عصر امام رضا

این مدخل زیرشاخهٔ بحث امام رضا است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

جلوه‌های انحراف در عصر امام رضا(ع)

در این بخش انحراف‌های گوناگونی که در روزگار حکومت عباسیان و دوره حکومت هارون و فرزندش محمد (که در سال ۱۹۸ق. به وسیله سپاه برادرش مأمون کشته شد)؛ یعنی سال‌های ۱۸۳- ۱۹۸ق. مورد بررسی قرار می‌گیرد. نقش امام رضا(ع) در چاره‌جویی برای رهایی جامعه از انحراف‌های گوناگون این دوره و برخورد امام رضا(ع) با آن را مبحث دیگری است که به بخش بعد موکول می‌کنیم. انحراف‌هایی را که بر این دوره سایه افکنده بود، به اختصار مورد بررسی قرار می‌دهیم.

انحراف فکری

جریان‌های منحرف فکری در روزگار عباسیان رواج یافته، پیروان و یارانی به دست آورد و بازار «جدال» و «مراء» آن‌چنان گرم شد که امت اسلامی را نیز به خود مشغول کرد. حاکمان عباسی این جریان‌ها را ترویج کرده، پدیدآورندگان آن را مورد تشویق و حمایت خویش قرار دادند؛ زیرا امت اسلامی با سرگرم شدن به این جریان‌ها از عرصه سیاست، اقتصاد و زندگی عمومی خود فاصله می‌گرفت و از موضع‌گیری در برابر سیاست‌های جاری، دور می‌ماند. پیروان دیگر ادیان نیز توانستند در چنین شرایطی با آزادی مطلق اعتقادات و افکار خود را مطرح کنند، مانند: «یهودیان»، «مسیحیان»، «زرتشتیان»، «صابئیان»، «برهمنان»، «ملحدان»، «دهریان» و دیگر گروه‌های زندیقان. با ظهور پدیدآورندگان مذاهب اسلامی، شمار مذهب‌های اسلامی نیز به همان نسبت فزونی می‌گرفت. اندیشه‌های عقلی صرف و فلسفه «مثالی» (آرمانی) در جامعه منتشر شد. دامنه جدل درباره «جبر»، «تفویض»، «ارجاء»، «تجسیم» و «تشبیه» گسترش یافت. در این دوره، جنبش‌های سیاسی، مانند: «زیدیه» و «اسماعیلیه» که از جمله این جنبش‌ها بوده، جهاد مسلحانه را وجهه کار و جنبش خویش قرار داده بودند، به جریانی اعتقادی و دینی مبدل شدند.

ادعاهای باطل و پوشالی، ادعای پیامبری از سوی راه گم کرده‌ای که خود را «ابراهیم خلیل» می‌خواند، از دیگر پدیده‌های منحرف فکری این دوره بود. مسلّم این است که این جریان‌ها در سایه حاکمان عباسی و با بهره‌جویی از آزادی‌هایی که این حاکمان به جریان‌ها و مسلک‌های منحرف داده بودند و نیز حمایت‌های بی‌دریغی که از آنان می‌کردند توانستند در میان مسلمانان جای پایی برای خود بیابند و در نهایت، جامعه اسلامی را دچار سردرگمی کرده، از راه راست اهل‌بیت(ع) دور سازند. از دیگرسو، حاکمان به جعل و اختراع آرا و نظریه پرداخته، یا نظریه‌ای را پذیرفته، در جامعه اسلامی می‌پراکندند تا مسلمانان را به جدال و مناقشه و قیل و قال سرگرم کند. آنان، مخالفان آرایی که خود پذیرفته بودند به زندان و مرگ محکوم می‌کردند، در حالی‌که قبول یا ردّ این نظریه‌ها هیچ تأثیری واقعی بر اعتقادات و باورهای دینی مردم نمی‌گذاشت. به‌عنوان مثال، هارون نظریه«قدیم» بودن قرآن را پذیرفت و به سرکوب و کشتن مخالفان این نظریه پرداخت. زمانی که درباره پیکر بی‌جان مردی که پیش روی هارون افتاده بود و جلادان او را کشته بودند، از هارون پرسیده شد، هارون گفت: «از آن‌رو او را کشتم که می‌گفت: قرآن حادث است».

در روزگار مأمون، وضع کاملا معکوس شد و او در مورد قدیم بودن قرآن راهی جز راه پدرش در پیش گرفته، قرآن را «مخلوق» و نه «قدیم» خواند و این بار او بود که قرآن را موضوع آزمون عالمان قرار داد. هارون از جعل روایات و احادیث پرداخته شده و منسوب به پیامبر خدا، به‌ویژه روایاتی که خرافی بودن آن کاملا آشکار بود حمایت می‌کرد و مخالفان ترویج این‌گونه روایات را کیفر می‌داد. داستان زیر بهترین گواه بر این امر است: «روزی «ابو معاویه ضریر» به حضور هارون رسید. در آن مجلس یکی از بزرگان قریش حضور داشت. سخن بدان‌جا کشیده شد که ابو معاویه، حدیثی از «ابو هریره» نقل کرد که او آن را به رسول خدا نسبت داده بود. این حدیث که آکنده از خرافه است به این شرح می‌باشد: روزی‌ موسی(ع) با حضرت آدم(ع) دیدار کرده، به او گفت: تو همان آدم هستی که ما را از بهشت بیرون کردی؟

آن مرد قرشی از سخن ابو معاویه در شگفت شده، گفت: کجا آدم و موسی با یکدیگر دیدار کردند؟ همین ایراد ناچیز، هارون را سخت خشمگین کرده، برآشفت و گفت: نطع (سفره چرمین که بر روی آن گردن می‌زدند) و شمشیر بیاورید. به خدا او زندیق است که حدیث رسول خدا را مورد طعن قرار داده، در آن شک می‌کنند. ابو معاویه به منظور نجات جان مرد قرشی بنای آرام کردن هارون گذاشته، می‌گفت: ای امیر المؤمنین، او دستخوش خطا و لغزش شده و نفهمیده است و همچنان هارون را با این گفتار آرام می‌کرد تا اینکه هارون از کشتن مرد قرشی صرف‌نظر کرد». هارون الرشید حمایت و احترام بی‌دریغ خود را نثار عالمانی می‌کرد که تمایلات او را در نظر گرفته، بدان تن می‌دادند و با آن همراه می‌شدند، اما عالمان بزرگ و ارجمند و امامان اهل‌بیت(ع) را که با هواها و خواسته‌ها و امیال او همراه نبودند، به زندان می‌افکند یا در محاصره قرار می‌داد. نکته‌ای که ذیلا می‌آید، خود بهترین گواه بر این امر و دلیل حمایت بی‌پایان هارون از چنین عالمانی است.

«هارون بر دست «ابو معاویه» آب می‌ریخت. در همین حال از ابو معاویه پرسید: می‌دانی چه کسی آب بر دست تو می‌ریزد؟ ابو معاویه که نابینا بود گفت: نه. هارون گفت: این منم که آب بر دستانت می‌ریزم. ابو معاویه گفت: یا امیر المؤمنین، تویی؟ هارون گفت: آری، و این کار من برای گرامیداشت دانش است!».

هارون همچنین اندیشه‌ها و آرایی را که به حکومتش قدسیت و مشروعیت می‌بخشیدند، زیر چتر حمایت خود می‌گرفت. یکی از شاعران آخرت به دنیا فروخته، چهار بیت درباره او سرود و در آن ابیات، او را «امین اللّه» خواند. هارون دستور داد تا برای هر بیت، هزار دینار به او بدهند، آن گاه گفت: «اگر بر اشعارت‌ می‌افزودی، به یقین ما نیز بر دهش خود می‌افزودیم». عطایای سخاوتمندانه هارون، شاعران را بر آن داشت تا برای رسیدن به فریبایی‌های دنیا، بی‌پروا درباره قدسیت حاکمان عباسی شعر بسرایند. یکی از اینان در مدح هارون چنین سرود: «دوستی خلیفه چیزی نیست که سربرتافتگان از فرمان خداوند؛ و آنان که از دین خارج شده، فتنه‌ها را بارور می‌کنند، بدان تن در دهند». و «سلم خاسر» در مدح «امین» و هارون سروده است: «جن و انس با آن مهدی هدایت یافته‌؛ بر ولایت‌عهدی‌ محمد پسر «زبیده دختر جعفر» بیعت کرده‌اند.

خداوند، خلیفه را به ساختن (ایجاد) خاندان خلافت، برای گرامیان درخشان چهره‌ موفق کرد». زبیده همسر هارون الرشید، به پاس این مدیحه‌گویی گوهری به شاعر داد و شاعر، آن را بیست هزار دینار فروخت». عباسیان، با در محاصره قرار دادن فقیهان و عالمان پیرو و پوینده راه اهل‌بیت(ع) و نیز حمایت از پیدایش جریان‌های ویرانگر فکری و اعتقادی، بر آن بودند تا مسلمانان را از مسیر و منش اهل‌بیت(ع) دور کنند. البته این نظریه، ادعایی بی‌اساس نیست، بلکه تحت پیگرد قرار ندادن صاحبان این نظریه‌ها و جریان‌ها خود بهترین دلیل بر حمایت دستگاه خلافت از این جریان‌هاست.

دستگاه عباسیان هرگز بر آن نشد تا جریان «واقفیه» و «غلات» را در آغاز پیدایش آن، محاصره کرده، آنها را از میان بردارد،؛ چراکه این دو جریان، از تشیع سربرآورده بودند و باید با حمایت‌های خلیفه عباسی، وسیله‌ای باشند برای بدنام و خدشه‌دار کردن روش و منش اهل‌بیت(ع) و از ریشه برآوردن کیان شیعه و تشیع. مأمون در ظاهر به‌عنوان نشر فرهنگ و در باطن برای ایجاد جریان‌هایی جدید که بتوانند در برابر مکتب اهل‌بیت(ع) بایستند، فرمان داد تا کتاب‌های فلسفی را از یونانی به عربی ترجمه کنند. پرواضح است که این اقدام به انتشار افکار و آرا و اصطلاحاتی منطقی و فرضیه‌های ذهنی دور از واقعیت می‌انجامید که در نهایت خواسته خلیفه را تأمین می‌کرد. در روزگار عباسیان، فتوای به رأی و تفسیر به رأی فزونی گرفت و «قیاس» باطل که براساس قیاس حکمی فرعی با حکم فرعی دیگری مبتنی بود، رواج یافت. مفتیان نیز خواسته و تمایلات حاکمان را در فتوای خویش لحاظ می‌کردند. از «ابن مبارک» نقل شده است که می‌گفت: «چون هارون الرشید به خلافت رسید، شیفته یکی از کنیزکان پدرش مهدی شد. از او تقاضای کامجویی کرد، اما کنیزک نپذیرفته، گفت: شایسته تو نیستم (برای تو حلال نیستم)؛ زیرا پدرت با من همخوابه شده است.

