می‌شد». ایشان به توصیه من نزد پدر شرفیاب شد. ولی دید که گروهی در محضر ایشان مشغول گفت‌وگویند به همین جهت خجالت کشید و بازگشت. رسول خدا(ص) دریافت که فاطمه برای حاجتی آمده است. ازاین‌روی صبح فردا به خانه ما آمدند و.... از همان بیرون خانه فرمودند: «السلام علیکم». ما شرم کردیم و پاسخی ندادیم. باز فرمودند: «السلام علیکم». باز هم پاسخ ندادیم. برای بار سوم فرمودند: «السلام علیکم». ما از ترس اینکه ایشان پس از سلام سوم چنان‌که سیره ایشان بود، منصرف شوند و بازگردند پاسخ دادیم علیک السلام ای رسول خدا، داخل شوید».

حضرت(ص) داخل شدند و نشستند. آن‌گاه خطاب به فاطمه زهرا(س) فرمودند: «فاطمه جان دیروز برای چه منظوری نزد محمد آمده بودی؟» من ترسیدم که فاطمه خجالت بکشد و پاسخ ندهد. به همین دلیل، من خود در پاسخ پیامبر عرض کردم: «ای رسول خدا، به خدا سوگند خودم پاسخ شما را خواهم گفت. فاطمه چندان با مشک آب حمل کرد که آثار بند مشک بر سینه‌اش باقی ماند و آنقدر با دستانش گندم را آسیاب کرد که کف دستانش مجروح شد و آن‌قدر خانه را جارو کرد که همه لباسش پر از گردوخاک شد و چندان زیر دیگ آتش روشن کرد که همه لباس‌هاش پر از دود و سیاهی شد. من به ایشان گفتم: نزد پدرت رسول خدا برو و از ایشان خدمتکاری درخواست کن تا قدری از زحمت‌ها و سختی‌های کارت کاهش یابد. رسول خدا(ص) فرمودند: «آیا شما را به کاری راهنمایی نکنم که از خدمتکار برای شما ارزشمندتر باشد؟ شب‌هنگام وقتی قصد خوابیدن دارید، ٣۴ مرتبه «اللَّهُ أَكْبَرُ» و ٣٣ مرتبه «سُبْحَانَ اللَّهِ» و ۳۳ مرتبه «الْحَمْدُ لِلَّهِ» بگویید». فاطمه(س) با شنیدن این سخن خطاب به پدر بزرگوارشان عرض کردند: «از خداوند و پیامبرش راضی‌ام. «از خداوند و پیامبرش راضی‌ام».

ب) نمونه دیگر، ماجرای گرسنگی فاطمه زهرا(س) و فرزندانش بود. در آن ماجرا، که بارها و به مناسبت‌هایی به آن اشاره کردیم، وقتی حضرت امیرالمؤمنین(ع) گرسنه به خانه آمدند و از همسرشان پرسیدند آیا چیزی برای رفع گرسنگی در خانه دارید یا نه، چنین پاسخی شنیدند: خیر، سوگند به خداوندی که پدرم را به پیامبری و شما را به جانشینی ایشان مفتخر کرده است، امروز هیچ چیز نزد من نیست و دو روز است که غذایی ندارم تا به فرزندانم بدهم. علی جان، اگر چیزی در خانه داشتم شما را بر خود و فرزندانم حسن و حسین مقدم می‌داشتم.

وقتی امیرمؤمنان(ع) این گذشت و ایثار را از همسر باوفایشان دیدند خطاب به ایشان فرمودند: «فاطمه جان چرا مرا از این مسئله آگاه نکردید تا چیزی برای شما بیابم؟» فاطمه زهرا(س) چنین پاسخ دادند: «ای اباالحسن، از پروردگار عالمیان شرم کردم از اینکه شما را به امری تکلیف کنم که در توانتان نیست». حضرت امیرالمؤمنین(ع) نیز برای این کار دیناری قرض می‌گیرند، اما وقتی مقداد و خانواده‌اش را گرسنه‌تر می‌بینند آن یک دینار را نیز ایثار می‌کنند. در نتیجه ایثار این زوج ایثارگر، خداوند رزقی بهشتی برایشان نازل فرمود. رسول خدا(ص) با خشنودی از این ایثارگری‌ها و موهبت الهی آن را پاداش ازخودگذشتگی‌شان دانستند و در پایان با چشمانی اشکبار بر درگاه الهی سپاس گزاردند و مقام و منزلت حضرت علی و همسر باوفایشان را در پیشگاه حضرت حق یادآور شدند.

