علم‌آموزی در معارف و سیره نبوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث علم‌آموزی است. علم‌آموزی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: علم‌آموزی در اخلاق اسلامی - علم‌آموزی در معارف و سیره نبوی - علم‌آموزی در معارف و سیره علوی - علم‌آموزی در معارف و سیره امام جواد - پرسش مرتبط ندارد

طلب علم

رسول خدا(ص) طلب علم را نزد خدا از نماز، روزه و حج برتر دانسته و فرموده است: «یک ساعت علم اندوزی، از عبادت در دل شب بهتر و یک روز علم اندوزی از سه ماه روزه‌داری بهتر است». پیامبر خدا(ص) طلب علم را بر هر زن و مرد مسلمانی واجب می‌دانست و آن را کفاره گناهان گذشته شخص معرفی می‌کرد و می‌فرمود: «ملائکه، بال‌های خود را برای طالب علم پهن می‌کنند».

همچنین روایت شده است که رسول خدا(ص) ضمن بیان خطبه‌ای غرّا درباره طلب علم و علم آموزی، چنین فرمود: «طلب علم بر هر مسلمانی واجب است. پس آن را در جایگاهش طلب کنید و از اهلش بگیرید؛ به درستی که یادگیری در راه خدا، نیکی و طلبش، عبادت و مباحثه درباره آن تسبیح و عمل به آن، جهاد و آموزش آن به کسی که آن را نمی‌داند، صدقه و بذل آن به اهلش مایه نزدیکی به خداست؛ چراکه دانش، نشان دهنده حلال و حرام است و به جوینده‌اش، راه بهشت را می‌نمایاند و در وحشت، مونس است و در تنهایی، همراه و در خوشی و ناخوشی، راهنما و سلاحی بر ضد دشمنان و زیوری برای همدلان است.

خداوند کسانی را با آن بزرگ می‌دارد و آنها را پیشوایان خیر و نیکی قرار می‌دهد که دیگران به ایشان اقتدا می‌کنند و بر اعمالشان می‌نگرند و از آثارشان اقتباس می‌شود و فرشتگان به دوستی با آنها رغبت می‌ورزند و با بال‌هایشان آنها را در نماز لمس می‌کنند و هر چیزی حتی ماهیان و جانوران دریاها و درندگان و چهارپایان خشکی برای آنها آمرزش می‌طلبد؛ چراکه دانش، حیات دل‌ها و روشنایی دیدگان در برابر نابینایی و توانایی پیکرها در برابر ناتوانی است، خدا حاملان دانش را به جایگاه‌های برگزیدگان می‌رساند و مجالس نیکان را در دنیا و آخرت به آنها ارزانی می‌دارد. خداوند با دانش، اطاعت و پرستیده می‌شود و با دانش است که خدا شناخته و یگانه دانسته می‌شود و با دانش است که پیوند میان خویشاوندان صورت می‌گیرد و حلال و حرام شناخته می‌شود. دانش، پیشوای عمل و عمل، پیرو آن است. خداوند آن را به نیک بختان الهام می‌کند و تیره بختان را از آن محروم می‌دارد .

فضیلت عالمان

رسول خدا(ص) علما را امینان خدا، وارثان انبیا و نزدیک‌ترین افراد به پیامبران دانسته، مسلمانان را به تعظیم و تکریم علما توصیه می‌کرد و می‌فرمود: «دانشمندان را گرامی بدارید؛ زیرا ا آنان وارثان انبیایند؛ پس هر که آنان را گرامی بدارد، خدا و پیامبرش را گرامی داشته است». نبی اکرم(ص) نگریستن به چهره عالم را عبادت و مدادشان را افضل از خون شهدا دانسته است. فرستاده خدا(ص) فضل عالم بر غیر عالم را مانند فضیلت پیامبر(ص) بر امتش و علما ستارگان مانند ستارگان آسمان دانسته است که افرادی به کمک آنها راه را می‌یابند و همین که ستارگان ناپدیدشدند، ممک است، هدایت یافتگان نیز راه را گم کنند.

تشویق به آموزش علم

نبی خدا(ص) آموزش علم را امری پسندیده معرفی می‌کرد و افراد را از کتمان علم بر حذر می‌داشت. آن حضرت، نشر و آموزش علوم را بهترین صدقات دانسته و فرموده است: «مردم، صدقه‌ای همچون نشر دانش نداده‌اند». همچنین می‌فرمود: «هر که علمی بیاموزد و دیگران از علم او استفاده کنند، همپای ثواب آن شخص، به این عالم، ثواب می‌دهند و هر کس علم را از اهلش مخفی نگه دارد، این علم در روز قیامت، افساری از آتش می‌شود و بر صورت آن عالم می‌نشیند».

رسول اسلام(ص) سپردن دانش به نااهل را عامل تباهی آن علم دانسته و مسلمانان را به نوشتن علوم و دانسته‌هایشان تشویق کرده و فرموده باشد است: «هرگاه مؤمن بمیرد و یک و ورق از او به جای ماند که علمی بر آن نوشته شده باشد، آن ورقه در روز قیامت بین او و بین آتش حائل می‌شود و خدا برای هر حرفی که بر آن کاغذ نوشته شده است، شهری که هفت برابر زمین و وسیع‌تر از دنیاست، به او عطا می‌کند».

روش‌های علم‌آموزی

استفاده از انگشتان

تجربه نشان داده است که استفاده از حرکات دست و انگشتان و اشاره‌های بدنی به هنگام سخن، تأثیری به سزا در جلب نظر مخاطب و تفهیم مقصود دارد. البته اگر این حرکات، موزون و سنجیده انجام پذیرد و میان آن و فحوای کلام تناسب و هم‌آهنگی افتد، این تأثیر دو چندان می‌شود.

رسول خدا(ص) هنگام سخن و آموزش مفاهیم دینی و اخلاقی و به منظور تفهیم مطلب و ترسیم روشن‌تر موضوع در ذهن مخاطب، به فراوانی از این شیوه بهره می‌جست. به منظور پرهیز از اطناب، از میان مواردی که در منابع روایی آمده است، تنها به ذکر نمونه‌ای چند بسنده می‌کنیم.

۱. حضرت برای اعلام شمار روزهای ماه رمضان، به ذکر تعبیر ۲۹ یا سی روز اکتفا نکرد، بلکه به منظور تثبیت این معنا در ذهن حاضران، از انگشتان دو دست خویش نیز کمک گرفت و با سه بار نشان دادن انگشتان دو دست خود، فرمود: شمار ایام یک ماه چنین است (سی روز). سپس، بار دیگر همین عمل را تکرار فرمود، اما بار سوم تنها نه انگشت خویش را نشان داد؛ یعنی ۲۹ روز.

۲. آن حضرت برای نشان دادن پیوند و اتصال میان دو چیز و جدایی‌ناپذیر بودن آنها، از انگشتان خویش استفاده می‌کرد و معمولاً دو انگشت میانی و سبابه خود یا دو انگشت سبابه دستان خویش را ضمیمه می‌ساخت و به حاضران نشان می‌داد؛ مثلا: با اشاره به دو انگشت سبابه و میانی خود، فرمود: «آن‌که مرا و اهل بیتم را دوست بدارد، ما و او چنین باشیم».

دو انگشت اشاره و میانی خود را به هم پیوست و فرمود: «دانشمند و دانشجو، (اینچنین) در ثواب و پاداش، انباز هم‌اند و در دیگر مردم، خیری نیست».

با اشاره به دو انگشت سبابه و میانی خود، فرمود: «من و سرپرست یتیم، در بهشت کنار هم چنین باشیم».

فرمود: من دو وزنه گران‌بها در میان شما به جای می‌گذارم: کتاب خدا و اهل بیتم را و این دو هرگز از هم جدا نشوند، تا در کنار حوض کوثر به من پیوندند. [در اینجا، حضرت انگشتان سبابه دو دست خود را کنار یکدیگر برابر نهاد و فرمود: «نمی‌گویم اینچنین». سپس، انگشت میانی و سبابه دست راست خود را که بلافاصله هر یک از پس دیگری است، نشان داد و فرمود: «بلکه این‌چنین».

فرمود: هر که دوست دارد حیات و مرگش چون من باشد... باید تحت ولایت علی بن ابی‌طالب و فرزندان او درآید... من از پروردگار خویش خواسته‌ام که میان آنان و قرآن جدایی نیفکند تا در جوار کوثر به من پیوندند. آن‌گاه دو انگشت خود را به هم پیوست و فرمود: این‌چنین.

دو انگشت خود را در کنار هم برابر نهاد و با اشاره به علی(ع) فرمود: «من و او در رستاخیز چنین باشیم».

دو انگشت سبابه و میانی خود را به هم پیوست و با اشاره بدان فرمود: «من و رستاخیز چون این دو باشیم». چنان‌که پیداست، هم‌آهنگی و همراهی حرکت انگشتان دست رسول خدا(ص) با مفهوم کلام ایشان، ذهن و نگاه مخاطب را بهتر و بیشتر در تصرف بیانات حضرت قرار می‌دهد.

۳. پیامبر(ص) گاه در بیان مؤکد یک مطلب، انگشتان دو دست خویش را در هم داخل می‌کرد و می‌فشرد و بدین طریق، توجه حاضران را به اهمیت موضوع جلب می‌کرد. تعابیری، چون: «شَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ» و «شَبَّكَ أَصَابِعَهُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ‌» در سیاق احادیث، ناظر بر این معناست.

«تشبیک الأصابع» داخل کردن انگشتان دو دست در یکدیگر است و این امر در رفتار نبوی، گاه ناظر بر اختلاط، وحدت و انسجام میان دو امر و زمانی نیز نماد شدت دشمنی و عداوت با یکدیگر است.

روزی حضرت، انگشتان دو دست را در هم فرو برد و فرمود: «تا قیامت، عُمره این‌چنین داخل در فریضه حج است». زمانی دیگر، انگشتانش را در هم داخل کرد و فرمود: «به روز رستاخیز، شیعیان ما چنین با ما آمیخته باشند».

در وقتی دیگر، با داخل کردن انگشتان دو دست خویش در یکدیگر فرمود: «نسبت مؤمن به مؤمن چون ساختمان است که هر قسمت آن، قسمت دیگر را استحکام می‌بخشد». روز دیگر در حالی که انگشتان دو دست خود را در هم داخل کرده بود و بدان اشاره می‌کرد، به یکی از اصحاب فرمود: «اگر در حلقه مشتی مردمان فرومایه که این‌چنین وفا و امانت را از دست نهاده باشند، فرو افتی، چه خواهی کرد؟.»..