هارون که به شدت دلداده او شده بود، از «ابو یوسف مفتی‌» پرسید: در این زمینه حکمی و فتوایی داری؟ او در پاسخ گفت: ای امیر المؤمنین، آیا هرچیزی را که کنیزکی بگوید شایسته تصدیق است؟ گفته او را نپذیر که در گفته‌اش درستکار و امین نیست». ابن مبارک می‌گوید: «نمی‌دانم از کدام یک و از چه چیز در شگفت باشم، از این خلیفه‌ که خود را صاحب اختیار جان و مال مسلمانان دانسته، اما خود را ناچار می‌بیند که حرمت حریم پدر را بشکند یا از آن کنیزک که از امیر المؤمنین دوری می‌کند و یا از این فقیه مفتی و قاضی روی زمین که به خلیفه‌ می‌گوید: حریم حرمت پدرت را بشکن و کام دل برگیر و گناه آن را بر گردن من انداز؟». نیز از «‌عبدالله بن یوسف» نقل شده است که گفت: «هارون الرشید به ابو یوسف گفت: کنیزکی خریده‌ام و می‌خواهم پیش از استبراء (دیدن خون حیض و اطمینان از عدم بارداری) با او درآمیزم. آیا راه‌حلی برای این مسأله داری؟ ابو یوسف گفت: آری. او را به یکی از فرزندان خود ببخش، سپس او را به همسری بگیر».

بدین ترتیب، فقیهان شیفته دنیا و آرایه‌های آن، گام در راهی نهادند که هوس‌ها و تمایلات حاکمان ستمگر و منحرف را تأمین می‌کردند و با فتوای ناحق و باطل خود، راه هرگونه بی‌بندوباری را بر خلفا هموار می‌کردند. از دیگرسو می‌بینیم که فقیهان پیرو خط و مکتب اهل‌بیت(ع) بی‌باکانه با ستمگران و انحراف آنان در ستیز بوده و به همین دلیل پیوسته تحت تعقیب آنان و عوامل آنان قرار داشتند. عالمان و فقیهان وابسته به دربار هرگز از ایفای رسالت! خود باز نایستاده، به نشر واژگونه مفاهیم زهد و تصوف می‌پرداختند تا مسلمانان را از عرصه سیاست و دخالت در آن یا اعتراض به موضع‌گیری و دخل و تصرف حاکمان دور کنند. سرانجام تلاش صادقانه این فقیهان درباری کارساز شده، مردم فراوانی را به انزوا کشاند و از عرصه زندگی دور کرد، به‌گونه‌ای که از فریضه امر به معروف و نهی از منکر نیز دست کشیدند.

دست‌اندازی خلیفه به بیت المال

خلفای عباسی تمام مبانی نظام اقتصادی اسلام را که به‌طور صریح دارایی بیت المال را امانتی در دست حاکم می‌دانست، نه ملک خاص او و او را به قیود شرعی مقید کرده بود، نادیده گرفته، به اموال مسلمانان دست‌اندازی کرده، آن را هزینه هوس‌های خود می‌کردند. آنان به منظور تقویت پایه‌های حکومت خود، افرادی را با هزینه‌های کلان زیر چتر حمایت خود قرار می‌دادند و خود در رفاه کامل بوده و زندگی اشرافی داشتند. خوانندگان، کنیزکان و چاپلوسان، از جمله کسانی بودند که سهم بزرگی در بیت المال داشتند. یکی از این موارد را از زبان «ابو الفرج اصفهانی» نقل می‌کنیم: «خراج سنگینی و اموالی هنگفت از موصل برای هارون فرستاده شد. هارون دستور داد تا آنها را به یکی از کنیزکان او بدهند. مردم، این کار هارون را اقدامی بزرگ و غیرطبیعی دانسته، از آن سخن می‌گفتند.

«ابو العتاهیه» گفت: شگفتا! هارون این‌چنین ثروتی را به زنی بدهد و من از آن بی‌بهره باشم؟ آن‌گاه بر هارون وارد شده، سه بیت شعر سرود و هارون بیست هزار درهم به او داد و «فضل بن ربیع» که در آنجا حاضر بود پنج هزار درهم بر آن افزود». «ابراهیم بن مهدی» از دیگر کسانی بود که از این خوان به یغما گرد آمده، بهره‌مند شد. او ترانه‌ای (اشعاری) برای هارون خواند و یک میلیون درهم پاداش گرفت. هارون همچنین کنیزکی به قیمت هفتاد هزار درهم خرید و گوهری به مبلغ دوازده هزار دینار خریده، به او داد، سپس سوگند یاد کرد که آن کنیزک در آن روز هرچه بخواهد برای او تهیه کرده، بدو خواهد داد.

در برابر این ولخرجی‌های خلیفه، بسیاری از مسلمانان در فلاکت، محرومیت و بینوایی روزگار می‌گذراندند، تا آنجا که دو تن از قرشیان با اشاره به همین امر، به هارون گفتند: «بلاهای خانمان‌سوز ما را از پای انداخت و مصیبت‌های روزگار دارایی ما را از دستمان ستاند». وضعیت عامه مسلمانان در آن عصر این‌گونه بود، اما کارگزاران و نزدیکان خلیفه، از دهش و بخشش‌های او بهره‌مند بودند، تا جایی که دارایی والی هارون در خراسان به هشتاد میلیون رسیده بود. ثروتی که از هارون برجای ماند فراتر از تصور بود. او یکصد میلیون دینار نقد و معادل یکصد میلیون و پانزده هزار دینار، کالا، جواهر، ستور و... از خود برجای گذاشت.

فرزندان هارون در اشرافیگری و چپاول اموال مسلمانان، راه پدرشان هارون را دنبال کردند. محمد امین عمارتی ساخت و آن را با فرشی زربفت و ابریشمین که آن را از حریر و دیبا پر کرده بودند، مفروش کرد. او بی‌اعتنا به فقر و فلاکت مسلمانان، بیت المال ایشان را به بازی گرفته، هر گونه و در هر راهی که می‌خواست، بی‌محابا خرج می‌کرد. روزی ماهی کوچکی برای او صید کردند. او یک جفت گوشواره طلا که هریک به دانه‌ای مروارید مزین شده بود به گوش آن موجود کوچک کرد. او اموال مسلمانان را خرج خوشگذرانی‌ها و همنشینان خود و خواجگان می‌کرد. مأمون نیز از این قافله عقب نمانده، اموال فراوان و بی‌شماری هزینه عروسی خود کرد و دستور داد تا خراج یک سال فارس و اهواز به پدر همسرش داده شود. اطرافیان والی بغداد (که از سوی او منصوب شده بود) دست تطاول به بیت المال و دارایی مسلمانان دراز کرده بودند و کسی را یارای آن نبود تا آنان را از این تعدی‌ها بازدارد. آنچه گذشت تنها اندکی از بی‌عدالتی‌ها، چپاول‌ها و غارتگری‌های این خاندان بود.

انحراف اخلاقی

رفاه‌زدگی و اشرافیگری، نقش بسزایی در شیوع انحراف اخلاقی در میان حاکمان و تشکیلات وابسته به آن و نیز در میان امت داشت. حاکم هماره سرگرم بازی و پیوسته دنبال شهوترانی بود و چیزی جز اینها را نمی‌شناخت. هارون نه تنها از این قافله عقب نماند که بر سرگرمی‌ها مواردی را افزود که خلفای پیشین بدان نمی‌پرداختند. او نخستین خلیفه‌ای بود که به سرگرمی‌هایی چون: بازی چوگان، گوی باختن و در حال سوارکاری تیر به هدف زدن پرداخت. همچنین هارون نخستین فردی از عباسیان بود که با شطرنج بازی کرد. هارون به اسب‌دوانی علاقه‌مند بود. در یکی از روزهای مسابقه، اسب او بر دیگر اسبان پیشی گرفت. هارون از شاعران خواست تا درباره آن اسب شعری بسرایند. «ابو العتاهیه» درباره اسب هارون شعری سرود و از دهش فراوان هارون بهره‌مند شد. توجه به این مطلب ضروری است که هرچند برخی از این کارها خارج از محدوده شرع نبوده و مباح بود، اما برای حاکمی که بر گستره اسلامی حکومت می‌کرد و این گستره هماره مورد تهدید دشمنان اسلام و در معرض خطر کینه‌توزان قرار داشت شایسته نبود.

هارون شدیدا شیفته آواز بود و به همین دلیل خوانندگان را طبقه‌بندی کرده بود و به تناسب توانمندی‌شان، آنان را مورد عنایت قرار می‌داد. همان‌طور که پیشتر گفته شد، هارون اموال و هدایای زیادی به خوانندگان می‌داد. او شیفته سه تن از کنیزکان آوازه‌خوان شده بود و از همین‌رو درباره آنان شعری سرود که در آن آمده است: «آن سه دوشیزه، اختیار مرا به دست گرفته؛ و تمام قلب مرا به تسخیر خود درآورده‌اند. چه می‌بینم! تمام خلق فرمانبردار من بوده؛ و من فرمانبردار آن سه هستم، اما ایشان نافرمانی من می‌کنند. این وضع‌ جز فرمانروایی هوا و هوس نبوده؛ و آنان از همین راه در قدرت من رخنه و مرا مغلوب خویش‌ کرده‌اند» در حالی‌که هزاران جنگاور در جنگ‌ها و در دفاع از حریم و مرز سرزمین‌های اسلامی جان می‌دادند، اما هارون اندک اندوهی به خود راه نمی‌داد و چون خبر مرگ کنیزکی به نام «هیلانه» شنید غرق اندوه شد، در رثای او چنین سرود: «در سوگ او باید گریه‌کنندگان بگریند؛ و هم در اندوه او مرثیه‌ها دل‌ها را بسوزانند. او با رفتنش دردی پایا برای من آفریده؛ آن را به ارث برای من بر جای گذارد» میگساری از دیگر سرگرمی‌های هارون بود که به شدت بدان آلوده شده بود. به دلیل همین اشتیاق، گاهی خود جام‌های می‌‌را به دست ندیمان خود می‌داد.

از سرگرمی‌های هارون تشکیل مجالس خنده و تفریح و لطیفه‌گویی بود و به همین منظور، «ابن ابی مریم مدنی» را برای مجالس شادی خود برگزید. هارون، دوری او را برنتافته و از همزبانی‌اش ملول نمی‌شد. این علاقه قلبی و دلبستگی هارون به ابن ابی مریم به جایی رسید که در کاخ خود خانه‌ای برای او در نظر گرفت و او را در شمار افراد خانواده، اطرافیان و غلامان خود درآورد. هارون از به کار بردن الفاظ رکیک و مستهجن توسط مجلسیان خود رنجه نمی‌شد، بلکه آن را نشاط‌افزا می‌شمرد. «روزی «عباس بن محمد» ظرفی سفالین پر از مشک و عبیر به هارون پیشکش کرد. هارون آن را به «ابن ابی مریم» داد. عباس ناراحت شده، به ابن ابی مریم گفت: مادرش بدکاره باشد، اگر از آن بر غیر مقعدش بمالد. هارون از واکنش عباس خندید. ابن ابی مریم دست درون ظرف سفالین کرده، از محتویات ظرف برداشته، بر عورت و همه اندام خود مالید، سپس به غلام خود دستور داد تا باقی‌مانده مشک و عبیر را نزد همسرش برده، از قول ابن ابی مریم‌ به او بگوید: از محتویات ظرف به شرمگاه خود بمال تا بیایم و... هارون از شنیدن این عبارت‌های رکیک یکسره می‌خندید و به پاس این شیرین‌کاری ابن ابی مریم‌ یک صد هزار درهم به او داد».