ج) در گزارش دیگری از زندگی حضرت امیرالمؤمنین(ع) و فاطمه زهرا(س) درباره ایثار و گذشت حضرت علی در قبال همسر باوفایشان چنین آمده است: پیامبر اسلام(ص) روزی وارد خانه امیرمؤمنان(ع) شدند و دیدند ایشان و فاطمه زهرا(س) در حال آسیاب کردن گندم با آسیاب دستی‌اند. فرمودند: «کدام‌یک از شما خسته‌ترید؟ امیرمؤمنان(ع) پاسخ دادند: «ای رسول خدا، فاطمه خسته‌تر است». حضرت رو به فاطمه کردند و فرمودند: «برخیز دخترم». فاطمه(س) برخاستند و رسول خدا(ص) به جای وی در کنار امیرمؤمنان نشستند و او را در آسیاب کردن یاری دادند. د) همچنین در منابع روایی و تاریخی، موارد گوناگونی از گذشت و ایثار پیامبر اسلام(ص) و اهل‌بیت(ع) در قبال بدی‌ها و اشتباه‌های همسرانشان بیان شده است. از نمونه‌های بارز و روشن آن، برخوردهای ناپسند و رفتارهای ناشایستی بود که برخی از همسران نااهل رسول خدا(ص) به ایشان روامی‌داشتند و همیشه با گذشت و ایثار آن عزیز مهربان و رحمت عالمیان(ص) روبه‌رو می‌شدند..

از همسرمان تشکر و قدردانی کنیم

یکی دیگر از مصادیق خوش‌اخلاقی زن و شوهر، قدردانی و سپاسگزاری آنان از همدیگر است. تشکر و قدردانی از همسر، زمانی رخ می‌دهد که زن و مرد، در عمل سپاسگزار یکدیگر باشند؛ به بیان دیگر، آنان اولاً وجود همسر را برای خویش نعمتی الهی بدانند؛ ثانیاً به شیوه‌های گوناگون آن را پاس بدارند. پیش از این، در فصل چهارم از جلد نخست نوشتار حاضر، به بحث درباره سپاسگزاری در قبال نعمت پرداختیم. در آنجا گفتیم شکر نعمت که به معنای توجه به آن و یادآوری و انتشارش است، به حکم عقل واجب و ضروری است. همچنین، با یاری جستن از آیه‌ها و روایت‌ها به آثار و برکات شکر نعمت و پیامدهای منفی و مفاسد کفران نعمت اشاره کردیم.

از سوی دیگر، در آغاز همین فصل در مقام بیان «اهمیت عشق و محبت به همسر»، از امام علی بن موسی الرضا(ع)، نقل کردیم که آن بزرگوار همسر را، به ویژه اگر خوش‌خلق، عاشق و مطیع باشد، نعمت و غنیمتی الهی و پرسود می‌دانند که باید آن را به بهترین وجه پاس داشت و سپاسگزار و قدردان او بود. بلکه فرمودند: همسر غرامت و دَینی است که بار مسئولیتش به دوش همسرش است و در قبال آن باید پاسخ‌گو باشد. بنابر آنچه گفته شد، هر یک از زن و شوهر برای دیگری، اول، َدینی است که در قبال آن مسئول است، دوم، نعمتی الهی است که به حکم عقل باید قدر او را بداند و سپاسگزارش باشد. در نتیجه، اگر همسران پاسدار نعمت وجود همدیگر باشند، به یقین همه آثار و برکات شکرگزاری نیز نصیب آنان می‌شود. اما اگر در قبال نعمت همسر معصیتی شود و حقی از وی ضایع گردد، این از محرمات الهی است، و خود از بدترین مصادیق ناسپاسی است.