و زمانی دیگر از کسی پرسید کدام مؤمن شکیباتر است؟ پاسخ داد: خدا و رسولش آگاه‌ترند. حضرت انگشتان دو دست خویش را در هم داخل کرد و فرمود: چون میان مردم اختلاف افتد، نیکوکارترین ایشان، دیدگانش به حق گشوده‌تر است، گرچه در رفتارش نقصان باشد.

در روایتی دیگر آمده است که رسول خدا(ص) دو انگشت سبابه و میانی دستان خود را در هم قلاب کرد و فرمود: «مَنْ عَالَ ثَلَاثَ بَنَاتٍ أَوْ ثَلَاثَ أَخَوَاتٍ، كُنْتُ أَنَا وَ هُوَ فِي الْجَنَّةِ كَهَاتَيْنِ، وَ شَبَّكَ بَيْنَ إِصْبَعَيْهِ: السَّبَّابَةِ وَ الْوُسْطَى. فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ اثْنَتَيْنِ؟ قَالَ: وَ اثْنَتَيْنِ. قِيلَ: وَ وَاحِدَةً؟ قَالَ: وَ وَاحِدَةً»؛ کسی که سرپرستی و هزینه زندگی سه دختر و یا سه خواهر را بر عهده گیرد، من و او در بهشت چنین باشیم. کسی پرسید: یا رسول الله! اگر دو تن باشند؟ فرمود: و دو تن. دیگری گفت: و اگر یک تن؟ فرمود: و یک تن.

استفاده از دستان

بررسی ساده‌ای در سیره رسول خدا(ص) و احادیث نبوی نشان می‌دهد که آن حضرت در مقام سخن و گفت‌وگو با دیگران به منظور تثبیت موضوع در ذهن مخاطب و تأثیر درازمدت آن در یاد حاضران، از دستان خویش بهره می‌گرفت و با حرکت مناسب و معنادار آن، بر تأثیر کلام خویش می‌افزود.

این حرکات سنجیده از سوی پیامبر(ص)، گاه برای اشاره به چیزی و زمانی به منظور اظهار شگفتی و هنگامی نیز برای تأکید به کار می‌رفت. چون امام حسن مجتبی(ع) از دایی خویش، هند بن ابی هاله، که مردی زبان‌آور و دارای دستی چیره و گشاده در وصف پیامبر بود، خواست که آن حضرت را توصیف کند، گفت: ... اگر به چیزی اشاره می‌کرد، با همه دست بدان اشارت می‌کرد و به هنگام تعجب، آن را برمی‌گرداند و به وقت سخن با آن اشاره می‌نمود و کف دست راست را به انگشت ابهام چپ می‌زد.... از آنجا که منافقان بد دل در هر زمان با نمایش رفتارهای زاهدانه، نقد ناسره خویش را در بازار زهد فروشان به سودا می‌نهند و خلقی را می‌فریبند. رسول خدا(ص) در تأکید بر این حقیقت که «تقوا و پارسایی» ذاتاً وصف دل و حالتی نفسانی است، با دست به سینه خویش اشاره می‌کند و می‌فرماید: «التَّقْوَى هَاهُنَا»؛ «تقوا اینجاست».

در روایتی دیگر، حضرت با تفکیک قلمرو حقیقت اسلام و ایمان با وضوح بیشتر، چنین می‌فرماید: «الْإِسْلَامُ عَلَانِيَةٌ وَ الْإِيمَانُ فِي الْقَلْبِ وَ أَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ»؛ اسلام منوط به ظاهر و اقرار به شهادتین است. سپس، به سینه خویش اشاره کرد و افزود ایمان در دل جای دارد و در سومین تعبیر، باز هم با اشاره به سینه خود فرمود: «موطن ایمان و نفاق این جاست».

در این بیانات (و نمونه‌های دیگر که در ذیل می‌آید) اشارت‌های حضرت، چنان برای حاضران معنادار و تأثیرگذار بوده است که راویان حدیث از آن غافل نمانده و با دقت و اهتمام تمام به نقل آن پرداخته‌اند. چون مردی از آن حضرت پرسید که مال خویش را چگونه انفاق کنم، فرمود: تا از سلامتی و حرص و آز برخورداری و بیم تنگدستی و آرزوی ثروت داری، از مال خویش ببخش و فرصت را چندان از دست مده که جانت بدین‌جا رسد - و اشاره کرد به گلوی خویش -.

دیگری که همواره در محضر وی به استماع حدیث می‌پرداخت و از آن لذت می‌برد، اما نمی‌توانست آنها را به خاطر بسپارد، از این بابت به آن حضرت شکایت کرد. رسول خدا(ص) در حالی که به دست وی اشاره می‌‌کرد، فرمود: «از دست خویش کمک بگیر و آنها را بنویس».

از ابن عباس نقل است که چون آیه ﴿إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ﴾ نازل شد، پیامبر خدا(ص) به سینه خویش اشاره کرد و فرمود: «منذر» منم و سپس با دست به امیرالمؤمنین(ع) اشارت نمود و فرمود: مقصود از ﴿لِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ﴾ تو هستی که پس از من، مردم به دستت هدایت یابند.

زمانی دیگر، دست پیامبر(ص) به سوی علی بن ابی‌طالب(ع) نشانه رفت و با اشاره به او حاضران را مورد خطاب قرار داد و فرمود: «هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ فَاتَّبِعُوهُ»؛ این است راه راست، از او پیروی کنید».

وقتی دیگر، در جمع حاضران آخرین مهلت پذیرش توبه را با اشارت دست، چنین اعلام فرمود: کسی که یک سال پیش از مرگ خویش، موفق به توبه شود، خداوند توبه او را می‌پذیرد. سپس افزود: یک سال زیاد است اگر در یک ماه آخر حیات توبه کند، خدا او را می‌بخشاید. باز فرمود یک ماه هم زیاد است چنانچه ساعتی قبل از مرگ توبه نماید، خداوند او را مورد غفران خویش قرار می‌دهد و سرانجام، فرمود: یک ساعت هم زیاد است و با اشاره به گلوی خود افزود: تا پیش از آن‌که جان بدین‌جا رسد، خداوند توبه او را می‌پذیرد.

گاه رسول خدا(ص) به منظور رفع هرگونه تردید و ایجاد یقین و اطمینان در ذهن و دل مسلمانان، چیزی را با اشاره و قول و عمل، مورد ابرام و تأکید قرار می‌داد؛ چنان‌که روزی وارد خانه کعبه شد و از آن بیرون آمد و سپس برابر در کعبه دو رکعت نماز گزارد (و با دست) بدان اشاره کرد و فرمود: «قبله این است».

از موارد ویژه‌ای که پیامبر خدا(ص) نسبت بدان هشدارها و انذارهای مؤکد نموده و در مواقع فراوان، به شیوه‌های گوناگون، بر زیان‌ها و خطرهای آن، انگشت اشارت و تحذیر نهاده است، عضو حقیر، اما خطیر «زبان» است.

کتاب‌های اخلاقی و جوامع روایی فریقین، مشحون از طبق‌های دُرّ شاهوار حکمت نبوی و سخنان جان‌پرور و گران‌سنگی است که از رسول خدا(ص) در مورد خطرها و آسیب‌های «زبان» وارد شده است. آن حضرت در سخن از اهمیت و ضرورت حفظ این عضو، افزون بر تأکیدهای شفاهی، گاه عملاً به زبان خویش نیز اشاره می‌کرد و حتی «با دو انگشت» آن را به دست می‌گرفت.

سفیان بن عبدالله گوید: «به پیامبر(ص) عرض کردم چه چیز بیش از همه، شما را از سوی من نگران می‌سازد؟ حضرت زبان خویش را با دو انگشت گرفت و فرمود: این».

وقتی معاذ بن جبل از آن نگین هستی و جمال آفرینش، تقاضای اندرز و سفارش نمود، فرمود: خدا را چنان پرستش کن که او را به چشم می‌بینی و خود را در شمار مردگان انگار، اما چنانچه بخواهی از چیزی خبر دهم که تو را بیش از این فایدت بخشد. در اینجا]بی‌آنکه چیزی بیفزاید، فقط] با دست به زبان خویش اشاره کرد.

حارث بن هشام نیز چون به پیامبر خدا عرضه داشت که مرا توصیه‌ای فرما که بدان عمل کنم حضرت به زبان خویش اشاره کرد و فرمود: «این را حفظ کن!».

زمانی هم که عبدالله پسر عمرو بن عاص، در صحت و اعتبار آنچه از پیامبر خدا(ص) می‌نوشت، دچار تردید شد و عرضه داشت: یا رسول الله! من هر آنچه شما در حالت خشم و رضا بیان می‌کنید، می‌نویسم. آن حضرت فرمود: بنویس، سپس در حالی که به زبان خویش اشاره می‌کرد، افزود: سوگند به خدایی که مرا به حق انگیخته است از این [زبان] جز حقیقت صادر نمی‌شود».

گفتنی است که در این باره، نمونه‌ها چندان است که صفحات محدود این نوشتار را تاب احصای آن همه نیست. ناگزیر، برای پرهیز از اطاله کلام و با ذکر نمونه‌ای دیگر به بخش بعدی می‌پردازیم. رسول خدا در عیادت از سعد بن عباده، بر حال او رقت آورد و گریست و حاضران نیز از گریه پیامبر گریستند. حضرت فرمود: «خداوند به سبب ریختن اشک و اندوه دل، کسی را عذاب نمی‌کند. سپس با اشاره به زبان خویش فرمود: بلکه برای زبان است که عذاب می‌کند یا می‌بخشد».

آموزش سمعی و بصری

منابع روایی و مآخذ تاریخی حاکی است که رسول خدا(ص) در بسیاری مواقع در امر آموزش، تنها به ذکر ساده مطلب بسنده نمی‌کرد، بلکه برای تفهیم بهتر و تأثیر بیشتر موضوع، از صحنه‌ها، اشیا و امکانات موجود، به بهترین وجه بهره می‌جست و با جلب توجه حاضران به این عوامل، اهداف آموزشی خویش را محقق می‌ساخت.