زمانی که محمد امین زمام خلافت را در دست گرفت، خواجگانی خرید و در دوستی و ستایش آنان، زیاده‌روی کرده، آنان را همدم خلوت شبانه‌روز خود نمود... و برای ایشان مقرری معین نمود. او کسانی را به شهرها فرستاد تا دلقکان و نمایشگران را برای او گرد آورند و آنها را در شمار درباریان و خاصان خود درآورده، ماهانه‌ای برای آنان مقرر کرد. او با فراهم آوردن چنین مجموعه‌ای‌ از برادران و خانواده خود دوری جست و ایشان و سرداران سپاه خود را خوار و کوچک گرداند. آنچه از جواهر که در بیت المال بود و آنچه نزد خود داشت میان خواجگان، ندیمان و هم‌صحبتان خود تقسیم کرد و فرمان داد تا جاهایی را برای تفریح و مواقع خلوت و سرگرمی او ساز کنند. به فرمان محمد، پنج کشتی تفریحی به شکل‌های: شیر، فیل، عقاب، مار و اسب ساخته و به دجله انداخته شد. او برای ساخت این کشتی‌ها ثروت هنگفتی هزینه کرد. بنا به فرمان محمد امین در جایگاهی (سکویی) در فضای باز، گرانبهاترین فرش‌ها گسترانده شد، جام‌ها و ظرف‌های زرین و سیمین و جواهرات فراوانی در آنجا فراهم آمد. آن‌گاه امین به سرپرست کنیزکان خود دستور داد تا یک صد کنیز نوازنده و خواننده را در نظر گیرد، سپس ده تن ده تن درحالی‌که عود در دست داشته، همخوانی می‌کنند، نزد وی بروند.... هنگامی که در خراسان و در حضور «فضل بن سهل» نام امین برده شد، فضل گفت: «چگونه کشتن امین روا نباشد؟ در حالی‌که شاعر او در حضورش چنین سروده است: «هان، مرا می‌‌بده، و آن هنگام که جام به دستم می‌دهی، به من بگو که: این می‌‌است تا لذت نوشیدن آن با لذت شنیدن نام آن درهم آمیزد.

و چون پر کردن جام، به‌طور آشکارا ممکن باشد؛ آن را پنهانی به من مده». «ابن اثیر» امین را این‌چنین معرفی می‌کند: «در سیره او چیزی‌که شایان ذکر باشد، مانند: بردباری، دادگری، تجربه حکومت‌داری‌ نیافته‌ایم». ‌عبدالله مأمون در این میدان از پدرش هارون و برادرش امین عقب نمانده، در زمینه خوشگذرانی، تفریح، علاقه‌مندی به طرب و عمله طرب راه آن دو را درپیش گرفت. «اسحاق بن ابراهیم بن میمون» می‌گوید: «در میان خلق خدا کسی یافت نمی‌شد که همانند مأمون، شیفته و دلباخته زنان باشد». او هم‌پیاله ندیمان خود می‌شد و آن‌قدر شراب می‌نوشیدند که از خود بی‌خود می‌شدند». نیز به چند طریق نقل شده و در روایت‌های زیادی آمده است که: «مأمون میگساری می‌کرد». «مأمون شب‌ها را با کنیزکان و آوازه‌خوانان به میگساری به صبح می‌رساند.

در یکی از همین شب‌ها «محمد بن حامد» در کنار مأمون ایستاده بود و مأمون شراب می‌خورد. در همین‌حال «عریب» به خواندن آواز پرداخت. مأمون از اینکه «عریب» بی‌مقدمه شروع به خواندن کرده بود، بهت‌زده شد. محمد بن حامد که متوجه بهت مأمون شد، گفت: سرورم، با بوسه‌ای او را وادار به خواندن کردم... مأمون گفت:... پس من، کنیز خود «عریب» را به همسری محمد بن حامد درآورده، چهارصد درهم از مال خویش کابین او قرار دادم... عریب همچنان تا سپیده‌دم برای مأمون آواز خواند و ابن حامد بر در سرا ایستاده بود». انحراف اخلاقی به دستگاه حاکمیت و وابستگان حکومتی منحصر نبود، بلکه دستگاه قضا را نیز آلود. «یکی از قاضیان که در دوره امین و مأمون منصب قضا را در اختیار داشت، به عمل شنیع لواط آلوده شده بود و از این کار روی برنمی‌تافت تا آنجا که به این صفت شهره شد. زمانی که مسلمانان از او به مأمون شکایت بردند، مأمون در پاسخ گفت: خوب بود که پیش از اینها و قبل از صدور احکام از سوی او، به این امر اقدام می‌کردند!.

پس از آن‌که شکایت‌ها از او فزونی گرفت، امین او را عزل کرده، در شمار ندیمان خود درآورد و دست او را در کارهای فراوانی بازگذاشت». انحراف اخلاقی میان نزدیکان حاکمان امری شایع بود. در آغاز حکومت مأمون برخی از سپاهیان و شرطه بغداد و کرخ، آشکارا به فسق و فجور پرداخته، راهزنی کرده و در انظار همگان، پسران و زنان را می‌ربودند... آنان در قالب گروهی به روستاها رفته... و هرچه می‌توانستند از اموال و دارایی مردم به ستم می‌گرفتند و کسی را یارای آن نبود که مانع آنان شود،؛ چراکه اینان اطرافیان سلطان (خلیفه) و مایه توانمندی و اقتدار او بودند. با تأملی در تاریخ، می‌بینیم جاهلیت منسوخ شده توسط پیامبر اکرم(ص)، در روزگار حاکمیت مدعیان جانشینی آن حضرت احیا و حمایت شد، تا جایی که حافظان جان و مال مردم، خود غارتگران بوده و قاضیانی که باید از مفاسد اخلاقی جلوگیری کنند، به پاس شکستن حرمت دین و آلوده شدن به پلیدی‌ها و ترویج آن، پاداش می‌گرفتند و تمام این جنایات در سایه حکومت خلیفة اللّه - البته به گمان خودشان- صورت می‌گرفت.

انحراف سیاسی

انحراف سیاسی از دیگر بحران‌هایی به شمار می‌رفت که بر فضای آن دوره سایه افکنده بود. این بحران را می‌توان در چند مقطع زمانی بررسی کرد:

اوضاع سیاسی در روزگار هارون

امام علی بن موسی الرضا(ع) در ده سال آغازین امامت خود (۱۸۳- ۱۹۳ق.) معاصر هارون الرشید بود. سیاست خصمانه هارون با سیاست خلفای پیشین و نیز سیاست او در برخورد با امام کاظم(ع) تغییر نکرده بود. هارون الرشید به دلیل به شهادت رساندن امام کاظم(ع) همچنان دستخوش بیم و هراس بود. او می‌ترسید مبادا عکس‌العمل‌های مسلحانه از سوی وابستگان به اهل‌بیت(ع) بروز کند؛ لذا در نخستین روز شهادت امام کاظم(ع) و برای دفع هرگونه اتهام از خود، سرداران، دبیران، بنی‌هاشم و قضاوت را فرا خوانده، با بازکردن چهره امام کاظم(ع) به آنان گفت: «آیا اثری از کشتن در پیکر او می‌بینید؟».

در چنین شرایطی که اوضاع به نفع هارون نبود، او ناچار به خودداری از برخورد مستقیم با امام رضا(ع) بود. از این‌رو از شیوه‌های سابق خود در برخورد با امام رضا(ع) استفاده نکرده، از تن دادن به تحریکات و پیشنهادهای کسانی که او را به کشتن امام رضا(ع) برمی‌انگیختند سرباز می‌زد. البته باید به این امر توجه داشت که امام رضا(ع) در عرصه سیاست و فعالیت‌های سیاسی روشی برگزید که هارون را خلع سلاح کرده، بهانه‌ای به دست او نمی‌داد و در گزارش جاسوسان، هیچ اشاره‌ای به فعالیت چشم‌گیر سیاسی از سوی امام رضا(ع) نمی‌شد. به همین دلیل، حکومت هارون، در مقایسه با دیگر حاکمان عباسی رفتار آرام‌تر و مسالمت‌آمیزتری با امام(ع) داشت، اما با این حال حکومت او با ویژگی‌های زیر مشخص شده است:

نخست: ارعاب: هارون الرشید همانند خاندان بنی امیه و دیگر عباسیان نه براساس وصیت پیامبر اکرم(ص) به حکومت رسید و مسلمانان و «اهل حل و عقد» - که نظریه مطرح آن روزگار بود و اینکه اینان می‌توانستند کسی را نصب یا عزل کنند- نیز او را انتخاب نکرده بودند، بلکه از طریق ولایت‌عهدی و تعیین از سوی خلیفه پیشین به حکومت رسید. همین احساس او سبب شد تا به هر وسیله‌ای که می‌تواند حکومت خود را تثبیت کند. از همین‌رو هارون از دو روش ارعاب و تطمیع برای استوار کردن حکومت خود بهره می‌جست و هیچ اعتراض مسالمت‌آمیزی را تحمل نمی‌کرد و به هیچ نصیحتی یا امر به معروف و نهی از منکری گوش فرا نداده، آن را برنمی‌تابید. او مشغول خواندن خطبه بود که کسی برخاسته، خطاب به او این آیه را خواند: ﴿كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ﴾. هارون که در پاسخ این اعتراض ناتوان مانده بود، دستور داد تا او را یکصد تازیانه بزنند. در سال ۱۸۸ق. هارون الرشید، یکی از نزدیکان «احمد بن عیسی علوی» را دستگیر کرده، آن‌چنان او را تازیانه‌ زد تا اینکه جان سپرد. جرم این مرد کهنسال - که بیش از نود سال از عمرش سپری شده بود- این بود که جای پنهان شده «احمد بن عیسی علوی» را به هارون نگفت. از دیگر موارد برخوردهای هارون با مخالفان خود رفتار او با «یحیی بن ‌عبدالله بن الحسن بن الحسن» بود. هارون او را تحت پیگرد قرار داده، سپس او را امان داد. چون یحیی را نزد هارون بردند، او را به زندان افکند تا اینکه در زندان درگذشت. در روایت دیگری آمده است: زندانبان یحیی، او را چند روزی گرسنگی داد و یحیی در اثر گرسنگی جان سپرد. نیز در روزگار هارون و آن هنگام که در «طوس» بود «حمید بن قحطبه طائی» به فرمان او شصت تن از علویان را کشت و پیکر آنان را در چاه انداخت.

این نکته قابل تأمل است که هارون هرچند علویان را در معرض ارعاب، تهدید و کشتار قرار داده بود، اما تصمیم به کشتن امام رضا(ع) نگرفت، بلکه به تهدید و برنامه‌ریزی برای کشتن امام(ع) البته بدون قصد اجرای آن بسنده کرد. در یکی از موضع‌گیری‌های خود نسبت به امام رضا(ع) گفت: «امسال به مکه خواهم رفت و علی بن موسی را گرفته، نزد پدرش می‌فرستم (او را می‌کشم)». زمانی که این خبر را به امام رضا(ع) رساندند، فرمود: او به من صدمه نخواهد زد. یک بار که امام رضا(ع) از سوی هارون الرشید احضار شده بود، به همراهان خود فرمود: او (هارون) مرا برای اجرای اندیشه شوم خود و بلایی سترگ فرا خوانده است، اما به خدا سوگند، او نمی‌تواند کاری که بر من ناگوار باشد در حق من انجام دهد. چون امام رضا(ع) بر هارون وارد شد، هارون او را گرامی داشته، از حضرتش خواست تا نیاز خانواده‌اش را بنویسد و به خلیفه بدهد و چون از نزد هارون بیرون شد، هارون گفت: «من چیزی را می‌خواستم و خداوند چیز دیگری‌ خواست و آنچه خداوند خواست خیر بود». امام رضا(ع) همچنان از سوی جاسوسان هارون زیرنظر بوده، آنان گفتار، رفتار و دیدارهای او را به اطلاع هارون می‌رساندند. از این‌رو امام رضا(ع) چنان برخوردی محتاطانه داشت تا مأمون از جانب او تهدیدی و خطری احساس نکند.