اما چگونه؟ به راستی زن و مرد چگونه قدردان و سپاسگزار نعمت وجود هم باشند؟ به اجمال اشاره می‌کنیم که یکی از مصادیق بارز سپاسگزاری در قبال نعمت، شکر عملی است. بنابراین اگر در برخورد و ارتباط با همسر امور ذیل مراعات شود، به یقین انسان سپاسگزار این نعمت الهی است و در نتیجه، از برکات آن بهره‌مند خواهد بود؛ اموری چون:

1. توجه به نعمت بودن همسر: اینکه انسان خود آگاه باشد از اینکه همسر نعمتی الهی است.
2. احساس مسئولیت در قبال همسر: همسر را دَین و غرامتی بداند که خداوند به راحتی در اختیارش قرار داده است؛ چراکه زحمت رشد جسمی و تربیت همسر بر دوش پدر و مادرش بوده و اکنون او در اختیار اوست. پس در قبال این نعمت احساس مسئولیت کند و بداند که باید به سبب آن پاسخگو باشد.
3. درک موقعیت همسر و مراعات حال او: همسر و موقعیت‌های خاص وی را درک کند. او را چون خود، انسان بداند، اما از جنسی دیگر و با تفاوت‌های آشکار و نهان بسیار با خود.
4. رفق و مدارا با همسر: وقتی همسر و موقعیت متفاوت و ویژه او را خوب درک کرد، با رفق و مدارا با وی رفتار کند.
5. محبت و عشق‌ورزی به همسر و ابراز و اظهار آن: هم او را دوست بدارد و عاشق وی باشد و هم این دوستی و عشق‌ورزی قلبی را به شیوه‌های گوناگون بیان و ابراز کند.
6. اکرام و احترام به شخصیت همسر: توجه و باور داشته باشد که همسر او نیز انسانی دارای شخصیتی باکرامت، والا، محترم و گرامی است. پس باید قدر همسرش را بداند و پاس بدارد. او را اکرام کند و مقام شایسته‌اش را بزرگ بدارد.
7. تعریف و تمجید و بیان خوبی‌های همسر: همسر انسان با عمری که خداوند به وی داده است، کم‌وبیش از برخی محاسن و خوبی‌ها برخوردار است؛ موفقیت‌هایی را کسب کرده و مشکلاتی را پشت سر گذاشته است. هر یک از این ویژگی‌های مثبت او می‌تواند بهانه‌ای برای بیان خوبی‌هایش باشد. در مقام تعریف از همسر، به ویژه در حضور دیگران و خویشان این امور باید به زبان آید.
8. رعایت همه حقوق واجب و غیر واجب همسر: مجموعه‌ای از حقوق واجب و مستحب همسر بر دوش ماست؛ اول همه حقوق واجب وی باید ادا شود؛ دوم، آن‌که اگر بتوان فراتر از این، به قدر وسع و توان، عمل کرد، بسیار نیکو و پسندیده است.
9. گذشت و ایثار در قبال وی: گرچه رعایت حقوق همسر از وظایف ماست، ما نیز حقوقی بر گردن وی داریم که او موظف به ادای آنهاست. اما در مقام درخواست حق خویش از وی، گذشت و ازخودگذشتگی بهترین مصادیق تقدیر و سپاس از اوست.
10. تغافل و پذیرش عذر وی در خطاها و لغزش‌ها: همسر ما نیز چون خودمان، گاه به اشتباه و خطا دچار خواهد شد. در این مواقع تغافل و چشم‌پوشی یا پذیرش عذر و خطاها خود سپاس نعمت است.

هر یک از موارد بالا در روابط بین همسران بسیار مهم است و نوعی سپاسگزاری و قدردانی از همسر به شمار می‌آید. نکته مهم آن‌که، اگر انسان قدردان و سپاسگزار نعمت وجود همسرش نباشد در عمل، شاکر خداوند نیز نخواهد بود. از سخنان حکیمانه اهل‌بیت(ع) استفاده می‌شود که اگر انسانی که شاکر بندگان خداوند نیست، ادعا کند که سپاسگزار خداوند بوده است، پروردگار از وی نخواهد پذیرفت و خطاب خواهد رسید که «وقتی سپاسگزار بنده‌ام نباشی، سپاسگزار من نیز نیستی». بنابراین، پاسداشت مقام همسر خود نوعی سپاسگزاری از خداوند در قبال نعمت همسر و موجب جلب خشنودی و رضای پروردگار خواهد بود. نتیجه آن‌که انسان با تشکر و قدردانی از همسر در حقیقت خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری با همسر را در عمل آشکار ساخته است..