این روش که امروزه در عرصه تعلیم و تربیت به «آموزش سمعی و بصری» موسوم است، قدمتی کمتر از چهار سده دارد. از قرن هفدهم میلادی که «ژان آموس کمنیوس» (۱۵۹۲ - ۱۶۷۱م) دانشمند برجسته چک، بر اهمیت و ضرورت این نوع آموزش تأکید کرد و اصول و لوازم آن را مطرح ساخت و سپس، کسانی چون ژان ژاک روسو بر آن پای فشردند، رفته رفته این شیوه جای خویش را در پهنه آموزش و پرورش جهان گشود و اینک «تکنولوژی آموزشی» اوج تحول و توسعه آن را به نمایش گذارده است.

از آنجا که ارباب معرفت تأکید می‌کنند: «آدمی دوازده درصد اطلاعات خویش را از دنیای خارج با حواس بویایی چشایی و لامسه حاصل می‌کند، سیزده درصد از راه شنوایی و ۷۵ درصد بقیه را از طریق حس بینایی به دست می‌آورد» لذا اهمیت ضرورت و میزان تأثیر آموزش‌های سمعی و بصری، چیزی نیست که نیازمند بحث و گفت‌وگوی بسیار باشد. از جمله اصولی که «کمنیوس» در امر آموزش مورد توجه قرار داد و تا امروز بر آن اتفاق نظر است، اینکه: «در تدریس، بیش از هر چیز باید از اشیای واقعی بهره جست». «پیش از تدریس باید ذهن و اندیشه فراگیر را آماده ساخت».

چنان‌که در ادامه همین بحث ملاحظه خواهد شد، آن پیامبر امی، ضمن آنکه در سیره آموزشی خویش به این دو اصل عنایتی ویژه داشت، شیوه‌های مؤثر دیگری را نیز در فرآیند آموزش به کار می‌بست که موجب حیرت و شگفتی پژوهشگر امروز و «نکته‌آموز صد مدرس» است.

حضرت با ابداع‌ها و ابتکارهای ویژه خود به‌طور شایسته از امکانات محدود و نامناسب عصر خویش استفاده می‌کرد و از هر وسیله، حتی بی‌ارزش‌ترین و منفورترین امور برای اهداف بلند آموزشی خود بهره می‌جست و با آن مفیدترین و مؤثرترین درس‌ها را به حاضران می‌آموخت.

زمانی بزغاله کوچکی با گوش‌های بریده که از فرط بیماری تلف شده و جسد بی‌جان و نفرت‌بارش در مزبله افتاده بود، نظر رسول خدا(ص) را به خود جلب کرد. با استفاده از این صحنه به همراهان فرمود: این لاشه چند می‌ارزد؟ گفتند: حتی اگر زنده بود به درهمی نمی‌ارزید.

در اینجا که حضرت تمهیدات لازم را برای دادن درس جدید به یاران خویش فراهم آورده بود، فرمود: «سوگند به آن‌که جانم در دست اوست! دنیا نزد خدا از این لاشه برای صاحبش بی‌ارزش‌تر است».

زمانی دیگر، چون نگاهش به مزبله افتاد همراهان را فراخواند و تکه پارچه‌ای کهنه و آلوده و استخوانی خشک و پوسیده را به آنان نمود و فرمود: «اینها نماد و جلوۀ «حقیقت» دنیاست که جاذبه‌های زیبای آن چونان کهنه پارچه‌ای می‌پوسد و پیکرهای شاداب و زیبایی که می‌بینید چون استخوانی فرسوده می‌پژمرد».

آن حضرت در بیان تحریم استفاده مردان از طلا و ابریشم، تنها به بیان این حکم بسنده نکرد بلکه این دو را عیناً در دست گرفت و به مردم نشان داد و حکم آن را تقریر فرمود: «قَالَ النَّبِيُّ(ص) مُشِيراً إِلَى الذَّهَبِ وَ الْحَرِيرِ: هَذَانِ مُحَرَّمَانِ عَلَى ذُكُورِ أُمَّتِي دُونَ إِنَاثِهِمْ».

افزون بر آنچه ذکر شد، گاه رسول خدا(ص) در تعلیم آموزه‌های دینی و اخلاقی و انتقال مفاهیم مجرد، از وسایل و روش‌هایی ساده بهره می‌جست و با ترسیم خطوطی بر سطح زمین یا تجسم بخشیدن به مفاهیم انتزاعی، به کمک ذهن حاضران می‌شتافت و ایشان را در فهم صحیح موضوع یاری می‌کرد.

روزی سه قطعه چوب را برگزید. یکی را پیش روی خویش در زمین نصب کرد و دیگری را در کنار خود و سومی را اندکی دورتر بر زمین نشاند؛ سپس به حاضران فرمود هیچ می‌دانید که اینها چیست؟ گفتند: خدا و رسولش آگاه‌ترند.

فرمود: این به منزله انسان است و آن مرگ و این سومی، آمال و خواسته‌های اوست. آدمی می‌کوشد تا خود را به آرزوهایش برساند، اما دریغا که مرگ درمی‌رسد و او را از پای در می‌آورد.

به موجب روایتی دیگر، حضرت، همین مفهوم را با ترسیم خط و شکل به حاضران تعلیم فرمود. عبدالله بن مسعود گوید: پیامبر(ص) مربعی کشید و خطی در میان آن قرار داد. سپس، خطوطی به سوی آن خط رسم کرد و خطی نیز خارج از مربع ترسیم نمود و فرمود: آیا می‌دانید که این چیست؟ گفتند: خدا و رسولش آگاه‌ترند. فرمود: خط وسط نماد آدمی است و خطوط اطراف آن متاع دنیاست که از هر سو انسان را می‌گزد. اگر این خطا کند، دیگری اثر می‌کند. و شکل مربع، مرگ است که او را در احاطه خود دارد و آن خط خارج از مربع نیز آرزوهاست.

حضرت با این تمهیدات و توضیحات می‌کوشید تا حاضران را با حقیقت مکتوم در ورای صورت آشکار زندگی آدمی آشنا سازد و نایافتنی بودن آرزوهای بلند او را نشان دهد. روزی دیگر، چهار خط بر زمین کشید و از حاضران پرسید: آیا هیچ می‌دانید که منظور از این خطوط چیست؟ گفتند: خدا و رسولش آگاه‌ترند.

فرمود: برترین زنان بهشت چهار تن هستند: خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمد و مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم همسر فرعون.

ابن مسعود نیز گفته است که پیامبر خدا خطی در برابر خویش رسم کرد و فرمود: این صراط مستقیم الهی است. سپس دو خط دیگر در سمت راست و چپ آن کشید و فرمود: این راه‌هایی است که شیطان مردم را بدان می‌خوانَد. آن‌گاه این آیه را تلاوت کرد: ﴿وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ...﴾.

این شیوه آموزش از آن جهت مورد توجه و عنایت رسول خدا(ص) بود که ایشان شأن «دیدن» را بسی فراتر از «شنیدن» می‌دانست و می‌فرمود: «لَيْسَ الْخَبَرُ كَالْمُعَايَنَةِ»؛ لذا، در موارد بسیار، آموزه‌های خویش را در مقام عمل، به مردم می‌آموخت.

آن حضرت درباره عباداتی چون نماز و حج که کیفیت و اهمیت ویژه‌ای دارد، تصریح می‌کرد که مردم در فراگیری این فرایض، به سیره عملی ایشان اقتدا کنند. ضمن انجام مناسک حج، فرمود: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ». و در چگونگی گزاردن نماز، تأکید نمود: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي».

از جمله شیوه‌های ابتکاری رسول خدا(ص) در آموزش‌های سمعی و بصری، بهره‌برداری از حوادث جاری زندگی مردم برای درس‌های آموزنده اخلاقی بود که چون در مباحث آتی بدان خواهیم پرداخت، اینجا دامن سخن را از آن درمی‌چینم.

اما صرف نظر از وقایع و حوادثی که به‌طور معمول و روزمره در بستر زمان پدید می‌آمد و حضرت از آنها به منزله ابزار آموزش بهره می‌جست، گاه خود بنا به ضرورت و برای اهداف مورد نظر با طرح و ابتکار خویش تمهیداتی را برای این منظور پدید می‌آورد. در این باره، نمونه زیر قابل تأمل است.

مسلمانان در آیات قرآن کریم و بیانات رسول خدا(ص) بارها موضوع «دشواری روز حساب» و «هول محشر» و «محاسبه اعمال» را شنیده بودند و می‌دانستند که در آن روز، رستگاری از آن سبک‌باران است و آن‌که امروز دارای تنها یک درهم است، حسابش آسان‌تر از صاحب دو درهم است و آهنگ دل‌نواز کلام نبوی را که فرمود: «مَا قَلَّ وَ كَفَى خَيْرٌ مِمَّا كَثُرَ وَ أَلْهَى» آویزه گوش جان داشتند. اما ناگفته پیداست که باور دل و شهود باطن را قصه‌ای جدا از آگاهی علمی و معرفت ذهنی است و کشف این حقیقت به آسانی شکار دام هر دل نشود. لاجرم پیامبر خدا(ص) برای آنکه این مقوله را در دسترس یقین و باور قلبی مسلمانان قرار دهد، از شیوه ابتکاری ویژه‌ای بهره جست: ایشان در جمع حاضران به هر یک از دو صحابی بزرگ: سلمان و ابوذر، درهمی بخشید. سلمان آن را به فقیری داد و ابوذر صرف مخارج منزل کرد. روز بعد حضرت دستور داد تا آتشی افروختند و سنگی بر آن نهادند تا داغ و سوزان شد. سپس، سلمان و ابوذر را فراخواند و فرمود: هر یک از شما به نوبت بر روی این سنگ بایستد و حساب درهم خویش بازگوید.

سلمان بی‌درنگ بر سنگ ایستاد و شتابان اعلام کرد: «أنفقت فی سبیل الله؛ یعنی در راه خدا دادم» و فرود آمد.

چون نوبت به ابوذر رسید و لختی تأمل کرد، پیامبر(ص) به فراست دریافت که شرح هزینه درهم او چندان است که تاب ایستادن بر روی آن سنگ سوزان را ندارد؛ ازاین‌رو، وی را معاف داشت و فرمود: «مردم! دشواری موقف حشر از ایستادن بر روی این سنگ بسی سخت‌تر است!».