دوم: خودکامگی: هارون الرشید، حکومت و خلافت را به انحصار خود درآورد و آن را به صورت موروثی میان سه فرزند خود قرار داد. او علی‌رغم اینکه محمد (امین) را شایسته خلافت نمی‌دانست، اما برای دلجویی از «زبیده» مادر امین و خشنودی‌اش محمد را به ولایت‌عهدی خویش برگزید. هارون ضمن اعتراف به بی‌کفایتی محمد، انتخاب او را توجیه کرده، گفت: «محمد را مقدم داشتم... و نیک می‌دانم که او دنبال‌رو هوای نفس خود بوده، هرچه در دست داشته باشد، بر باد داده، نظر کنیزکان و زنان را در امور حکومتی‌ دخالت می‌دهد و اگر «ام جعفر» (زبیده) نبود و بنی‌هاشم بدو متمایل نبودند، ‌عبدالله (مأمون) را مقدم می‌داشتم». هارون فقط به دلیل علاقه «زبیده» به امین او را برگزیده، به پیامدهای این انتخاب نیندیشید و فجایعی که در نتیجه رقابت میان امین و مأمون بر سر مسلمانان نازل می‌شد، او را دستخوش هیچ نگرانی نمی‌کرد. در نتیجه این انتخاب نامبارک و رقابت آن دو بر سر حکومت، هزاران تن از مسلمانان در جنگی خونین طعمه مرگ شدند و دارایی مسلمانان هزینه این جنگ شد. از دیگر مظاهر استبداد هارون، سپردن مناصب حکومتی و نظامی به خویشاوندان، یاران نزدیک و متملقان بود. او همین سه ویژگی را شرط شایستگی برای پذیرش مسئولیت می‌دانست و شایستگی‌های دینی، اخلاقی و مدیریتی از نظر او چندان ارزشی نداشت.

سوم: تهدیدهای خارجی: به گواهی تاریخ، حکومت و سرزمین اسلامی هماره از سوی دشمنان خارجی مورد تهدید قرار داشت. در آغاز روزگار امامت امام رضا(ع) «خزران» یورشی سخت بر مسلمانان برده، هزاران تن از آنان را کشتند و بیش از یک صد هزار زن و مرد را به اسارت گرفتند. تاریخ‌نویسان درباره این فاجعه گفته‌اند: «فاجعه‌ای سترگ بر اسلام رفت که هرگز مانند آن شنیده نشده است». از سوی دیگر، رومیان در انتظار فرصتی بودند تا بر مسلمانان یورش ببرند و به هر بهانه‌ای پیمان صلح را نادیده می‌گرفتند و پس از جنگی خونین، مجددا پیمان صلحی نوشته می‌شد. این مسأله شایان توجه است که یورش و لشکرکشی حاکم، به انگیزه نشر مبانی اسلام و توسعه دادن به گستره دولت اسلامی نبوده، بلکه به منظور تأمین تمایلات او برای استیلای بر سرزمین‌های بیشتری و تحت یوغ درآوردن شمار افزون‌تری از مردم بود. هدف دیگر حاکم از چنین آتش‌افروزی‌ها، سرگرم کردن مسلمانان به جنگ و دور نگاه داشتن آنان از سیاست و برخورد با حاکمیت بود. رفتار و منش هارون و آن شب‌نشینی‌ها و زن‌بارگی‌های او خود بهترین گواه بر این مدعاست؛ زیرا آنان که برای اسلام و مسلمانان دل می‌سوزانند، هرگز به کنیزکان و شب‌نشینی‌های آن‌چنانی و نیز به خوشگذرانی‌ها و تجمل‌گرایی نمی‌پردازند.

چهارم: آشفتگی در جبهه داخلی: سیاست‌های نادرستی که هارون در آغاز حکومت خود درپیش گرفت، جبهه داخلی را دستخوش نابسامانی و آشفتگی کرد. سال ۱۸۴ق. شاهد شورش «ابو عمرو، حمزه شاری» بود که تا سال ۱۸۵ق. ادامه داشت. هارون الرشید پس از آن‌که ده هزار تن از یاران و همراهان ابو عمرو را کشت، توانست این شورش را سرکوب کند. در همین سال مردم طبرستان، والی منصوب از سوی هارون را کشتند. دومین شورش «ابو الخصیب» از دیگر رخدادهای این سال بود. او توانست بر «نسا»، «ابیورد»، «طوس» و «نیشابور» چیره شود. سپس به سوی «مرو» و «سرخس» لشکرکشی کرد و کار او بالا گرفت. این شورش در سال ۱۸۶ق. و پس از کشته شدن هزاران تن از دو طرف سرکوب شد. سال ۱۸۷ق. سال گسترش شکاف در جبهه داخلی بود؛ زیرا هارون الرشید «برمکیان» را که ارکان حکومت و پایه‌گذاران آن بوده و در سرکوب دشمنان و مخالفان عباسیان نقشی چشم‌گیر داشتند، از دم تیغ گذراند. در همین سال هارون بن عبد الملک بن صالح بن علی عباسی را به زندان افکند،؛ چراکه پسرش علیه او سعایت کرده، مدعی بود که او در پی دست‌یابی به خلافت و مدعی آن است.

«ابراهیم بن عثمان بن نهیک» که به خونخواهی برمکیان قیام کرده بود، در همین سال و به دست هارون کشته شد. سال ۱۸۹ق. شاهد رفتن هارون به ری بود،؛ چراکه به او اطلاع داده شد «علی بن عیسی بن ماهان» والی خراسان، علیه او پرچم مخالفت برافراشته است و از دیگرسو ارتباط هارون با مردم خراسان قطع شده بود و او می‌بایست به دیدار آنان برود. پس از چهار ماه و در حالی‌که والی خراسان همچنان در منصب خود بود، هارون به بغداد بازگشت. هارون شتابان و بی‌تأمل متصدیان دستگاه‌های حساس دولتی را عزل می‌کرد. به‌عنوان مثال، منصب فرماندهی شرطه را به هشت تن سپرد و به هر بهانه‌ای‌ یکی را عزل و دیگری را جای او می‌نشاند. این سیاست غلط و ناکارآمد هارون به سست و کمرنگ شدن رابطه امت و حاکم انجامید و او را منفور همگان کرد. زمانی که هارون الرشید در مکه از کنار «فضیل بن عیاض» گذشت، فضیل گفت: «مردم، این مرد را ناخوش داشته، از او گریزانند». به یک سخن اوضاع سیاسی‌ای که هارون با آن دست و پنجه نرم می‌کرد، سبب شده بود تا از کشتن امام رضا(ع) چشم‌پوشی کند؛ زیرا روزگاری از کشتن پدرش در زندان نمی‌گذشت. از سوی دیگر در روزگار امام رضا(ع) از قیام‌های علویان - که اگر وجود داشت، به یقین امام رضا(ع) مسئول پیامدهای آن شناخته می‌شد- خبری نبود. امام رضا(ع) در این دوره به اصلاح آرام اوضاع موجود می‌پرداخت که از آن جمله، تفهیم و بیان مفاهیم مسالمت‌آمیز سیاسی به دور از اعتراض‌های آشکار بود.

اوضاع سیاسی در روزگار محمد (امین)

امام رضا(ع) پنج سال از دوران امامت خود را (۱۹۳- ۱۹۸ق.) با محمد امین معاصر بود. در این دوره محمد امین علیه امام رضا(ع) به‌ویژه و اهل‌بیت(ع) به‌طور عموم اقدامی نکرد و در صدد کشتن او و دیگر علویان برنیامد. تاریخ‌نگاران حتی لفظی از او نقل نکرده‌اند که از آن چنین تصمیمی استشمام شود. البته این تصور دور از ذهن نیست که اوضاع و شرایطی که امین در آن قرار گرفته بود، اجازه چنین اقدامی را به او نمی‌داد. او در آغاز حکومتش با برادرش ‌عبدالله مأمون دچار چالش و نزاع شد که در نهایت به تجزیه سرزمین‌های اسلامی به دو بخش انجامید. هریک از آن دو با تمام تشکیلات اداری- نظامی و یاران و پیروان و اموالی که به آنها می‌رسید بر یک بخش از گستره اسلامی فرمان می‌راند. در سال ۱۹۴ق. مردم «حمص» علیه حکومت عباسیان سر به شورش برداشتند. فرمانده سپاه امین پس از کشتن بزرگان حمص و زندانی کردن مردم آن سامان، به آتش کشیدن نواحی و اطراف آن و به یک سخن، به بهای جان بسیاری از مردم و نابودی اقتصاد آن منطقه توانست شورش مردم حمص را سرکوب کند. در همین سال امین فرمان داد تا خطیبان ولایت‌عهدی فرزندش «موسی» را بر فراز منبرها اعلام کنند. آن‌گاه از مأمون خواست تا موسی را در ولایت‌عهدی بر خود مقدم دارد، اما مأمون نپذیرفت.

در سال ۱۹۵ق. امین به منظور جنگ با برادرش مأمون سپاهی به خراسان گسیل داشت که سپاه او با شکست روبرو شد، اما امین تا سال ۱۹۷ق. کار لشکرکشی به خراسان را دنبال کرد، ولی هیچگاه سپاه امین نتوانست بر خراسان چیره شود و هربار شکست خورده بازگشت. سپاه مأمون، لشکر شکست خورده امین را تا بغداد دنبال کرده، مدت یک سال بغداد را در محاصره کامل خود درآورد. در سال ۱۹۸ق. و پس از جنگی خونین که ده‌ها هزار تن از دو طرف را به کام مرگ فرستاد، سپاهیان مأمون بر بغداد چیره شده، امین و یاران او که در کنار او بودند کشته شدند و اینک مأمون حاکم بلامنازع سرزمین‌های اسلامی شده بود. پیدایش چنین اوضاعی فرصت تعقیب و زیرنظر گرفتن امام رضا(ع) و دیگر علویان را از حاکمیت گرفته بود. امام رضا(ع) نیز فرصت به دست آمده را مغتنم شمرده به اموری پرداخت، از جمله:

1. اصلاح جامعه اسلامی و پالودن آن از نابسامانی‌ها و فسادها در حد توان؛
2. اقدام به گسترش پایگاه تشیع در میان مردم؛
3. نشر مفاهیم و اندیشه‌های عاری از کژی.

در این دوره علویان به تجدید ساختار نظامی پرداختند تا برای مراحل و دوره‌هایی که در پیش است و شرایطی که حاکمیت و امت اسلامی در کنار هم آن را تجربه خواهند کرد، خود را آماده کنند.

نقش امام رضا(ع) پیش از ولایت‌عهدی

امام علی بن موسی الرضا(ع) مورد توجه فقیهان و قبله قلوب جویندگان دانش بود. حضرتش بر این جایگاه خود گواهی داده، فرمود: در «روضه» می‌نشستم و شهر مدینه آکنده از عالمان بود، اما هرگاه یکی از آنان در مسأله‌ای دچار مشکل و سرگشتگی می‌شد، همگان مرا حریف آن دانسته، مسأله را نزد من می‌فرستادند و من پاسخ آن را می‌دادم. آن بزرگوار به یاران خود می‌فرمود تا درک و تعقل مردم را سنجیده، در حد توان و فهم‌شان آنان را با مسائل اعتقادی آشنا کنند. در یکی از این موارد حضرتش به «محمد بن عبید» فرمود: به «عباسی» بگو: از گفت‌وگو درباره توحید و مسائلی مانند آن دست بردار و با مردم درباره آنچه می‌دانند و آن را درک می‌کنند سخن بگو و از چیزی‌که نمی‌دانند و درک آنان بدان نمی‌رسد و از شناخت آن ناتوان باشند خودداری کن.