باوفا باشیم و بدقولی نکنیم

در مباحث پیشین درباره «شیوه‌های احترام به همسر و اکرام او» بیان شد که عمل به تعهدها و وفای به عهد، یکی از بهترین شیوه‌های گرامیداشت مقام همسر و احترام به اوست. همچنین معتقدیم که اگر ما در عمل به تعهدهای خویش در قبال همسرمان پایبند باشیم و به وعده‌هایمان به آنها عمل کنیم، درواقع به نوعی خوش‌خلقی خود را در رفتار به او نمایانده‌ایم. پیش‌تر گفتیم که رسول گرامی اسلام آنقدر به تعهدهای خویش به همسرانشان پایبند بودند که حتی زمان بیماری نیز به آن عمل می‌کردند و می‌فرمودند ایشان را به نوبت در حجره‌های همسرانشان بچرخانند تا حقی از کسی ضایع نشود. همچنین درباره پایبندی به تعهدهای حضرت امیرالمؤمنین(ع) نیز نقل کردیم، زمانی که نوبت یکی از دو همسرشان بود و ایشان می‌بایست در خانه او می‌بودند، در آن زمان در خانه همسر دیگر، حتی وضو نمی‌ساختند! این سیره مبارک از رفتار و سلوکی بی‌نظیر در ارتباط با همسر نشان دارد که شاید چنین نمونه‌ای در هیچ جای عالم و در هیچ آیین و مرامی نیابیم..

هنگام نیاز از همسرمان تمکین کنیم

یکی از مصادیق خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری با همسر، تمکین از وی و عرضه کردن خود به بهترین شکل برای اوست برای روشن شدن این ارتباط مناسب است توضیحی اجمالی در این زمینه بیان شود. در آغاز کتاب، مبحث «پاسخ به نیازهای مادی و معنوی»، مطالبی درباره نیازهای زیستی و طبیعی انسان و نیز امیال و گرایش‌های وی در جهت ارضا و پاسخگویی به این نیازها بیان کردیم. گفتیم نیاز جنسی و در نتیجه گرایش‌ها و میل‌های جنسی، در قیاس با دیگر نیازها و گرایش‌ها از جنبه‌هایی مهم‌تر و به دقت و توجه بیشتری نیازمند است؛ تا آنجا که هم حیات و بقای انسان با آن ارتباط مستقیم دارد و هم دارای قدرت تخریبی بسیار زیاد و فوق‌العاده‌ای است. به همین دلیل در شریعت مقدس اسلام به این نیروی قدرتمند درونی انسان توجهی ویژه شده و برای ارضای صحیح و پاسخگویی درست به آن، نه‌تنها برنامه‌هایی در نظر گرفته شده، بلکه بر کیفیت و کمیت اجرای آن برنامه‌ها نیز بسیار تأکید شده است. خداوند در سوره مبارک مؤمنون یکی از نشانه‌های انسان‌های مؤمن را بهره‌گیری جنسی حلال از همسرانشان می‌داند و صورت‌های دیگر بهره‌گیری جنسی را تجاوز از حدود الهی و ممنوع می‌شمارد: ﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ *... وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ * إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ * فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ﴾.

بر مبنای این دیدگاه، اگرچه زن و مرد در ارضای نیاز جنسی مکمل یکدیگرند و باید از هم کام برگیرند، بهره‌گیری‌های دیگر جز از راه ازدواج و پیوند زناشویی مشروع نیست و انحراف از مسیر اصلی طبیعت است که حاصلی جز سقوط و نابودی انسان در پی نخواهد داشت. اما پاسخگویی درست به این نیاز طبیعی، نه‌تنها یکی از بهترین لذت‌های دنیایی را برای انسان به ارمغان می‌آورد، بلکه آثار و برکات بی‌شماری برای دو طرف دارد. شاید توجه بسیار به این نیرو و استعداد طبیعی در انسان، به سبب همان برکات موجود در آن و نیز خطرهای احتمالی مربوط به بی‌توجهی به آن، کنترل نکردن درست و در نتیجه، انحراف آن باشد.