گرچه قرآن کریم در آیات فراوانی از فضای مشحون از رعب و وحشت روز حشر سخن گفته و دلهره گناهکاران و مجرمان را در آن روز به تصویر کشیده است و رسول خدا نیز بارها از دشواری و شدت آن روز با مردم سخن می‌داشته و ایشان را از شداید و مصائب آن انذار و بیم می‌داده است، اما حقیقت آن است که واقعیت عینی آن روز را جز اولیای مقرب الهی که حجاب‌های ظلمانی و نورانی را از پیش دیدگان دل خود زدوده‌اند، کسی قادر به درک و فهم غوغای روز محشر نیست.

در تمثیلی که گذشت، حضرت با تمهید مقدمات، صحنه‌ای را پدید آورد تا مردم بتوانند تصویری متناسب با شرایط محدود دنیوی، از تحمل‌ناپذیر بودن وقوف در برابر محاسبه الهی را مشاهده کنند.

زمانی دیگر، در آموزش و تفهیم خطر «کوچک شمردن برخی از گناهان» از پدیده‌ای ملموس و محسوس بهره جست و آن را به زیباترین شکل، در عمق باور و وجدان یاران خویش نشاند. آن حضرت طی سفری با اصحاب در بیابانی خشک و بی‌علف فرود آمدند. چون به افروختن آتش نیاز افتاد، از همراهان خواست تا همه در گرد آوردن هیزم به جست‌وجو پردازند، اما اصحاب، با اطمینان، وجود هیزم را در آن بیابان خشک و سوزان نفی کردند. حضرت فرمود: هر کس به هر اندازه که می‌تواند فراهم آورد.

پس به راه افتادند و گشتند و یافتند و آوردند و برهم نهادند و توده‌ای چندان انبوه شد که باور نمی‌کردند. رسول خدا(ص) همین صحنه ساده و کوچک را اساس درسی بزرگ قرار داد و فرمود: «هَكَذَا تَجْتَمِعُ الذُّنُوبُ»؛ «گناهان آدمی نیز این‌گونه، اندک اندک، انباشته می‌شود». در آغاز چیزی به نظر نمی‌رسد، اما رفته رفته گرد می‌آید و انبوه می‌شود.

اینجا بود که درس دوم را نیز در عمق دل حاضران نشاند و فرمود: «إِيَّاكُمْ وَ الْمُحَقَّرَاتِ مِنَ الذُّنُوبِ»؛ از گناهانی که کوچک به نظر می‌رسد، پروا کنید.

بهره‌گیری از تاریخ

گنجینه پربار تاریخ بشر حاوی ذخیره‌های ارزشمند از حوادث و وقایع است و درس‌ها و نکته‌های آموزنده فراوانی را در دل خود جای داده است.

نگاهی عبرت‌آموز به این حوادث می‌تواند آدمی را در شناخت اصلاح زندگی امروز و فردایش کمک کند. وقایع تاریخی، برخلاف گمان برخی، صرفاً مجموعه‌ای از حوادث پراکنده و غیر مرتبط که بر حسب اتفاق رخ داده باشد نیست، بلکه مجموعه‌ای متصل و مرتبط بوده و تابع قوانین ویژه‌ای است که قرآن از آن با تعبیر «سنة» و «سنن» یاد می‌کند.

قرآن کریم در آیات بسیار، توجه مردم را به سرگذشت و سرنوشت ملل و اقوام پیشین و فرجام کار تبهکاران، ستمگران، مفسدان و تکذیب کنندگان حق جلب کرده است. از آنجا که هدف قرآن کریم از نقل حوادث پیشین، تاریخ‌نگاری و ضبط وقایع نیست و از آن، تنها به عنوان عاملی برای هشدار و هدایت مردم بهره می‌‌جوید؛ لذا، صرفاً بر مواردی انگشت اشارت می‌‌نهد که مناسب این منظور باشد.

رسول خدا(ص) نیز در آموزه‌های اخلاقی و دینی خویش، ضمن آن‌که به فراوانی از تاریخ و احوال امم پیشین بهره می‌‌جوید و بسیاری از هشدارها و درس‌ها و عبرت آموزی‌های ایشان، مبتنی بر سرگذشت ملل پیشین است، اما هرگز به داستان سرایی و نقل وقایع تاریخی نمی‌پردازد، بلکه صرفاً با اشاره‌هایی کوتاه و کلی به احوال آن، اقوام مقصود خویش را برمی‌‌آورد.

عبرت‌آموزی از سرنوشت گذشتگان و رنج‌ها و مصائب ایشان، داستان شکست‌ها و پیروزی‌ها و فراز و فرود عزت اقوام و ملت‌ها، فرجام ثروت اندوزی دنیاپرستان و خودکامگی زمامداران، از جمله دروس ارزشمندی است که آن حضرت در برابر دیدگان مردم می‌گشاید.

آنچه در بیانات آن حضرت با تعابیری چون:

1. «مَا نَزَلَ بِالْأُمَمِ قَبْلَكُمْ»؛
2. «كَانَ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ»؛
3. «كَانَ فِيمَا مَضَى»؛
4. «مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ»؛
5. «إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ» و... .

وارد شده است، ناظر بر تأکید ایشان به تجربه‌اندوزی و درس‌آموزی مردم از تاریخ و احوال ملل گذشته است. آن حضرت ضمن نهی از اهمال و تسامح در اجرای حدود الهی، می‌‌فرمود: اقوام پیشین (و به روایتی بنی‌اسرائیل) از آن‌رو هلاک شدند که چون افراد درمانده و ناتوان مرتکب خلاف می‌‌شدند، آنان را مجازات می‌‌کردند، لکن از کیفر اشراف و قدرتمندان درمی‌گذشتند.

در همان زمان، «چون زنی متشخص از اشراف قبیله بنی مخزوم مرتکب اختلاس شد و پیامبر(ص) به اجرای حد فرمان داد، جمعی از قریش خود را به آن حضرت رساندند و گفتند: آیا دست بانوی شریفی چون این زن، برای جرمی ناچیز قطع شود؟ رسول خدا(ص) فرمود: ملت‌های پیشین بدان سبب نابود شدند که فرودستان را مجازات می‌کردند و از کیفر توانگران و اشراف امتناع می‌‌ورزیدند.

به موجب روایت شماری از منابع اهل سنت، آن حضرت، در پی پاسخ فوق افزود: «سوگند به خداوندی که جانم در دست قدرت اوست! حتی اگر فاطمه، دختر محمد، دست به سرقت زند، دستش قطع می‌‌شود».

باری، تاریخ جهان سرگذشت اقوام و ملت‌هایی است که پس از رسیدن به اوج اقتدار، مغلوب اقوام دیگر شده و یا رفته رفته از درون پوسیده و پاشیده و سپس مضمحل و نابود شده‌اند.

پیامبر اکرم(ص) انحطاط و سقوط اقوام پیشین را اساس درس‌های عبرت‌آموز امت اسلام قرار داد و بر این امر تأکید می‌کرد که راز فروپاشی آن جوامع، التزام نداشتن به ارزش‌های اخلاقی و از دست نهادن سجایای انسانی و معنوی بوده است.

زمانی، از دست رفتن دو عامل مؤثر در عدالت اقتصادی آن روزگار؛ یعنی «مکیال و میزان» را عامل هلاکت و تباهی اقوام گذشته شمرد و فرمود: «إِنَّ فِيكُمْ خَصْلَتَيْنِ هَلَكَ فِيهِمَا مَنْ قَبْلَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ. قَالُوا: وَ مَا هُمَا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: الْمِكْيَالُ وَ الْمِيزَانُ».

زمانی دیگر، با تعبیر «دَبَّ إِلَيْكُمْ دَاءُ الْأُمَمِ قَبْلَكُمْ: الْبَغْضَاءُ وَ الْحَسَدُ»، خطر از هم گسیختگی شیرازه جامعه نوپای اسلامی را تحت تأثیر دو خصلت ویرانگر کینه و حسد، که موجب هلاکت اقوامی در گذشته بوده است، یادآور می‌‌شود.

رفاه زدگی، لذت‌گرایی و دل باختگی به جلوه‌های دنیای فانی عامل مهم دیگری است که ملت‌ها را در طی تاریخ دچار رکود و اضمحلال کرده و رسول خدا(ص) بر آن انگشت تحذیر نهاده و در مورد خطرهای مهلک آن هشدار داده است: «وَ اللَّهِ مَا أَخْشَى عَلَيْكُمْ‌ الْفَقْرَ، وَ لَكِنِّي أَخْشَى أَنْ تُبْسَطَ عَلَيْكُمْ الدُّنْيَا، كَمَا بُسِطَتْ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ‌ فَتَنَافَسُوهَا فَتُلْهِيَكُمْ كَمَا أَلْهَتْهُمْ».

حضرت، در بیانی دیگر به طور صریح و روشن، شیفتگی در برابر زر و سیم را عامل فروپاشی برخی از جوامع گذشته و موجب هلاکت مسلمانان می‌شناسد: «إِنَّ الدِّينَارَ وَ الدِّرْهَمَ أَهْلَكَا مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَ هُمَا مُهْلِكَاكُمْ».

روشن است که نتیجه مستقیم این دلسپاری و شیفتگی به زر و سیم و ثروت، سقوط شخصیت آدمی و بروز خصلت‌های پلید در کسانی است که از سر بی‌دردی و فارغ از احساس مسئولیت، در بستر نرم لذات زندگی آرمیده‌اند و برای حفظ آن به هر زبونی و ذلتی تن می‌‌سپارند.

«بخل و خست» که آشکارترین ویژگی و عارضه روانی این جماعت است خود عامل بروز مفاسد و ظهور رذایل دیگری است که حضرت بدان هشدار داده است.

پیامبر خدا(ص) در گشودن صفحه جدیدی از درس تاریخ، توجه مخاطبان را به سرنوشت منحوس و عبرت‌بار اقوامی جلب می‌کند که در سایه مال دوستی و ثروت‌اندوزی، به وادی ذلت‌بار بخل و تنگ‌چشمی افتادند و از این رهگذر، پای در سراشیب سقوط و هلاکت نهادند: «... إِيَّاكُمْ وَ الشُّحَّ فَإِنَّهُ دَعَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ حَتَّى سَفَكُوا دِمَاءَهُمْ...».