امام رضا(ع) و اصلاحات فکری و دینی

امام رضا(ع) ماهیت توطئه‌ای را که برای به آشفتگی کشاندن خرد و باور مسلمانان تدارک دیده شده بود، روشن کرده، قاعده‌ای کلی از شیوه و عملکردهایی که دشمنان اسلام برای خدشه‌دار کردن اندیشه‌ها و مفاهیم اسلامی در پیش گرفته بودند، به دست داده، فرمود: مخالفان و دشمنان ما سه دسته اخبار و روایات در فضایل ما جعل کرده‌اند: غلوّ درباره ما، کوتاهی و نارسایی در امر (امامت) ما و بدگویی آشکار از دشمنان ما. پس هرگاه مردم مطالبی آمیخته به غلوّ درباره ما بشنوند، شیعیان ما را تکفیر کرده، آنان را معتقد به الوهیت ما خواهند خواند و چون روایات تقصیر و کوتاهی را ببینند، آن کوتاهی را از ما خواهند دانست و زمانی که بدگویی صریح و بی‌پرده، همراه با ذکر نام دشمنان ما بشنوند، ما را با ذکر نام به بدی یاد خواهند کرد. امام(ع) در برخورد با چنین آشفتگی و نابسامانی فکری چندین روش را برگزید که ذیلا تبیین می‌شود:

نخست: پاسخ به انحراف‌های فکری: امام رضا(ع) به منظور گسستن پیوند منحرفان با تمام گونه‌های انحرافات فکری، گام به میدان مبارزه نهاد. حضرتش تمام جوانب جریان‌های انحراف و جریان‌سازان منحرف را در نظر گرفته، گاهی اصل جریان را و زمانی جریان‌سازان و افرادی را که تحت‌تأثیر آن قرار گرفته بودند مورد نقد قرار داده، آنان را به مردم می‌شناساند و به تنویر افکار مسلمانان می‌پرداخت. یکی از این تفکرهای منحرف که جای پایی در جامعه آن روز داشت و کسانی را نیز جذب کرده بود، جریان «مشبّهه» بود که خداوند - عزّ و جلّ- را به اشیاء تشبیه می‌کردند. امام رضا(ع) در ردّ باور و اعتقادات آنان فرمود: بار خدایا، قدرتت بی‌هیچ سستی و کاستی‌ آشکار شد، اما آنان‌ در حق تو جهل و نابخردی ورزیده بر همین اساس و به اندازه درک خود تو را بزرگ خواندند و نه آن‌گونه که شایسته آنی و در عین‌حال‌ تو را آن‌سان که توصیف کرده‌اند بزرگ نداشتند. پس من - ای خدای من- از آنان که تو را در شکل خلقت جست‌وجو می‌کنند، بیزارم، چرا که‌ چیزی همانند تو نیست.

او همچنین در ردّ «جبریون» و «مفوضه» فرمود: هرکس مدعی شود که خداوند افعال ما را انجام می‌دهد و ما را بدان عمل غیر ارادی‌ کیفر می‌کند، قائل به «جبر» است و هرکس بگوید: خدای - عزّ و جلّ-امر آفرینش و تقسیم روزی را به حجت‌های خود - که درود بر آنان باد- سپرده است، قائل به «تفویض» است. و بدانید که‌ قائل به «جبر» کافر است و قائل به «تفویض» مشرک. امام رضا(ع) در بسیاری از موارد «غالیان»، «مجسمه» و اصحاب «قیاس» و «تفسیر به رأی» و نیز فرقه‌های غیر اسلامی، مانند: زندیقان، یهودیان، نصرانیان و... را رد کرده و نظریه آنان را باطل و مردود خوانده است. همچنین حضرتش تمام روایاتی را که منحرفان بدان استناد می‌کردند، مردود شمرده، و باطل بودن انتساب این دسته از روایات به رسول اللّه(ص) را بر همگان روشن و آشکار کرد و مسلمانان را با روایات صحیح و غیر جعلی آشنا فرمود. در روایتی که ساخته و پرداخته دشمنان بوده اسلام و به رسول خدا نسبت داده شده، آمده است: خدای- تبارک و تعالی- هر شب جمعه به آسمان دنیا می‌آید.

حضرت علی بن موسی الرّضا(ع) در رد و باطل شمردن این روایت می‌فرماید: خدا لعنت کند کسانی را که کلمات را از جای خود برمی‌گردانند. به خدا سوگند رسول خدا(ص) چنین چیزی نگفت، بلکه فرمود: در ثلث آخرین هر شب و در آغاز شب جمعه، خداوند فرشته‌ای به آسمان دنیا فرو می‌فرستد و بدو فرمان می‌دهد تا بانگ برآورد: آیا درخواست‌کننده‌ای هست تا بدو عطا کنم؟ آیا توبه‌کننده‌ای هست تا توبه او را بپذیرم؟ آیا استغفارکننده‌ای هست تا از او درگذرم؟... این حدیث را پدرم از پدرانش نقل کرده و آنان از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند. حضرت رضا(ع) به همین اندازه از مذمت و برملا کردن اندیشه باطل گروه‌های منحرف بسنده نکرده، بلکه از مؤمنان می‌خواست تا با منحرفانی چون: جبریون، مفوضه و غالیان به‌طور کامل قطع رابطه کنند تا بدین ترتیب امت را از تأثیرپذیری از افکار ناسالم آنان دور و از گزند آنان ایمن سازد. او بیانات و رهنمودهای خود را گاهی با استناد به احادیث و آموزه‌های اجداد خود مستند می‌کرد و زمانی خود ارائه رهنمود می‌کرد.

او در روایت دیگری فرموده است: هرکس مدعی شد که خداوند بندگان خود را به گناه کردن مجبور می‌کند و آنان را به انجام کاری که در توان‌شان نباشد وامی‌دارد، ذبیحه او را (حیوانی که او سر می‌برد) نخورید، گواهی‌اش را نپذیرید، او را به امامت نماز خویش برنگزینید و چیزی از زکات به او ندهید. امام رضا(ع) درباره قطع رابطه و متارکه با غالیان و مفوضه فرموده است: «الْغُلَاةُ كُفَّارٌ، وَ الْمُفَوِّضَةُ مُشْرِكُونَ، مَنْ جَالَسَهُمْ أَوْ خَالَطَهُمْ، أَوْ آكَلَهُمْ أَوْ شَارَبَهُمْ، أَوْ وَاصَلَهُمْ، أَوْ زَوَّجَهُمْ أَوْ تَزَوَّجَ مِنْهُمْ، أَوْ آمَنُهُمْ أَوِ ائْتَمَنَهُمْ عَلَى أَمَانَةٍ، أَوْ صَدَّقَ حَدِيثَهُمْ، أَوْ أَعَانَهُمْ بِشَطْرِ كَلِمَةٍ، خَرَجَ مِنْ وَلَايَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ وَلَايَةِ رَسُولِ اللَّهِ(ص) وَ وَلَايَتِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ»؛ غالیان کافرند و مفوضه مشرک. هرکس با آنان همنشینی کند، معاشرت داشته باشد، با ایشان بر یک خوان بنشیند، در حق آنان نیکی کند، به آنان همسر دهد یا از ایشان همسر گزیند، امان‌شان دهد، امانتی به آنان بسپارد و ایشان را امین بداند، گفتار ایشان را راست بخواند و یا به نیم کلمه‌ای آنان را یاری کند، از حریم دوستی خدا و رسول خدا و ما اهل‌بیت(ع) خارج شده است.

در روایتی دیگر، حضرتش از قطع رابطه با تمام گروه‌های غالیان سخن گفته، فرموده است: «لَعَنَ اللَّهُ الْغُلَاةَ أَلَا كَانُوا يَهُوداً، أَلَا كَانُوا مَجُوساً، أَلَا كَانُوا نَصَارَى، أَلَا كَانُوا قَدَرِيَّةً، أَلَا كَانُوا مُرْجِئَةً، أَلَا كَانُوا حَرُورِيَّةً... لَا تُقَاعِدُوهُمْ وَ لَا تُصَادِقُوهُمْ، وَ ابْرَءُوا مِنْهُمْ بَرِئَ اللَّهُ مِنْهُمْ»؛ خدا غالیان را لعنت کند که همانند یهودیان، نصرانیان، مجوسان، قدریان، مرجئه، حروریه (خوارج) هستند. با آنان مجالست و دوستی نکنید و از ایشان بیزاری جویید که خداوند از آنان بیزار است. از دیگر گروه‌ها و فرقه‌هایی که امام رضا(ع) در برابر آنان موضع‌گیری می‌کرد، فرقه «واقفیه» بود. در اینجا به اختصار به موضع‌گیری امام(ع) علیه «واقفیه» می‌پردازیم. پس از به شهادت رسیدن امام کاظم(ع) امام علی بن موسی الرضا(ع) به شماری از وکلای امام کاظم(ع) دستور داد تا اموالی که به‌عنوان نمایندگی امام کاظم(ع) در اختیار داشتند برای امام رضا(ع) بفرستند، اما آنان طمع ورزیده، به انگیزه استفاده فردی از این اموال پاسخ دادند: «پدرت - که درود خدا بر او باد- نمرده، همچنان زنده است و به امر امامت می‌پردازد و هرکس او را مرده بخواند ادعایی باطل کرده و سخنی ناراست بر زبان رانده‌ است».

اینها توانستند در راه ترویج اندیشه خود مبنی بر اینکه «امام کاظم(ع) نمرده است و همو امام منتظر است» عده‌ای از مردم را با خود همدل و همصدا کنند. امام رضا(ع) می‌بایست در نخستین مرحله از برخورد با این اندیشه ویرانگر، ثابت می‌کرد که پدرش حضرت کاظم(ع) به دیدار حق شتافته است و به همین منظور گام به میدان مبارزه با این پدیده شوم فکری نهاد و با روش‌های گوناگونی به رویارویی با آنان پرداخت. این در حالی بود که حاکمیت، از افکار مخربی همانند افکار واقفیه حمایت کرده، آنان را در تداوم فعالیت‌شان تشویق می‌کرد تا از این رهگذر رشته‌های دوستی و همدلی که دوستان و شیعیان اهل‌بیت(ع) را به یکدیگر پیوند می‌داد از هم بگسلاند. امام رضا(ع) با درک و شناخت کاملی که از دشمن و توطئه‌های او داشت راه چاره را در آن دید تا به منظور از میان برداشتن واقفیه و اندیشه پلید آنان، به طور آشکار با این جریان برخورد کند. از این‌رو حضرتش، در برابر یاران و اصحاب خود، واقفیه را لعنت کرده، فرمود: خدای آنان را لعنت کند که دروغی بس بزرگ پرداخته و ساخته‌اند. آن‌گاه امام رضا(ع) دوستان و شیعیان و دیگر مسلمانان را از مراوده و معاشرت با واقفیه منع کرد، باشد که آنان از عقاید ناسالم خود دست کشیده، عقب‌نشینی کنند. یک بار امام رضا(ع) به «محمد بن عاصم» فرمود: شنیده‌ام که با واقفیه مجالست داری؟ محمد گفت: فدایت گردم، آری، اما مخالف آنان هستم.