اهمیت مبحث «تمکین» در روابط همسران یعنی ارضای غریزه نیرومند جنسی در انسان به گونه‌ای درست نیز به همین جهت است. تمکین و عرضه خود به همسر به دلایلی که در بندهای پیشین گفته شد، گرچه از تکالیف شرعی واجب است و حدود و ثغور باید در کتب فقهی و حقوقی بررسی شود، از بعد اخلاقی و تربیتی نیز بسیار مهم است و جای دقت و بررسی بیشتر دارد. در فقه و حقوق پیش‌بینی شده است که همسران وظیفه دارند خود را به یکدیگر عرضه کنند و در برابر، وقتی همسر درخواستی داشت، بی‌درنگ باید تمکین کنند. طبیعی است که برای تحقق این قوانین و مقررات حقوقی بسنده به کمترین‌ها کافی است و تکلیف را از گردن مکلف برخواهد داشت اما آیا نیازهای روحی روانی و جسمی انسان به همین مقدار پاسخ داده خواهد شد؟ بی‌شک چنین نیست. حضور پررنگ و ظریف احکام و توصیه‌های اخلاقی در کنار احکام و قوانین فقهی و حقوقی در دین مقدس و متعالی اسلام، به همین منظور است. افزون بر این، اگر زن و شوهر بتوانند همان مقررات فقهی و حقوقی تمکین و ارضای جنسی را با چاشنی و رنگ و لعاب ظرافت‌های اخلاقی همراه سازند، به یقین به مقصد بسیار نزدیک‌تر می‌شوند و کامیابی‌شان صدچندان خواهد شد. انواع گوناگون و متنوع ارتباطات جنسی زن و شوهر در قالب مباشرت و نزدیکی ملاعبه و بازی، نگاه، ایما و اشاره‌ها، لمس‌های بدنی، سخنان جنسی و...، وقتی با خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری همراه باشد معجونی خواهد شد که دل‌بستگی و دلدادگی آنان را روزبه‌روز افزایش می‌دهد و فرایند کامیابی و لذت‌جویی‌شان را کامل خواهد کرد. زوج‌هایی که با ظرافت‌های خاص این امور آشنایند و آن را به کار می‌بندند، بسیار موفق‌تر از دیگران‌اند.

بی‌شک، آرامش و اطمینان خاطری که خداوند در قرآن به آن وعده داده است، در سایه مراعات همین توصیه‌ها و دستورهای اخلاقی در زندگی زناشویی تحصیل خواهد شد. زن و شوهری که تنها غریزه جنسی‌شان ارضا شود، اما روابطشان آمیخته با عشق و محبت و همراه با خوش‌اخلاقی و خوش‌رفتاری نباشد، بی‌شک آن آرامش خاطر و طمأنینه را به دست نخواهند آورد. به این مسئله مهم در سخنان رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع) نیز توجه و دقت شده است. پیامبر اسلام(ص)، تمکین زن در برابر خواسته‌های جنسی مرد را از حقوق مسلم مرد و از وظایف زن دانسته و فرموده‌اند: «حق مرد بر ذمه زن آن است که... وقتی همسرش از وی درخواست هم‌آغوشی دارد، بی‌دلیل بازداری نکند و پاسخ مثبت دهد».

امام صادق از پدرشان امام باقر و ایشان از پدرشان امام سجاد و ایشان از پدرشان امام حسین و ایشان از پدرشان علی بن ابی‌طالب(ع) نقل کرده است که رسول خدا(ص) فرمودند: «هر کار لهوی باطل است مگر در سه مورد: تیراندازی، تربیت اسب و بازی کردن با همسر؛ چراکه این کار سنت است». همچنین امام صادق(ع) مداعبه، یعنی شوخی و مزاح و عشق‌بازی با همسر هنگام روابط زناشویی را بسیار لازم دانسته‌اند و درباره پیامدهای خطرناک ترک همسر، به ویژه زن، پیش از ارضای کامل وی و احتمال گرفتار شدن زنان به مفاسد اخلاقی و جنسی هشدار داده‌اند.

سیره اهل‌بیت(ع): از آنچه در این‌باره گفته شد به ویژه از سخنان حکیمانه اهل‌بیت(ع) به خوبی می‌توان دریافت سیره آن بزرگواران که استوانه‌های اخلاق و منش انسانی بوده‌اند و خلق‌وخوی نیکویشان زبانزد دوست و دشمن است، نیز چنین بوده؛ یعنی آن عزیزان تمکین در برابر همسر را نیز به بهترین وجه پاس می‌داشتند و به نیازهای جنسی همسرانشان، به نیکوترین شکل پاسخ می‌گفتند. در این باره البته جسته و گریخته نقل‌ها و گزارش‌هایی رسیده است، اما به جهت کمال حُجب و حیایی که در ایشان وجود داشته و نیز حریم ویژه‌ای که برای زندگی زناشویی، به ویژه ارتباط‌های زناشویی قایل بودند، آنچه در این زمینه در منابع روایی و تاریخی آمده بسیار اندک و کلی است. در روایاتی که از ایشان نقل کردیم و نمونه‌های بسیار در منابع روایی اصل لزوم توجه به ارتباط‌های زناشویی و پاسخگویی به نیازهای جنسی زن و شوهر و نکوهش بسیار شدید کناره‌گیری از این امور، بسیار نقل شده است، اما وارد جزئیات نشده‌اند و با ظرافتی تحسین‌برانگیز از آن گذشته‌اند. ما نیز در این زمینه وارد بحث سیره نمی‌شویم و از آن می‌گذریم. تنها به این دو روایت زیبا و بیان حکیمانه نبوی(ص) که در ضمن بیان سیره آن بزرگواران است، بسنده می‌کنیم:

در روایت نخست، همسر یکی از صحابه نزد رسول خدا(ص) رفت و از شوهرش شکایت کرد که به سبب توجه بیش از حد به عبادات، به من و روابط زناشویی‌مان بی‌توجه است. امام صادق(ع) این داستان را چنین گزارش کرده‌اند: همسر عثمان بن مظعون خدمت پیامبر اسلام(ص) شرفیاب شد و عرض کرد: «ای پیامبر خدا، عثمان پیوسته روزها را روزه می‌گیرد و شب‌ها را نیز بیدار و در حال تهجد و عبادت است]و به من که همسر اویم توجهی ندارد]». حضرت با عصبانیت برخاستند و درحالی‌که هنوز نعلینشان را خوب نپوشیده بودند و آن را به همراه می‌بردند، نزد رفتند و او را در حال نماز یافتند عثمان با دیدن پیامبر از نماز فارغ شد حضرت فرمودند: «‌ای عثمان، حق تعالی مرا به رهبانیت و ترک دنیا مبعوث نکرده است بلکه مرا به آیینی حق و سهل و آسان مبعوث فرموده است. من که پیامبر شما هستم هم روزه می‌گیرم و نماز می‌خوانم و هم با همسرم نزدیکی می‌کنم. پس هرکس که فطرت و حقانیت مرا دوست دارد باید پیرو سنت و روش من باشد و از جمله سنت‌های من، نزدیکی با همسر است».

روایت دوم را علی بن ابراهیم قمی در تفسیر آیه ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ﴾، از امام صادق(ع) نقل کرده است. حضرت در آن روایت، داستان جمعی از بزرگان اصحاب پیامبر(ص) را بیان فرمودند که به سبب علاقه بسیار به عبادت و تهجد، در پیشگاه خداوند سوگند خوردند تا از برخی امور از جمله نزدیکی و مباشرت با همسرانشان پرهیز کنند. اما پیامبر اسلام(ص) ایشان را از این کار بازداشتند و فرمودند: «من خود شب را می‌خوابم و با همسرم نزدیکی می‌کنم و همه روزها را روزه نیستم و افطار می‌کنم. این سنت من است و هرکس از این روش و سنتم سرپیچی کند از من نیست»....

روایات با این مضامین در منابع روایی بسیار است که همه از حساسیت مسئله و برخورد تند و صریح پیامبر اسلام(ص) و اهل‌بیت با این مسائل حکایت داشته است. با جمع‌بندی این روایات که بیان‌کننده سنت و سیره رسول خدا(ص) و پیام دین مقدس اسلام نیز هست، می‌توان نتیجه گرفت که تمکین و روی‌آوری زن و شوهر به این امور آثار و برکات بسیار دارد و ترک آن آثار و پیامدهایی سوء برای آنان خواهد داشت. اکنون با نگاه به این سخنان حکیمانه، راحت‌تر می‌توان گفت که نزدیکی و مباشرت زن و شوهر نه‌تنها لازم است، بلکه از اعمال صالحی است که خود نمودی روشن از حسن رفتار آنان با هم و حاکمیت رضامندی زن و شوهر از زندگیشان است. درباره چگونگی خوش‌خلقی و خوش‌رفتاری با همسر، توصیه‌ها و راهکارهای مناسب دیگری نیز می‌توان یافت و به همسران، به ویژه زوج‌های جوان پیشنهاد داد. اما برای پرهیز از طولانی شدن، فهرستی از این توصیه‌ها در پایان کتاب با عنوان «توصیه‌های عملی مهم در زمینه ازدواج و روابط همسران» ارائه شده است..

پرسش مستقیم

1. سیره پیامبر خاتم در رفتار نیک با خانواده چه بوده است؟ (پرسش)

منابع

1. دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌، م‍ص‍طف‍ی‌، سیره نبوی ج۴
2. طوسی، اسدالله، همسران شایسته