در دوران سخت و پرمرارت آغاز دعوت علنی پیامبر در مکه که مشرکان، رسول خدا(ص) و شمار اندک مسلمانان را تحت انواع آزار و شکنجه قرار می‌‌دادند، روزی خباب بن ارت که از این اوضاع به تنگ آمده بود، شکایت به نزد حضرت برد و گفت: آیا برای ما از خداوند یاری نمی‌خواهی و برای خلاصی ما دعا نمی‌کنی؟

پیامبر اکرم(ص) که در پناه سایه کعبه آرمیده بود با بهره جستن از گنجینه حوادث تاریخی فرمود: در روزگاران پیش‌تر، پیکر طرفداران حق را تا نیمه در دل زمین فرومی‌‌کردند و اره بر سرشان می‌نهادند و آنان را دو شقه می‌‌کردند و با شانه‌های آهنین، گوشت و استخوان بدن ایشان را می‌‌خراشیدند و می‌‌دریدند، اما آنان دست از اعتقاد و دیانت خود نمی‌کشیدند. به خدا سوگند! که کار این نهضت، چندان فرا خواهد رفت که در سایه امنیت آن، مسافران بدون هیچ نگرانی از صنعا (در یمن) آهنگ حضرموت کنند... اما شما شتاب می‌‌ورزید.

درس با ارزش و آموزنده دیگری که پیامبر خدا(ص) با اشاره به تاریخ، در برابر مردم گشود، پرهیز از پرسش‌های نابجا و اشاره به پی‌آمدهای ناگوار آن است.

از آنجا که «پرسش» کلید گشایش معرفت و دروازه ورود به شاهراه هدایت است، قرآن کریم به صراحت اعلام می‌‌کند که چون چیزی را نمی‌دانید، از اهل معرفت بپرسید.

پیامبر اکرم(ص) نیز با کلام روشنگر خویش، بر اهمیت و ارزش «پرسش» تأکید ورزیده و آن را کلید گشایش گنجینه دانش خوانده و فرموده است: «الْعِلْمُ خَزَائِنُ وَ مِفْتَاحُهُ السُّؤَالُ».

در حدیثی دیگر، حضرت پرسش بجا و نیکو را نشانه برخورداری از نیم معرفت می‌داند و می‌‌فرماید: «حُسْنُ السُّؤَالِ نِصْفُ الْعِلْمِ».

اما آشکار است که پرسش، زمانی راه‌گشا و کارساز است که از سر استفهام و رفع ابهام باشد. بسا پرسش‌های نابجا که نه‌تنها رخنه‌ای در معرفت نمی‌افکند که معضلات فراوان به بار می‌‌آورد.

مگر نه آن‌که سؤالات نابخردانه و تعنت‌آمیز بنی‌اسرائیل از موسای کلیم کار ایشان را در یافتن آن «گاو» معهود، دچار زحمت و مشقت ساخت؟

زمانی که رسول خدا(ص) در جمع مردمسخن می‌گفت و ضمن آن فرمود: «أَيُّهَا النَّاسُ‌، حَجُّوا إِنَّ اللَّهَ قَدْ كَتَبَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ»؛ ای مردم! حج را به جای آورید زیرا خداوند آن را بر شما واجب کرده است. در این هنگام، یکی از میان جمع پرسید: ای رسول خدا! آیا همه ساله؟ پیامبر(ص) فرمود: «اگر بگویم بله، در این صورت، همه ساله بر شما بر واجب می‌‌شود». سپس، حضرت با تکیه بر وقایع تاریخی افزود: اقوام پیش از شما به سبب پرسش‌های بی‌جا و اختلافاتی که در مورد پیامبرانشان یافتند، نابود شدند».

گرچه اشارات نبوی به سرنوشت اقوام پیشین، بیش از اینهاست، اما رعایت اختصار، اقتضای بیش از این ندارد. تنها اشاره به یک نکته ضرور مینماید و آن اینکه رسول خدا(ص) افزون بر اشاره به اقوام پیشین، در پاره‌ای از آموزش‌ها و هشدارهای خویش از حوادث تاریخ فردا نیز بهره جسته و از سرنوشت امت اسلام در آینده‌های دور و نزدیک، سخن گفته است.

اخبار فراوانی که با تعابیر: «يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ...»؛ «سَيَكُونُ مِنْ بَعْدِي أَقْوَامٌ...»؛ «سَيَكُونُ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي...»؛ «يَأْتِي فِي آخِرِ الزَّمَانِ أُنَاسٌ...»؛ و... از آن حضرت منقول است، ناظر بر این معناست.

در این جا، تنها با ذکر نمونه‌ای از منابع اهل سنت، این بخش را به پایان می‌بریم: «سَتَكُونُ مِنْ بَعْدِي فِتْنَةٌ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَالْزَمُوا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِي وَ أَوَّلُ مَنْ يُصَافِحُنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ وَ هُوَ فَارُوقُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ هُوَ يَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِينَ»؛ پس از من فتنه‌ای برمی‌‌خیزد. در آن هنگام از علی بن ابی طالب جدا نشوید؛ زیرا او نخستین کسی است که به من ایمان آورد و اولین کسی است که در قیامت دست در دست من می‌نهد. او «صدیق اکبر» و «فاروق» این امت و پیشوای مؤمنان است.

تکرار و تأکید

تکرار از شیوه‌های مؤثر در فنون کلام و از جمله محاسن فصاحت است. تکرار اگر بجا و به موقع صورت گیرد و مملّ خاطر نباشد و انتباه و دقت را به جای سهو و غفلت نشاند و بر مطلبی مهم تأکید نماید، از محسنات کلام و عوامل تأثیرگذار بر مخاطب محسوب می‌‌شود.

شماری از بزرگان عرصه علم و معرفت در آثار خویش در اهمیت و فواید تکرار کلام و البته با رعایت شرایط لازم سخن گفته‌اند. این تکرار و اعاده کلام یا به منظور تأکید انجام می‌شود، یا برای هشدار و تنبیه، یا انذار و تخویف و یا تکریم و تعظیم.

از اینجاست که بسیاری از تعبیرات و آیات قرآن کریم، مکرر ذکر شده است. اساساً تکیه و تأکید بر یک مطلب و تکرار بجا و مناسب آن، تأثیری به‌سزا در نفوس مخاطبان دارد و برجسته کردن بخشی از سخن به منظور ابراز اهمیت آن و توجه بیشتر مخاطب، همواره از شیوه‌های موفق و مؤثر آموزش محسوب می‌‌شود.

رسول خدا(ص) در سیره تعلیمی خویش، به طرق مختلف و به فراوانی از این روش بهره می‌‌جست. زمانی با طرح یک سؤال توجه و حساسیت حاضران را به موضوع مورد نظر برانگیخت و سپس با بیان مطلب و تکرار و تأکید بر قسمتی از آن، منظور خویش را برآورد.

فرمود: «أَلَا أُنَبِّئُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ»؛ آیا شما را از بزرگ‌ترین گناهان کبیره، آگاه نکنم؟ همه یک صدا گفتند: آری، ای رسول خدا! فرمود: شرک ورزیدن به خدا و نشناختن حق والدین. راوی گوید: در این هنگام پیامبر که به چیزی تکیه کرده بود، ناگاه استوار بنشست و فرمود: بدانید که]سومین آنها عبارت است از]سخن دروغ و چندان این سخن را تکرار کرد که ما انتظار می‌کشیدیم حضرت از سخن بازایستد.

آن حضرت گاه به حسب ضرورت یک مطلب را سه بار یا بیشتر تکرار می‌کرد تا حاضران آن را نیک دریابند. حتی برخی بزرگان تصریح کرده‌اند که حضرت در مقام تعلیم دیانت و آموزش شریعت، نکته مورد نظر خود را سه بار تکرار می‌فرمود تا مردم بدون خلط و اشتباه آن را به درستی فراگیرند.

روزی خطاب به اصحاب خویش فرمود: زمانی بیاید که چون کسی در دین خود ثبات و پایداری ورزد، او را پاداشی برابر پنجاه تن از شما باشد. اصحاب با شگفتی پرسیدند: یا رسول الله! پاداش پنجاه تن از ما؟! حضرت با سه بار تکرار تأکید فرمود: آری پاداشی معادل پنجاه نفر از شما.

و چون کسی از او پرسید: «أَيُّ الْعَمَلِ أَفْضَلُ؟»؛ «با فضیلت‌ترین کارها کدام است؟» فرمود: «ذِكْرُ اللَّهِ - فَأَعَادَهَا عَلَيْهِ ثَلَاثاً -»؛ «ذکر خدا و سه بار این پاسخ را تکرار کرد».

رسول خدا(ص) که جرم دروغگویی را حتی از گناه «زنا» و «سرقت» هم ناپسندتر می‌‌شمرد، با چهار بار (و به موجب برخی روایات، سه بار) تأکید بر کلمه تهدید «ویل»، کسانی را که در گفتار خویش دروغ می‌‌آمیزند تا خنده حاضران را برانگیزند عتاب و سرزنش می‌کند و می‌‌فرماید: «وَيْلٌ لِلَّذِي يُحَدِّثُ وَ يَكْذِبُ لِيُضْحِكَ بِهِ الْقَوْمَ وَيْلٌ لَهُ، وَيْلٌ لَهُ، وَيْلٌ لَهُ».

واژه «ویل» که در زبان عرب حاکی از هشدار برای خطر مواجهه با عذاب و هلاک است، تکرارش، آن هم در آغاز و انجام کلام، به یقین، حاوی تأثیر و پیام روشنی است که از نگاه خواننده فهیم پوشیده نیست. نماز این فریضه بزرگ الهی و رشته پیوند انسان با پروردگار، از دیگر مواردی است که رسول خدا(ص) با اتخاذ روش «تکرار» بر اهمیت و شأن والای آن تأکید کرده است.

مردی از آن حضرت پرسید: برترین کارها چیست؟ فرمود: نماز. پرسید دیگر چه؟ فرمود: نماز. پرسید: بعد از آن؟ فرمود: نماز. و سه بار این پاسخ را تکرار کرد.

زمانی دیگر فرمود: «عَلَيْكُمْ بِالصَّلَاةِ، عَلَيْكُمْ بِالصَّلَاةِ، فَإِنَّهَا عَمُودُ دِينِكُمْ»؛ بر شما باد نماز، بر شما باد نماز که ستون دین شماست. انس گوید: چون زمان رحلت پیامبر خدا در رسید، ما را مورد خطاب قرار داد و سه بار فرمود: «با نماز، خدا را پروا کنید».