امام(ع) فرمود: با آنان همنشینی مکن». امام رضا(ع) در پاسخ شخصی که درباره واقفیه پرسیده بود، فرمود: واقفی از حق دوری جسته و بر گناه پای‌فشاری می‌کند و اگر با این حال بمیرد جایگاهش دوزخ است که فرجامی بس بد است. همچنین حضرتش مسلمانان را از دادن زکات به واقفیه منع فرمود. «یونس بن یعقوب» می‌گوید: «به ابو الحسن رضا(ع) گفتم: اجازه دارم‌ به کسانی که معتقدند پدرت همچنان زنده است زکات بدهم؟ امام(ع) فرمود: به ایشان زکات‌ ندهید که آنان کافر، مشرک و زندیق می‌باشند. بدین ترتیب امام رضا(ع) توانست از فعالیت و گسترش افکار آنان در میان یاران و دوستان اهل‌بیت(ع) جلوگیری کند، اما دنیاپرستان و پیروان امیال نفسانی این اندیشه نادرست و ویرانگر را پذیرفتند تا بتوانند آن را دستاویزی برای رسیدن به مطامع خود سازند.

دوم: نشر افکار سالم: پس از آن‌که امام رضا(ع) با هدف به محاصره درآوردن افکار منحرفان و طرد آن از سوی مردم، آن را باطل و مردود خواند و از مسلمانان خواست تا با پایه‌گذاران این جریان‌ها و معتقدان به این نظریه‌ها و آنان که از این جریان تأثیر پذیرفته بودند، قطع رابطه کنند. از دیگرسو خود به نشر افکار و اندیشه‌های سالم پرداخت تا از این راه حلقه محاصره همه‌جانبه را بر این اندیشه منحرف تنگ و تنگتر کند. از این‌رو امام(ع) تفسیر آن دسته از آیات قرآن را که به اصول و مبانی اعتقادی و شریعت اسلام می‌پرداخت در برنامه تبلیغی- اصلاحی خویش گنجاند. برنامه دیگر امام رضا(ع) نشر احادیث و معارفی بود که از پدران گرامی آن حضرت و نیز از رسول خدا(ص) نقل شده بود تا این آیات و روایات، افکار و تصورات مسلمانان را شکل دهد. حضرت با این هدف، هیچ فرصتی را برای تبیین اندیشه سالم و پاک و مفاهیم صحیح شریعت از دست نمی‌داد. یکی از مواردی که امام رضا(ع) بسیار بر آن تکیه داشت و در مباحثات او جایگاه ویژه‌ای داشت، مبحث توحید بود. در اینجا بخشی از بیان امام(ع) را می‌خوانیم.

امام رضا(ع) حد توحید را چنین بیان فرموده است: «حَسْبُنَا شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَحَداً صَمَداً لَمْ يَتَّخِذْ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً، قَيُّوماً سَمِيعاً بَصِيراً قَوِيّاً قَائِماً بَاقِياً نُوراً، عَالِماً لَا يَجْهَلُ، قَادِراً لَا يَعْجِزُ، غَنِيّاً لَا يَحْتَاجُ، عَدْلًا لَا يَجُورُ، خَلَقَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ، لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ، لَا شِبْهَ لَهُ، وَ لَا ضِدَّ، وَ لَا نِدَّ وَ لَا كُفْوَ»؛ در اقرار به یگانگی خداوند همین ما را بس است که گواهی می‌دهیم: خدایی جز خدای یگانه نیست که صمد است و همسر و فرزندی نگزیده، پاینده، شنوا، بینا، قوی، ماندگار و نور است. دانایی که نادانی در او راه نیابد، توانایی است که ناتوان نشود، بی‌نیازی است که نیازمند نگردد، دادگری است که ستم روا ندارد و خالق همه چیز است و مانند و شبیهی، ضد و شریکی و همتایی ندارد. سپس امام رضا(ع) کسانی را که درباره توحید خداوند سخن گفته‌اند، به سه دسته تقسیم کرده، فرمود: مردم در توحید، سه راه پیموده‌اند: گروهی آن را نفی، کرده، گروهی با تشبیه خداوند به اشیاء یا اشخاصی، او را اثبات کرده و گروهی یگانگی خدا را بدون تشبیه اثبات کرده‌اند. بنابراین، نفی خداوند و اثبات او با تشبیه روا نباشد و راه راست در راه سوم؛ یعنی اثبات وجود خداوند بدون تشبیه او به موجودات‌ است. از امام رضا(ع) درباره «جبر» و «اختیار» پرسیده شد: «آیا خداوند بندگان را به کارهایی که در توانشان نباشد مکلف می‌کند؟ امام(ع) فرمود: او دادگرتر از آن است که چنین ستمی بر آنان روا دارد. سؤال شد: آیا بندگان می‌توانند هرچه بخواهند بکنند؟

امام(ع) پاسخ داد: آنان ناتوانتر از آن هستند که هرچه بخواهند بکنند». بدین ترتیب می‌بینیم که نشر افکار اسلامی، اصلی اساسی و ابزاری کارآمد در اصلاح فکری جامعه است؛ زیرا اندیشه، نظریه و قانون‌گذاری باطل از میان برداشته، قانون، اندیشه و نظریه صحیح جایگزین آنها می‌کند و این همان چیزی است که مصلحان حقیقی در راه ایفای آن، هر سختی را به جان خریده‌اند.

سوم: ارجاع امت به عالمان: پس از آن‌که دامنه پایگاه مردمی اهل‌بیت(ع) گسترش یافت و دیدار امام رضا(ع) در هر زمان سخت می‌نمود، آن حضرت مردم را برای فراگیری احکام و دستور دین به عالمان ارجاع می‌داد. از «عبد العزیز بن مهتدی» نقل شده است که گفت: «به علی بن موسی‌ الرضا گفتم: هرگاه که بخواهم نمی‌توانم به دیدارت بیایم. احکام و دستور دین را از که فرابگیرم؟ امام(ع) فرمود: احکام دین خود را از «یونس بن عبد الرحمن» فراگیر». در سراسر گستره اسلامی فقیهانی بودند که از امام(ع) پیروی می‌کردند. امام رضا(ع) یاران خود و دیگر مسلمانان را در مسائل اعتقادی و احکام شرعی مورد ابتلا به ایشان ارجاع می‌داد که «احمد بن محمد بزنطی»، «محمد بن فضل کوفی»، «‌عبدالله بن جندب بجلی» و «حسین بن سعید اهوازی» از آن جمله بودند. امام رضا(ع) از کار و فعالیت راویان غفلت نمی‌ورزید و هماره آنان را زیر نظر داشت تا مبادا به دروغ، روایتی را به پدرانش نسبت دهند. او در برخورد با وضاعان هرگز راه مسامحه در پیش نمی‌گرفت. حضرتش درباره «یونس» مولای «علی بن یقطین» می‌فرمود: خدایش لعنت کند که بر پدرم دروغ بست (روایتی دروغین را به پدرم نسبت داد).

اصلاحات اقتصادی

از آنجا که امام رضا(ع) در رأس قدرت و حاکمیتی قرار نداشت تا بتواند به پشتوانه آن به اصلاحات اقتصادی دست بزند؛ لذا به نشر مفاهیم و آموزه‌های اسلامی در زمینه حیات اقتصادی و نظام اقتصادی اسلامی پرداخت. او تمام احکام اقتصادی اسلام را در رساله‌ای طولانی گرد آورد. امام(ع) در این رساله، تخلف از شیوه اقتصاد اسلامی را از گناهان کبیره دانسته و مرتکب آن را مستحق کیفر خواند که از آن جمله است: و دوری جستن از گناهان کبیره است که آن... خوردن مال یتیم به ستم... و خوردن ربا و مال حرام پس از آگاه شدن از حرمت آن، قمار کردن و کم‌فروشی، چه در ترازو، چه در پیمانه... و حبس حقوق مردم بدون اینکه در پرداخت آن عسر و حرجی باشد... و اسراف می‌باشد. امام رضا(ع) به پرداختن زکات که یکی از منابع اقتصادی در شریعت است فرامی‌خواند و می‌فرمود: خداوند به انجام سه چیز امر فرمود که با سه چیز دیگر قرین است: به گزاردن‌ نماز و دادن‌ زکات امر نمود. پس هرکس نماز گزارد، اما زکات ندهد نمازش پذیرفته نخواهد شد.

آن حضرت پیامدهای منفی بدکاری‌ها و حق‌کشی‌ها، از جمله ندادن زکات را بیان کرده، می‌فرمود: هرگاه والیان دروغ گویند آسمان باران خود را دریغ کند، و اگر سلطان ستم روا دارد دولت، حقیر و خوار شود و اگر از دادن زکات دریغ شود دام‌ها بمیرند. امام رضا(ع) هماره به رساندن زکات به مستحقان آن تشویق می‌کرد. چون از آن حضرت درباره دادن زکات به غیر مؤمن پرسیده شد، حضرت فرمود: نه و زکات فطره نیز روا نباشد. و نیز می‌فرمود: و زکات فطره واجب است... دادن آن جز به اهل ولایت (شیعیان) جایز نیست؛ زیرا زکات‌ واجب است. آنچه از زبان امام رضا(ع) ذیلا نقل می‌شود، نشان می‌دهد که چگونه حاکمان اموال مسلمانان را به غارت برده و بی‌هیچ محدودیتی و مانعی شرعی آنها را صرف هوس‌های خود می‌کردند. حضرت رضا(ع) به منظور رویارویی با چپاولگری‌های حاکمان جور از مردم می‌خواست تا خمس اموال خود را به امامان بر حق برسانند و از دادن آن به حاکمی که منصب خلافت را غصب کرده و به ناحق بر آن تکیه زده، خودداری کنند. آن حضرت در پاسخ یکی از بازرگانان فارس نوشت: بدان‌که‌ تصرف در مالی جایز و رواست که از راهی که خداوند روا داشته به دست آید. خمس، ما را بر ادای بدهی و هزینه زندگی خانواده و موالی‌مان یاری می‌دهد و به وسیله آن‌ بخشش کرده، آبروی خویش را در برابر آن کس که از یورش او بیم داریم، حفظ می‌کنیم، پس آن را از ما دریغ مکنید. آگاه باشید که‌ دادن خمس کلید روزی شما و مایه پاک شدن گناهانتان است. آن حضرت مردم را به همراهی و همیاری اقتصادی فراخوانده، بدان تشویق و ترغیب می‌کرد. او در این‌باره فرموده است: سخاوتمند از خوان مردم می‌خورد تا مردم نیز از خوان او بخورند.

یکبار امام رضا(ع) به علی بن یقطین فرمود: تأمین نیازهای زندگی کاهلی و خانواده‌اش را تضمین کن تا من بهشت را برای تو تضمین کنم. امام رضا(ع) با اسراف سخت مخالفت می‌کرد. از «یاسر خادم» نقل است که می‌گفت: «روزی غلامان مشغول خوردن میوه بودند، اما میوه‌ها را نیم خورده دور می‌انداختند. امام رضا(ع) که این صحنه را می‌دید، به آنان فرمود: سبحان اللّه، اگر شما از این میوه‌ها سیر و بی‌نیاز شده‌اید، هستند کسانی که بدان نیازمند باشند. حضرت هرچه را به دست می‌آورد میان فقیران و مستمندان تقسیم می‌کرد و در یک‌ روز عرفه هرچه داشت به آنان داد. در چنان شرایطی که بر جامعه اسلامی حاکم بود، حضرت رضا(ع) در بخشش و صدقه دادن چونان الگویی بود که امت اسلامی بدو اقتدا می‌کرد و روش او را چونان میزانی برای سنجش میان دو خطمشی اقتصادی به کار می‌گرفت؛ خط اقتصادی اهل‌بیت(ع) و شیوه‌ای که حاکمان در عرصه اقتصاد به کار بسته، بیت المال مسلمانان را تیول خود دانسته، هرگونه که خوش داشتند از آن استفاده می‌کردند.