اما وصیت مؤکد آن حضرت به امیرالمؤمنین(ع) درباره نماز شب، جلوه دیگری از روش «تکرار» در سیره آموزشی رسول خدا(ص) است. در مجموعه‌ای از وصایای ایشان آمده است: «يَا عَلِيُّ!... َعَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ...»؛ تو را به نماز شب سفارش می‌کنم. تو را به نماز شب سفارش می‌کنم. تو را به نماز شب سفارش می‌کنم....

به یقین، این تکرار و تأکید از سوی شخصیت عظیمی، چون اشرف پیامبران که زیباترین جلوه رحمت و هدایت الهی است و از لبانش جز پژواک نغمه وحی به گوش نمی‌رسد و از کلام زاید، سخت می‌‌پرهیزد و تنها به هنگام ضرورت آن هم گزیده و اندک سخن می‌گوید، دارای معنایی عمیق و پیامی رسا و محل تأمل و دقت بسیار است.

اسامة بن زید گوید: در یکی از جنگ‌ها، چون بر یکی از مشرکان غلبه یافتم و قصد کشتن وی کردم، او جمله «لا إله إلا الله» را بر زبان راند، اما من وی را از پای درآوردم. چون این خبر به پیامبر(ص) رسید به من فرمود: اسامه، با آن‌که وی کلمه توحید را بر زبان راند، او را کشتی؟! عرض کردم: او بدین بهانه فقط می‌خواست از ورطه هلاکت برهد. حضرت باز فرمود: با آن‌که کلمه توحید را بر زبان آورد، چرا او را کشتی؟! اسامه گوید: حضرت این جمله را چندان تکرار کرد که من از فرط شرمندگی آرزو کردم که کاش تا آن روز مسلمان نشده بودم! روزی دیگر اصحاب شنیدند که رسول خدا(ص) می‌‌فرماید: «وَ اللّٰهِ لَا يُؤْمِنُ‌، وَ اللّٰهِ لَا يُؤْمِنُ‌، وَ اللّهِ لَا يُؤْمِنُ‌»؛ به خدا سوگند! ایمان ندارد، به خدا سوگند! ایمان ندارد، به خدا سوگند! ایمان ندارد. اصحاب با شگفتی پرسیدند: چه کسی، ای رسول خدا؟ فرمود: «الَّذِي لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ‌»؛ کسی که همسایه‌اش از زحمت و آزار او در امان نیست. چنان‌که ملاحظه می‌شود، رسول خدا(ص) با سه بار تکرار یک مطلب، آن هم به‌گونه‌ای مبهم و سؤال‌انگیز و هر سه مؤکد به سوگند با نام جلاله، مخاطبان را سخت مشتاق و آماده شنیدن بخش اصلی و پایانی کلام قرار می‌دهد و تأثیری عمیق و ماندگار در ایشان می‌‌نهد که اگر این پیام، بدون این تمهیدات و مقدمات ادا می‌‌شد از آن همه تأثیر بی‌بهره بود. به موجب برخی از روایات: چون ماه رمضان فرا رسید، پیامبر(ص) در جمع اصحاب فرمود: سبحان الله،]هیچ می‌دانید که] به استقبال چه می‌‌روید و چه چیز به شما روی آورده است؟ حضرت این سخن را سه نوبت تکرار فرمود.

عمر از میان جمع گفت: آیا وحی و پیامی نازل شده و یا دشمنی در راه است؟ فرمود: خیر، بلکه خداوند متعال در آستانه ماه رمضان، جمله اهل قبله را مشمول رحمت خویش قرار می‌دهد. گفتنی است که در مواردی، چون پیامبر(ص) رفتار کسی را درست نمی‌یافت، خود، ابتدا درصدد اصلاح رفتار او برنمی‌آمد، بلکه وی را چندان به انجام مکرر آن عمل دعوت می‌کرد تا با همت و دقت خویش، درصدد تصحیح برآید تا خاطره و صورت صحیح آن رفتار، در ذهن وی و حاضران بنشیند. آورده‌اند: حضرت در مسجد نشسته بود که مردی وارد شد و به نماز ایستاد و چون از آن فراغت یافت، نزد رسول خدا آمد و سلام کرد. حضرت پرسید: آیا نماز خواندی؟ عرض کرد: بله. فرمود: بازگرد و دیگر بار بخوان که چنان‌که باید نماز نگزاردی. مَرد، در دم بازگشت و نماز خویش تجدید کرد و باز آمد. پیامبر(ص) دیگر بار به او فرمود: برو و نماز خود اعاده کن؛ زیرا چنان که شاید نماز نگزاردی. او رفت و برای سومین بار نماز کرد و باز آمد و گفت: من نمازی به از این نمی‌دانم اگر درست نیست مرا بیاموز... در این‎جا، پیامبر نماز صحیح را به او آموخت. حوزه دیگر جلوه این شیوه آموزش در هشدارهای آن حضرت در مورد پرتگاه‌های مخاطره‌آمیز اخلاقی و گرایش‌های انحرافی و رفتارهای ناهنجار اقتصادی است. با نزول آیه ﴿... وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ...﴾، انگشت تحذیر و انذار خویش را بر دل‌سپاری و شیفتگی به زر و سیم نهاد و در مقام نکوهش انباشتن ثروت سه بار تکرار فرمود: «تَبّاً لِلذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ»؛ «نابود باد زر و سیم» و به روایتی دیگر و تأکیدی شدیدتر، سه بار فرمود: «تَبّاً لِلذَّهَبِ (وَ) تَبّاً لِلْفِضَّةِ».

آن پیام‌آور عزت و آزادگی، دون‌همتان سفله‌ای را که از سرم مذلت، کرامت انسانی خویش را به سودا نهاده‌اند و آن را در بهای بی‌قدر زر و سیم می‌‌فروشند و یوغ بردگی و بندگی دینار و درهم را بر گرده خویش می‌‌نهند، با تعبیری مؤکد سرزنش می‌کند و می‌‌فرماید: «مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ عَبَدَ الدِّينَارَ وَ الدِّرْهَمَ»؛ ملعون است؛ ملعون است کسی که درهم و دینار را می‌‌پرستد. این ملعون بودن که عین محرومیت و خروج از دایره رحمت الهی است با تکراری مشابه در بیانات دیگر آن حضرت نیز قابل ملاحظه است از جمله: «ملعون ملعون مال لا یزکی»؛ ملعون است؛ ملعون است مالی که زکاتش پرداخت نشود.

«مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَى كَلَّهُ عَلَى النَّاسِ»؛ ملعون است؛ ملعون است آن‌که بار خویش بر دوش مردم افکند. «مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ جَلَسَ طَائِعاً عَلَى مَائِدَةٍ يُشْرَبُ عَلَيْهَا الْخَمْرُ»؛ ملعون است؛ ملعون است آن‌که با رضایت بر سر خوانی که در آن شراب نوشند، نشیند.

«مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ يُضَيِّعُ مَنْ يَعُولُ»؛ ملعون است؛ ملعون است آن‌که حق خاندان خویش تباه سازد. چنان‌که پیداست در این تعبیرات، خبر (ملعون)، مقدم بر مبتدا و آن هم به صورت مکرر آمده است و این خود تأثیری به سزا در تحریک و اهتمام مخاطب به موضوع دارد. باری، مردی خدمت رسول خدا(ص) رسید و از ایشان خواست تا وی را سفارش و موعظت کند. حضرت سه بار فرمود: اگر تو را به چیزی سفارش کنم، می‌‌پذیری؟ و آن مرد در هر نوبت پاسخ داد: بلی. فرمود: «تو را توصیه می‌کنم که چون عزم کاری کردی، عاقبت آن را بیندیش. اگر خیر و صلاح بود، اقدام کن و چون آمیخته به گمراهی و هوس یافتی از آن در گذر». چون مرد دیگری از آن حضرت درخواست نصیحت کرد، فرمود: «مراقب زبانت باش!»

عرض کرد: نصیحتی دیگر کنید. فرمود: «مراقب زبانت باش!» چون برای سومین بار تقاضای نصیحت کرد، فرمود: «وَيْحَكَ وَ هَلْ يَكُبُّ النَّاسَ عَلَى مَنَاخِرِهِمْ فِي النَّارِ إِلَّا حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ؟»؛ وای بر تو! مگر مردم را چیزی جز عملکرد زبانشان به آتش دوزخ می‌افکند؟! زمانی دیگر برای نشان دادن زشتی و خطر خصلت «خودبینی» که احیاناً گریبان متعبدان و متشرعان را می‌گیرد و فضیلت و تقوایشان را بر باد می‌دهد، فرمود: «لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَخَشِيتُ عَلَيْكُمْ مَا هُوَ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ: الْعُجْبِ الْعُجْبِ»؛ حتی اگر دست از گناه بدارید، به چیزی بزرگ‌تر از آن بر شما بیم دارم: خودبینی، خودبینی. این شیوه تکرار که تأکید و ابرام بر نکته مورد نظر است، در تعلیمات و بیانات رسول خدا(ص) به فراوانی قابل مشاهده است و معمولاً مخاطب را به اهمیت و ضرورت مطلب حساس می‌کند و کنجکاوی او را برای دریافت و فهم آن برمی‌‌انگیزد. آنچه طی این صفحات ذکر شد، تنها بخش اندکی از انبوه مواردی است که از آن حضرت در پهنه منابع روایی و تاریخی پراکنده است و احصای آنها در این مختصر میسور نیست؛ لذا با ذکر نمونه‌ای دیگر، توجه علاقه‌مندان به تحقیق بیشتر را به بخشی از این منابع، در ذیل صفحه جلب می‌کنیم.

روزی پیامبر(ص) در جمع اصحاب به خداوند عرضه داشت: «اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِي، اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِي، اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِي». بدین ترتیب با سه بار تکرار از خدا خواست: پروردگارا! جانشینان مرا مشمول رحمت خود قرار ده. حاضران پرسیدند: ای رسول خدا جانشینان شما کیانند؟ فرمود: «آنان که پس از من حدیث و سنت مرا برای مردم بازگو کنند». در روایت دیگری قریب به همین مضمون، حضرت برای نشان دادن میزان علاقه و عنایت خویش به کسانی که پس از وی اقدام به نشر سنت قولی و عملی ایشان می‌کنند از شیوه تکرار بهره جست و با سه بار تأکید ایشان را برادران خویش خواند و اشتیاق و آرزوی خود را برای دیدار آنان اعلام کرد. در جمع اصحاب فرمود: کاش برادران خود را می‌‌دیدم! ابوبکر و عمر گفتند: مگر ما برادران شما نیستیم که ایمان آوردیم و با شما مهاجرت کردیم؟ فرمود: شما ایمان آوردید و مهاجرت کردید اما کاش برادران خود را می‌‌دیدم! آن دو تن باز سخن خویش را تکرار کردند.