از دیگر مواردی که امام رضا(ع) با آن سخت مبارزه می‌کرد، تصوف و برداشت‌های غلط و مفاهیم نادرستی بود که از زهد ارائه می‌شد؛ همان چیزی که پایه‌گذاران آن، از حمایت‌های بی‌دریغ حاکمان بهره‌مند بودند،؛ چراکه با این مکتب‌های گمراه‌کننده مردم را سرگرم کرده، از عرصه سیاست و اقتصاد و نیز از مطالبات‌شان و فراخوان به ایجاد تعادل اقتصادی، دور می‌کردند. با اندک تأملی در زندگی این مکتب‌سازان می‌بینیم که برخلاف ادعاهایی که داشتند و مردم را بدان فرامی‌خواندند، خود از خوان رنگین حاکمان می‌خورند و از اموال به یغما رفته مسلمانان که در دست خلیفگان بود برخوردار بودند، آن‌سان که گویی هرگز مفهوم زهد و تصوف را نشناخته و این واژه‌ها را نشنیده‌اند. همین مدعیان با آن رفاه و آسایشی که به برکت «جعل» خود بدان دست‌یافته بودند، بر امام رضا(ع) خرده می‌گرفتند و چنین وانمود می‌کردند که از دنیا دل بریده‌اند. از دیگرسو با درنگ در زندگی امام رضا(ع) او را سرآمد زاهدان واقعی می‌یابیم،؛ چراکه حضرتش در خانه خود و دور از چشم اغیار، در تابستان بر حصیر می‌نشست و در زمستان، فرشی از مو ی بز زیرانداز خود کرده، هماره جامه‌های خشن پشمی بر تن می‌کرد و چون به میان مردم می‌رفت لباس‌های گرانبها و فاخر می‌پوشید. جمعی از صوفیان بر امام رضا(ع) وارد شده، به حضرتش گفتند: «امامت از آن کسانی است که خوراکی خشک و ناگوار بخورند، جامه خشن بپوشند، بر الاغ سوار شوند و به دیدار بیماران بروند!

امام رضا(ع) به آنان فرمود: یوسف(ع) پیامبر بود، اما لباس دیبای زربفت بر تن می‌کرد، بر بالش‌های فرعون تکیه می‌زد و فرمان می‌راند. آنچه از امام خواسته شده است دادگری است و چون سخن گوید راستی در پیش گیرد و آن‌گاه که قضاوت کند دادگری ورزد و زمانی که وعده دهد بدان عمل کند. و بدانید که‌ خداوند لباسی و خوراکی را حرام نکرده است. بدین ترتیب، امام رضا(ع) با نفی و مردود خواندن مفاهیم نادرست زهد، گام در میدان مبارزه‌ای نهاد که طرف دیگر مبارزه، حاکمان و قدرتمندان حامی نشر این باورها بودند و به مخترعان این مفاهیم اجازه فعالیت و ترویج این باورهای غلط را می‌دادند.

اصلاحات اخلاقی

اخلاق، از دیگر زمینه‌های نیازمند اصلاح و ساماندهی بود. از این‌رو امام رضا(ع) برای اصلاح و دگرگونی اخلاقی و اجتماعی و ایجاد وضعیتی غیر از وضعیتی که عامه مردم با آن خو گرفته بودند، فرصت‌های به دست آمده را از دست نمی‌داد. برای رسیدن به این هدف والا و مصلحانه، شیوه‌های متعدد تربیتی- اصلاحی در پیش گرفت که ذیلا بیان می‌شود:

نخست: دمیدن روح پیروی از رسول خدا(ص): اگرچه حاکمان معاصر امام رضا(ع) در صورت دخالت امام(ع) در امور حکومتی و اعتراض به سیاست‌های آنان، حضرتش را در تنگنا قرار می‌دادند و حلقه محاصره او را تنگتر می‌کردند، اما نمی‌توانستند امام(ع) را از بیان ویژگی‌ها و والایی‌های اخلاق پیامبر اکرم(ص) به‌ویژه اخلاق حکومتی آن حضرت، بازدارند. از همین‌رو حضرت رضا(ع) پیامبر اسلام(ص) را به‌عنوان نمونه بارز بشری که در مقام حاکم، الگوی حاکمان و در مقام دانش الگوی فقیهان و دیگر مسلمانان و گروه‌ها بود، به همگان می‌شناساند. او که فرصت را برای دعوت به پیروی از پیامبر(ص) مناسب یافته بود، روایاتی درباره اخلاق پیامبر(ص) از پدران خود نقل می‌کرد. آن حضرت روایتی از امام حسن مجتبی(ع) از امیر المؤمنین(ع) درباره اخلاق پیامبر(ص) نقل کرده، فرمود: روش رفتاری او (پیامبر(ص)) در آن بخش از وقتش که به امت می‌پرداخت چنین بود که: اهل فضل را مقدم می‌داشت و این وقت را براساس برتری ایشان در دینداری به آنان اختصاص می‌داد. برخی از این افراد یک حاجت و برخی دیگر دو حاجت و گروهی چندین حاجت داشتند.

پیامبر(ص)‌ به کار آنان می‌پرداخت و با خبرگیری از احوال امت و آنچه که باید، ایشان را به کارهایی می‌گمارد که سامان یافتن آنان در آن می‌بود. آن‌گاه می‌فرمود: حاضران، غایبان را از آنچه در اینجا گذشت‌ آگاه کنند. و ای جمع حاضران، آن کس که نمی‌تواند نیاز خود را به اطلاع من برساند شما مرا از نیاز او آگاه کنید... آن‌گاه امیر المؤمنین(ع) فرمود: رسول خدا(ص) تنها در موردی زبان به سخن می‌گشود که به او مربوط بود... بزرگان و کریمان قوم را گرامی داشته، آنان را بر قوم‌شان می‌گمارد... جویای حال اصحاب خود می‌شد و از مردم درباره آنچه در میان ایشان می‌گذشت پرسش می‌کرد... بهترین ایشان نزد پیامبر(ص) کسی بود که در دین و دانش‌ برتر و خیرخواهی‌اش برای مسلمانان فراگیرتر بود و آن‌که همدردی‌اش نسبت به دیگران بیشتر، منزلتش نزد پیامبر(ص) والاتر بود... خوی نیکوی او همه مردم را دربرگرفته، او برای آنان چونان پدری مهربان بود و در عرصه حق، آنان از نظر او یکسان بودند. پیوسته گشاده‌رو و خوش‌مشرب بود... به سه چیز از مردم کار نداشت: کسی را نکوهش نکرده، از کسی عیب‌جویی نمی‌کرد و در پی یافتن و آشکار کردن لغزش و بدی کسی برنمی‌آید... بردباری و شکیبایی را باهم در خود جمع کرده بود و چیزی او را خشمگین و سراسیمه نمی‌کرد. او افزون بر حذر و احتیاط، چهار خصلت داشت: نیکی را برگزیده بود تا دیگران بدان اقتدا کنند، باطل را وارهانید تا مردم از آن بازایستند، تمام تلاش او بیان نظری بود که امت را به سامان برساند و به کاری می‌پرداخت که خیر دنیا و آخرت امت در آن می‌بود. امام رضا(ع) با نقل این روایت و بیان ویژگی‌های رسول خدا(ص) به‌طور غیرمستقیم امت را فرامی‌خواند تا خود به تفکیک میان دو روش اخلاقی بپردازند؛ روش حاکمان و روش رسول خدا(ص) که بن‌مایه روش و شیوه اخلاقی اهل‌بیت(ع) بود. بدین ترتیب و پیش از اینکه حاکمان عباسی بتوانند از نشر احادیثی که درباره اخلاق پیامبر(ص) رسیده بود، جلوگیری کنند، امام رضا(ع) با این روایات و به‌طور مسالمت‌آمیز مردم را با حقیقت و ماهیت خلق‌وخوی حاکمان عباسی آشنا کرد.

دوم: امام رضا(ع) الگویی کامل: از آنجا که امام(ع) الگویی کامل و شایسته پیروی است، امام رضا(ع) بر اساس ارزش‌ها و معیارهای ثابت، وظیفه خود را به‌عنوان الگو و نمونه عالی ایفا کرده، عالیترین نمونه اخلاق اسلامی را به مسلمانان ارائه نمود. او در راستی گفتار، امانتداری، وفای به عهد، فروتنی، احترام به دیگران، توجه و عنایت به امور مسلمانان و برآوردن نیازهای آنان صدرنشین بود. حضرتش به صورت عملی به اصلاح فساد حاکم بر روابط میان مردم می‌پرداخت. از جمله اقدام‌های عملی امام(ع) در این زمینه داستان زیر است: «روزی امام رضا(ع) خوانی گسترانده، غلامان خود را از سیاه و دیگر نژادها فراخوانده، بر همان خوان در کنار خود نشاند. به امام(ع) گفتند: خوب بود خوانی جداگانه برای اینان می‌گستراندی! امام(ع) در پاسخ فرمود: خدای - تبارک و تعالی- یکی و خدای همگان‌ است و مادر مان حوا یکی است و پدر مان آدم(ع)‌ یکی است و هرکس براساس کردارش کیفر می‌شود، یا پاداش می‌گیرد.

امام رضا(ع) حتی غلامان خود را تکریم و احترام می‌کرد و تا زمانی که غلامان مشغول خوردن غذا بودند آنان را به کاری نمی‌گمارد. حضرتش به خادمان خود فرمود: اگر مشغول خوردن غذا بودید و من نزد شما حاضر شدم برای من برنخیزید تا اینکه خود از خوردن غذا دست بکشید. «ابراهیم بن عباس» اخلاق و منش والای امام رضا(ع) را ستوده، می‌گفت: ندیدم و نشنیدم کسی در اخلاق نیکو و منش والا به پای ابو الحسن الرضا(ع) برسد. او هرگز به کسی ستم نکرد، گفتار کسی را قطع نکرد، کسی را نومید و بدون برآوردن نیاز بازنگرداند، در حضور همنشینان پای خود را نگستراند، پیشتر از آنان تکیه ننمود، به غلامان خود دشنام نداد و ناسزا نگفت. چون می‌خندید، صدا به قهقهه بلند نمی‌کرد و غلامان خود را بر خوان خویش می‌نشاند و با آنان هم‌غذا می‌شد. بسیار نیکی می‌کرد و فراوان صدقه می‌داد که بیشتر آن به‌طور پنهانی و در دل شب‌ بود.

امام(ع) در برابر مردم فروتنی می‌کرد. روزی وارد حمام شد. شخصی به امام(ع) گفت: «ای مرد، مرا شست‌وشو و مشت‌ومال بده. آن حضرت خواسته‌اش را اجابت کرده، به شست‌وشوی او پرداخت. آنان که امام(ع) می‌شناختند، او را به آن مرد معرفی کردند و او که پی به خطای خود برده بود از امام(ع) پوزش خواست، اما امام(ع) در حالی‌که او را آرامش خاطر می‌داد، کار شست‌وشوی او را دنبال می‌کرد». از دیگر ویژگی‌های اخلاقی امام رضا(ع) چشم‌پوشی و گذشت بود. آن حضرت هرگز بدی را با بدی پاسخ نمی‌داد و آن‌چنان مهربان بود که از کسی کینه به دل نمی‌گرفت. در روزگار هارون شخصی به نام «جلودی» به خانه امام رضا(ع) یورش برده، زیورآلات زنان خاندان رسالت را به یغما برد. امام(ع) از رفتار او چشم پوشیده، از هارون خواست تا به او گزندی نرساند. آن‌گاه حضرت اخلاق والای خود را در قالب شعری توصیف کرد تا امت، به حضرتش اقتدا کنند. امام(ع) در این شعر فرمود: «اگر آن‌کس که از سر نادانی بر من ستم کرده از من دون مرتبه‌تر باشد؛ برای خویش ناپسند می‌دانم و نمی‌پذیرم که با او برخورد جاهلانه کنم. و چون در خرد هم‌سنگ من باشد؛ در برابر او بردباری پیشه می‌کنم تا برتر از آن باشم که تقاص کنم. و اگر من در مرتبه و برتری از او پایین‌تر باشم؛ با خویشتن‌داری‌ به برتری و مقدم بودن او تن در داده‌ام».

سوم: دعوت به مکارم اخلاق: امام رضا(ع) هماره امت را به تمسک به والایی‌های اخلاقی فرامی‌خواند و با بیان و نشر احادیث رسول خدا(ص) این اصل را در میان امت نهادینه می‌کرد؛ احادیثی که منش و رفتار سلیم را برای مسلمانان ترسیم می‌کرد. در این باب مواردی را نقل می‌کنیم: پیامبر اکرم(ص) فرمود: هرکس کار نیک خود را پنهان دارد، هفتاد برابر پاداش گیرد و هرکس بدی دیگران‌ را برملا سازد رانده شده از رحمت الهی و نظر مردم‌ است و هرکس آن را پنهان دارد آمرزیده شود. و فرمود: خداوند مرا به‌عنوان و همراه رحمت فرستاد، نه برای آزردن خلق خدا. و نیز پیامبر اکرم(ص) فرمود: وعده‌ای که مؤمن می‌دهد همانند نذری است که باید بدان عمل کند، ولی ترک آن‌ کفاره ندارد.

حضرت علی بن موسی الرضا(ع) جامعه اسلامی را به آمیخته شدن با ارزش‌ها و معیارهای اسلامی، سنت‌های الهی و شیوه رفتاری پیامبر اکرم(ص) و اولیای خداوند فرامی‌خواند. او در این‌باره فرموده است: زمانی مؤمن، مؤمن واقعی‌ است که از سه خصلت برخوردار باشد: خصلتی از خداوند، خصلتی از پیامبر خدا و خصلتی از ولی خدا. پس با داشتن‌ خصلت خداوندی کارهای خود را از مردم پنهان دارد و با داشتن‌ خصلت پیامبر او، با مردم راه مدارا و مهربانی‌ در پیش گیرد و با داشتن‌ خصلت ولی خدا در سختی‌ها شکیبایی ورزد که چنین کسی مؤمن است‌. امام رضا(ع) همچنین حدود فروتنی را به‌عنوان یک حرکت رفتاری فراگیر که از فرد آغاز شده، جامعه را فرامی‌گیرد، ترسیم کرده، فرمود: فروتنی مراتبی دارد، از جمله: انسان قدر و منزلت خود را بشناسد و با دلی پاک خود را در آن جایگاه قرار دهد، همان‌گونه با مردم باشد که دوست دارد با وی رفتار کنند، اگر از کسی بدی دید آن بدی را با خوبی بزداید، خشم خود را فروبخورد و از مردم درگذرد که خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.

امام علی بن موسی الرضا(ع) برای رسیدن به اهداف خود در اصلاح جامعه، از مثل‌ها و داستان‌های نیکوکاران بهره می‌جست تا اصل اصلاحات در ذهن و جان مردم نقش بسته، از خاطره‌ها محو نشود. از جمله آن داستان‌ها ماجرای زیر است: امام(ع) فرمود: «مردی از بنی اسرائیل چهل سال خداوند - تبارک و تعالی- را عبادت کرد، اما عبادتش مقبول درگاه خداوند واقع نشد. با خود اندیشید: هر چه بر تو رود از توست، پس جز تو کسی در این حرمان دخیل نیست. خداوند به او وحی (الهام) فرمود: این خودنکوهی، از عبادت چهل سال برتر است». از آنجا که شعر تأثیری فوق العاده و سریع بر احساسات و عملکردها می‌گذارد، امام رضا(ع) از آن به‌عنوان وسیله‌ای برای اصلاح اخلاق جامعه سود می‌برد. در یکی از سروده‌های حضرت در زمینه روابط اجتماعی آمده است: «پوزش و عذر برادرت را در خطایش بپذیر؛ و عیب و بدی او را بپوشان. و چون سفیه و نادان بر تو بهتان زند خویشتن‌دار باش‌؛ و نیز در برابر تلخی روزگار صبوری پیشه کن.

و بزرگوارانه از دادن پاسخ به بدکاری بدکاران‌ درگذر؛ و ستمگر را به حسابرس او (خداوند) واگذار». حضرت رضا(ع) از این فن برای پیوند دادن مسلمانان با روز قیامت و پرهیز دادن از آرزوهای دراز و فریبا و نیز مجسم کردن آن در اذهان مردم بهره می‌جست،؛ چراکه این یادآوری‌ها که با زبان شعر صورت می‌گرفت، تأثیر شگرف در اصلاح اخلاق جامعه داشت. او در شعری چنین سروده است: «همه آرزو داریم که در اجل‌مان تأخیر افتد؛ در حالی‌که اجل‌ها خود آفت آرزو هستند. آرزوهای بیهوده تو را مغرور نکند و نفریبد؛ پس میانه‌روی در پیش گیر و بهانه‌ها را واگذار. دنیا همانند سایه‌ای فناپذیر است؛ که سواری (کاروانی) در آن اتراق و سپس از آن کوچ کند».

از دیگر موضوع‌های مورد تأکید امام رضا(ع) دعوت مسلمانان به ایجاد ارتباط صحیح اجتماعی بود. حضرتش آنان را به برادری، همدلی و همدردی در گرفتاری‌ها پرهیز از رفتار و اخلاق ناشایستی که پیوندها را می‌گسست و روابط آنان را تیره می‌کرد، فرامی‌خواند که از آن جمله: دروغ، غیبت، خبرچینی، تهمت زدن و تجاوز به حقوق، اموال آبرو و جان مردم بود. به یک سخن امام رضا(ع) تمام تلاش خود را به کار می‌بست تا افراد جامعه از نظر اخلاقی همان شیوه سالم و پاک اسلامی را که پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت آن حضرت پایه‌گذار آن بودند، در پیش گیرند و بدین وسیله از برهوت گمراهی و انحراف اخلاقی رسته، در جاده مستقیم والایی‌ها درآیند.

چهارم: ایجاد جماعت صالحان: همان‌طور که پیشتر گفته شد، امام رضا(ع) در پی پاکسازی جامعه اسلامی از کاستی‌ها و کژی‌ها بود و در این راه تمام شیوه‌های تبلیغی را به کار گرفت. به همین منظور حضرتش نقش تربیتی خود را در دو سطح ایفا نمود:

1. در سطح جامعه و امت اسلامی.
2. در سطح برگزیدگان و جماعت صالحان.

فعالیت امام رضا(ع) در سطح جامعه و امت اسلامی، همگان را از جمله: حاکمان، زیردستان و پیروان اهل‌بیت(ع) که جامعه اسلامی را تشکیل می‌دادند، فرا می‌گرفت. آن حضرت در راه ایفای مسئولیت امر به معروف و نهی از منکر افراد جامعه را به دوری از بدی و انحراف و گرایش به اخلاق پسندیده دعوت می‌نمود. اما فعالیت در زمینه جماعت صالحان به‌گونه‌ای دیگر بود. او باید جماعتی را تدارک می‌دید که مذهب اهل‌بیت(ع) را به‌عنوان شیوه زندگی پذیرفته باشند تا آنان را در قالب جریان و الگویی دارای مسئولیت الهی پرورش دهد که عهده‌دار اصلاح اخلاق جامعه و زدودن انحراف حاکم بر جامعه باشند. برای رسیدن به این هدف باید تلاش و فعالیت خود را فشرده‌تر و عنایت بیشتری نسبت به این افراد ابراز می‌کرد تا تعداد چشمگیری از مصلحان حقیقی و توانمند در ایفای رسالت خویش به جامعه عرضه کند.

از این‌رو می‌بینیم که حضرت رضا(ع) شبانه‌روز با افراد و گروه‌هایی از یاران خود دیدار می‌نمود و با نمایندگان و پیروان خود در دیگر شهرها نامه‌نگاری می‌کرد تا با رهنمودهای خویش سلوک آنان را در مسیر درست قرار داده، به تهذیب اخلاقی آنان بپردازد و دمی از فعالیت خود در این زمینه غفلت نمی‌ورزید. از «حسن بن حسین» نقل شده است که می‌گفت: «احمد بن حماد، مالی گران از من به ستم گرفت. نامه‌ای به ابو الحسن(ع) نوشته، از احمد بن حماد شکایت کردم. امام(ع) در پاسخ نوشت: او را با یاد کردن کیفر خدا بترسان. آنچه که امام(ع) گفته بود عمل کردم، اما سودی نبخشید. از این‌رو نامه‌ای دیگر به حضرت نوشته، یادآوری کردم که فرمان حضرتش را عملی کردم، اما کارساز نشد. امام(ع) در پاسخ نوشت: اگر ترساندن از خدا در او کارگر نیفتاد، چگونه بتوانیم‌ او را از خویش بترسانیم؟.

امام رضا(ع) به تبلیغ زبانی بسنده نکرده، بلکه در این راه اموال خود را هزینه می‌کرد تا بتواند افراد بیشتری را به اخلاق اسلامی بیاراید. او بردگانی می‌خرید و پس از آن‌که آنان را از زلال اخلاق اهل‌بیت(ع) سیراب می‌کرد و از نظر اخلاقی کاملا پرورش می‌داد، آزادشان می‌نمود. حضرت رضا(ع) در طول زندگی خود هزار برده آزاد کرد که همگی از جام معرفت او نوشیده و از رفتار او تأثیر پذیرفته بودند. روشن است که این تعداد انسان چه تأثیر شگرفی در تحول روند اخلاقی جامعه دارد،؛ چراکه هریک از این افراد، پس از پرورش یافتن در کانون امامت و اخلاق و دریافت آموزه‌های دینی و اخلاقی خود را ساخته، سپس به جریانی تبدیل شده که همگی روشن‌ضمیر بوده و با اخلاص و روشن‌بینی در جامعه اسلامی و در میان امّت به اصلاح جامعه می‌پرداختند. از میان آزاد شدگان، صدها تن مربی دلسوخته و مصلح برآمده، وجود آنان سبب شد تا مردم با مشاهده حسی و عینی اخلاق اسلامی در شمار پیروان امام رضا(ع) درآیند؛ لذا در روزگار امام رضا(ع) پیروان او فزونی گرفته، پایگاه مردمی آن حضرت در بیشتر سرزمین‌های اسلامی گسترش یافت.

منابع

1. حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