حضرت فرمود: شما اصحاب من هستید اما برادرانم کسانی‌اند که در دوره‌های پس از شما می‌‌آیند و درحالی‌که مرا ندیده‌اند، به من ایمان می‌‌آورند و مرا دوست می‌دارند و دینم را نصرت می‌دهند و مرا تصدیق می‌کنند. کاش برادرانم را می‌‌دیدم! زمانی دیگر، برای اعلام اینکه حقیقت دیانت، خیرخواهی و نصیحت است، چنین تأکید فرمود: «إِنَّ الدِّينَ النَّصِيحَةُ، إِنَّ الدِّينَ النَّصِيحَةُ، إِنَّ الدِّينَ النَّصِيحَةُ...».

انگیختن کنجکاوی

از جمله روش‌های مفید و مؤثر در امر آموزش، ایجاد انگیزه در مخاطب و تحریک کنجکاوی اوست. معمولاً آغاز درس با طرح یک پرسش، نشان دادن یک شیء، بیان مبهم و ناتمام و سؤال‌انگیز یک مطلب، ذکر مقدمه‌ای جذاب... و امثال آن، می‌‌تواند ذهن و اندیشه فراگیران را از تشتت و پراکندگی برهاند و به محیط و موضوع آموزش معطوف سازد. معلمان موفق همواره می‌کوشند پیش از ورود به ساحت اصلی درس، ابتدا بدین روش، فراگیران را در فضای آموزش و موضوع درس قرار دهند و حس کنجکاوی ایشان را برای دریافت و فهم مطلب برانگیزند. نگاهی به منابع روایی و کتاب‌های سیره و تاریخ نشان می‌‌دهد که رسول خدا برای جلب توجه حاضران و نشاندن مطلب در عمق جان ایشان و تأثیر درازمدت آن به فراوانی از این روش بهره جسته است.

روزی از جمع حاضر پرسید: هیچ دانید که مفلس و تهیدست کیست؟ گفتند: مفلس کسی است که او را نقدینه و کالایی نیست. فرمود: مفلس در امت من کسی است که به روز جزا، او را نماز و روزه و زکات هست، اما چون به این ناسزا گفته و به آن تهمت زده و مال دیگری را خورده و خون کسی را ریخته و آن دیگر را مضروب ساخته است از سرمایه حسنات او به هر یک از ایشان می‌بخشند و چنانچه حسناتش کفاف ندهد از گناه آنان می‌کاهند و بر بار معاصی او می‌افزایند و سپس به دوزخش می‌‌افکنند. روزی دیگر از اصحاب پرسید: «آیا شما را سلاحی بنمایم که از دشمنانتان برهاند و بر روزی‌تان بیفزاید؟» گفتند: آری.

فرمود: «شب و روز خدا را بخوانید که سلاح مؤمن دعاست». زمانی دیگر در سفارشی به امیرالمؤمنین علی(ع) فرمود: «یا علی! از محکم‌ترین دست‌آویزهای ایمان، دوستی برای خدا و دشمنی برای خداست». اما گفتنی است، هنگامی که پیامبر خدا(ص) همین مطلب را به شماری از اصحاب خویش آموزش می‌دهد، از شیوه‌ای دیگر بهره می‌‌جوید: از ایشان پرسید: کدامین دست‌آویز ایمان محکم‌تر است؟ بعضی گفتند: خدا و رسولش آگاه‌ترند. کسی گفت: نماز، دیگری به زکات اشاره کرد، سومی از روزه نام برد، یکی دیگر از حج و عمره یاد کرد و آخری گفت: جهاد. حضرت فرمود: «همۀ آنچه گفتید فضیلت است، اما اینها پاسخ مورد نظر نیست؛ زیرا محکم‌ترین دست‌آویز ایمان دوستی برای خدا و دشمنی برای خدا و دوستی با دوستان خدا و بیزاری از دشمنان خداست».

در دو خبر اخیر، چنان‌که ملاحظه می‌‌شود، آنجا که مخاطب، شخصیت ویژه و ممتازی چون علی بن ابی طالب(ع) است و اشارتی وی را کفایت است، پیامبر اکرم(ص) لب بیان و جان کلام را در کمال اختصار و بی‌تمهید مقدمات اظهار می‌دارد، اما در جمع سایر اصحاب همین مطلب را به روشی دیگر آموزش می‌دهد. طرح یک سؤال و ایجاد کنجکاوی در حاضران و اظهارنظرهای متفاوت ایشان، ذهن‌ها را برای شنیدن فصل الخطاب کلام رسول(ص) آماده می‌سازد و آن را برای همیشه در عمق دل و جان آنان می‌‌نشاند. از نگاه رسول خدا(ص) مسلمان همواره چون درختان سبز، با نشاط و طراوت است و این تازگی و طروات، از او جداشدنی نیست. آن حضرت برای آموزش این حقیقت، به اصحاب چنین فرمود: برخی از درختان، برگ‌هاشان نمی‌ریزد و همچون مسلمان بانشاط و خرماند. اینک بگویید این کدام درخت است؟ حاضران که ذهنشان متوجه درختان صحرا شده بود، از پاسخ این سؤال درماندند و پرسیدند یا رسول الله! این کدام درخت است؟ فرمود: نخل. حضرت در این تمثیل، نخل را در کثرت خیر و برکت و سرافرازی و ثمربخشی و سایه و میوه ماندگارش، به انسان مسلمان تشبیه کرده است که وجودش سراسر عزت و خیر و فایده است. نخل، جز میوه شیرینش، چوب و شاخه و برگ‌های آن را الوار و حصیر و ریسمان کنند و از همه اجزای آن بهره برند. مسلمان نیز در سایه طاعات و عبادات و مکارم اخلاق همواره چون نخل منشأ خیر و برکت و فایدت است.

بدین ترتیب، گاه حضرت آموزه‌های خویش را با طرح یک سؤال آغاز می‌‌کرد و چون حاضران از پاسخ درمی‌‌ماندند و مشتاق شنیدن آن می‌‌شدند، جرعه معرفت را در کام جانشان می‌‌ریخت. زمانی از حاضران پرسید: هیچ می‌دانید زیرک‌ترین شما کیست؟ نه، ‌ای رسول خدا.

آن‌که بیش از همه به یاد مرگ است و برای آن آماده‌تر است. روزی دیگر، همین مطلب را با تأکید بر ناپایداری لذات دنیوی و انذار و هشدار در مورد غفلت و فراموشی از پدیده اجتناب‌ناپذیر و حتمی الوقوع «مرگ» چنین فرمود: «أَكْثِرُوا مِنْ ذِكْرِ هَادِمِ اللَّذَّاتِ. فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَ مَا هَادِمُ اللَّذَّاتِ؟ قَالَ(ص): الْمَوْتُ، فَإِنَّ أَكْيَسَ الْمُؤْمِنِينَ أَكْثَرُهُمْ ذِكْراً لِلْمَوْتِ وَ أَحْسَنُهُمْ‏ اسْتِعْدَاداً لَهُ»؛ بسیار به یاد نابود کننده لذات باشید. پرسیدند: ای رسول خدا! نابود کننده لذات چیست؟ فرمود: مرگ. به یقین، زیرک‌ترین مردم کسی است که بیشتر به یاد مرگ است و آماده‌تر برای آن.

ابن عباس روایت کرده است که روزی حضرت به حاضران فرمود: «أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ النَّاسِ مَنْزِلَةً؟ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَنَّهُ رَجُلٌ يُمْسِكُ بِعِنَانِ فَرَسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يَمُوتَ أَوْ يُقْتَلَ...»؛ آیا خواهید که بهترین مردمان را به شما بنمایم؟ بلی، ای رسول خدا! آن‌که در راه خدا چنگ در لگام اسب خویش زند و تا پای جان دست از آن ندارد.... به وقتی دیگر پرسید: هیچ دانید که مسلمان کیست؟ گفتند: خدا و رسولش آگاه‌ترند.

فرمود: مسلمان کسی است که بتوان از زبان و دستش بیاسود. ابوذر، این صحابی، جلیل گوید: روزی پیامبر به من فرمود: ای اباذر! آیا تو بر آنی که ثروت موجب توانگری است؟ بلی، ای رسول خدا! تو تنگدستی را موجب فقر می‌دانی؟ بلی، ای رسول خدا!

«إِنَّمَا الْغِنَى غِنَى الْقَلْبِ و الْفَقْرُ فَقْرُ الْقَلْبِ»؛ توانگری و تهیدستی در داشتن و نداشتن نیست، بلکه توانگری در مناعت طبع و تهیدستی در گداصفتی است. آن حضرت برای نمودن منزلت رفیع کسانی که با درایت و هنرمندی، مردمان را به سوی حضرت حق هدایت می‌کنند و میان ایشان و پروردگارشان پیوندی عاشقانه برقرار می‌‌سازند، چنین فرمود: «أَ لَا أُخْبِرُكُمْ عَنْ أَقْوَامٍ لَيْسُوا بِأَنْبِيَاءَ وَ لَا شُهَدَاءَ يَغْبِطُهُمُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَنَازِلِهِمْ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ؟ قِيلَ: مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللَّهِ إِلَى اللَّهِ وَ يُحَبِّبُونَ اللَّهَ إِلَى عِبَادِهِ. قُلْنَا: هَذَا حَبَّبُوا اللَّهَ إِلَى عِبَادِهِ فَكَيْفَ يُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللَّهِ إِلَى اللَّهِ؟ قَالَ: يَأْمُرُونَهُمْ بِمَا يُحِبُّ اللَّهُ، وَ يَنْهَوْنَهُمْ عَمَّا يَكْرَهُ اللَّهُ، فَإِذَا أَطَاعُوهُمْ أَحَبَّهُمُ اللَّهُ»؛

آیا شما را از کسانی خبر بدهم که نه از پیامبرانند و نه از شهدا، اما به روز قیامت، در حالی که بر منبرهایی از نور تکیه زده‌اند، مردم به جایگاه ایشان در نزد پروردگار غبطه می‌خورند؟ آنان چه کسان‌اند، ای رسول خدا؟ ایشان کسانی‌اند که بندگان خدا را محبوب خداوند و خدا را محبوب بندگان می‌‌سازند.

اینکه خدا را محبوب بندگانش کنند، مفهوم است، اما چگونه بندگان خدا را محبوب خداوند می‌سازند؟ مردمان را به آنچه خدا دوست دارد فرمان می‌دهند و از آنچه ناپسند می‌‌دارد، نهی می‌‌کنند، پس چون در این امر و نهی از آنان فرمان برند، خدا ایشان را دوست می‌دارد. آنچه در بالا ذکر شد، تنها نمونه‌هایی چند از روش آموزشی پرسش و پاسخ است که پیامبر اکرم(ص) برای انگیختن حس کنجکاوی حاضران و تحریک اندیشه و ذهن ایشان به فراوانی از آن بهره می‌‌جست. این روش، چنان‌که پیداست به ویژه برای مخاطبان خاموش و افزایش میل و علاقه آنان به موضوع گفت‌وگو، بس مؤثر است. اما بیان کلی و مبهم یک مطلب یا ناتمام گذاردن آن، شیوه دیگری در انگیختن کنجکاوی و دقت حاضران است و ایشان را برای کشف و فهم آن مطلب، در مقام پرسش و استفهام قرار می‌‌دهد. این نیز از شیوه‌های مؤثری است که آن حضرت در جریان بسیاری از آموزه‌های خویش بدان نیک نظر داشته است. روزی در جمع اصحاب فرمود: «إِذَا رَأَيْتُمْ رِيَاضَ الْجَنَّةِ فَارْتَعُوا فِيهَا. قِيلَ: مَا هِيَ؟ قَالَ: مَجَالِسُ الذِّكْرِ»؛ چون نگاهتان به سبزه‌زارهای بهشت افتاد، از آن بهره گیرید.

پرسیدند: سبزه‌زارهای بهشت چیست؟ فرمود: مجالس ذکر. روزی دیگر به اصحاب فرمود: برادر خود را یاری کنید، چه مظلوم باشد و چه ظالم. یکی از حاضران گفت: یا رسول الله اگر او مظلوم باشد، البته یاری می‌کنیم، اما چگونه ظالم را یاری توان کرد؟ فرمود: او را از ستم و تعدی بازدارید. زمانی دیگر چنین فرمود: آیا شما را چیزی ننمایم که لغزش‌هاتان را محو و گناهانتان را از میان بردارد؟ گفتند: آری ای رسول خدا!

فرمود: ساختن وضویی به کمال در شرایطی دشوار و رفتن به سوی مسجد با گام‌های بسیار و از پس هر نماز، انتظار نماز دیگر بردن. از آنجا که «شرم از خدا» از ارزش‌های مهم اخلاقی و دینی و مؤثرترین عامل پرهیز از گناه محسوب می‌‌شود، پیامبر اکرم در آموزش مفهوم این حقیقت و تأکید بر آن با همین روش به حاضران در مجلس فرمود: از خداوند چنان‌که باید شرم کنید. اصحاب گفتند: ای رسول خدا! ما از خدا شرم می‌داریم. فرمود: نه چنان است که می‌پندارید. آن‌که به حق از خدا شرم و حیا کند، باید آنچه را در سر دارد بپاید و شکم خویش از حرام نگاه دارد و مرگ را یاد نماید و کسی که خواهان سرای آخرت است، باید جلوه‌های جذاب دنیا را وانهد، پس آن‌که چنین کند، از خداوند چنان‌که باید حیا نماید.

باری، تمهید مقدمات و انگیختن کنجکاوی و حساسیت مخاطب، برای گوش سپردن به سخن گوینده و تأمل و اندیشه در معنا و مفهوم کلام وی، از روش‌های مؤثر و مفیدی است که امروزه در امر آموزش به‌کار می‌رود و بزرگان عرصه تعلیم و تربیت بر آن تأکیدی تمام دارند. اما شگفت است که در سرزمین و روزگاری که نام و نشانی از دانش و آموزش و روش تدریس نیست، این شیوه به بهترین وجه در سیرت و رفتار مردی که در کودکی از رعایت پدر و محبت مادر محروم و از آموزش بی‌بهره ماند و هرگز کتاب و مکتب و تعلیمی ندید و زمانی را به شبانی گوسفندان مکه گذراند و در عین تنگدستی و تنهایی در شوره‌زار فرهنگی سرزمین حجاز، تحولی بزرگ در عرصه علم اخلاق، دیانت، اندیشه و سیاست پدید آورد، قابل مشاهده است. در جریان حجةالوداع که آخرین فرصت‌ها برای ابلاغ مهم‌ترین و آخرین پیام‌های آن حضرت محسوب می‌‌شد، پیش از ایراد خطبه معروف خویش در آن اجتماع عظیم و موقعیت خطیر به جریر بن عبدالله البجلی فرمود: «اسْتَنْصِتِ النَّاسَ‌»؛ «مردم را ساکت کن». و چون صدا و همهمه مردم فرو نشست، سخن خود را آغاز کرد «لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّاراً...»؛ «پس از من به وادی کفر درنیفتید.»... به موجب منابع روایی و تاریخی، حضرت برای ایراد سخن در مجالسی که آرامش لازم را نداشت ابتدا مردم را به سکوت دعوت می‌کرد و با تعبیرهایی چون «أَيُّهَا النَّاسُ إِلَى...» و «خُذُوا عَنِّي...»، ایشان را آماده شنیدن سخنان خویش می‌کرد. از آنجا که فراز و فرود و تأکید و سکوت، در مقاطع مختلف سخن، حاوی مفاهیم ویژه بوده و دقت و کنجکاوی حاضران را برمی‌‌انگیزد و نقشی مؤثر در ارتقای میزان فهم و درک مخاطبان دارد، آن حضرت در مقام کلام از این شیوه نیز بهره می‌‌جست. رسول خدا(ص) در گفت‌وگوی با مردم بس شمرده سخن می‌‌گفت، نه چندان سریع که در فهم و هضم آن درمانند و نه چنان بطیء و کند که از آن ملال یابند، اما در عین حال گاه در اثنای کلام با سکوتی معنادار، کنجکاوی و حساسیت حاضران را برای شنیدن ادامه سخن، می‌انگیخت. ابوبکرة گوید: روزی رسول خدا(ص) به ما فرمود: این کدامین ماه است؟ گفتیم: خدا و پیامبرش داناترند. پیامبر سکوت کرد و ما گمان بردیم که آن را به اسم دیگری می‌خواند. فرمود: مگر ذی‌الحجة نیست؟ گفتیم بلی. سپس فرمود: این کدام شهر است؟ گفتیم: خدا و رسولش آگاه‌ترند. حضرت باز هم سکوت کرد و ما گمان کردیم که آن را به اسم دیگری می‌‌نامد. فرمود: آیا مکه نیست؟ گفتیم: بله... فرمود: تعرض به جان‌ها و اموالتان، چون حرمت این روز و این شهر و این ماه حرام است.

آن حضرت در موارد بسیار با افکندن حیرت در ذهن مخاطبان و فراهم آوردن زمینه پرسش ایشان را آماده شنیدن درسی تازه می‌کرد. روزی در جمع اصحاب فرمود: از حفره خفت و مذلت، به خدا پناه برید! حاضران گفتند: این حفره چیست، ای رسول خدا؟ فرمود: دره‌ای است در جهنم که برای ریاکاران فراهم است. روزی دیگر برای نمایاندن گستره موارد و مصادیق انفاق، چنین فرمود: «أَ يَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَكُونَ كَأَبِي ضَمْضَمٍ؟ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَ مَا أَبُو ضَمْضَمٍ؟ قَالَ: رَجُلٌ مِمَّنْ قَبْلَكُمْ كَانَ إِذَا أَصْبَحَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ تَصَدَّقْتُ بِعِرْضِي عَلَى النَّاسِ عَامَّةً»؛ آیا کسی از شما نمی‌تواند چون ابوضمضم باشد؟ ابوضمضم کیست، ای رسول خدا؟ وی مردی از پیشینیان بود که هر روز صبح به خدا عرضه می‌داشت: پروردگارا! من آبروی خویش را در راه عموم مردم خرج می‌کنم. زمانی دیگر، حضرت برای نشان دادن تأثیر ذکرهای «تسبیحات اربعه» در صیانت از عذاب دوزخ، به اصحاب خویش فرمود: سپر خویش را برگیرید!

اصحاب گفتند: یا رسول الله مگر دشمنی در کمین است؟ فرمود: خیر. منظورم آن است که با گفتن ذکرهای «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ» خود را از آتش دوزخ حفظ کنید؛ زیرا این ذکرها پیوسته مقدمات و وسیله رهایی است و نزد پروردگار باقیات صالحات محسوب می‌‌شود. در جایی دیگر، به همین شیوه، ضمن انذار از آمیزش و همنشینی با ثروتمندان بی‌درد، حضرت آنان را در شمار مردگان قرار داد و فرمود: «أَرْبَعٌ يُمِتْنَ الْقَلْبَ... وَ مُجَالَسَةُ الْمَوْتَى. فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَ مَا الْمَوْتَى؟ قَالَ(ص): كُلُّ غَنِيٍّ مُتْرَفٍ»؛ چهار چیز دل را می‌‌میراند... و همنشینی با مردگان. ای رسول خدا! منظور از مردگان چیست؟ ثروتمندان مرفه.

باری، از جمله آفت‌هایی که در موسم ازدواج، گریبان بسیاری از جوانان ناپخته و ظاهربین را می‌گیرد و آینده ایشان را تباه می‌‌سازد، افتادن در دام علاقه دختران و زنان بی‌ریشه و ظاهرا زیبایی است که فاقد ارزش‌های معنوی بوده و از دامنی عفیف و خاندانی اصیل برنیامده‌اند. پیامبر اکرم(ص) برای انذار و هشدار در مورد این خطر، با بیانی کنایی چنین فرمود: «إِيَّاكُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ! قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَ مَا خَضْرَاءُ الدِّمَنِ؟ قَالَ: الْمَرْأَةُ الْحَسْنَاءُ فِي مَنْبِتِ السَّوْءِ»؛ از سبزه روییده بر مزبله بپرهیزید. پرسیدند: منظور از سبزه روییده بر مزبله چیست؟ فرمود: زن زیبای برآمده از خاندانی پست.

صرف نظر از موارد یاد شده آن حضرت گاه به لحاظ اهمیت موضوع و به منظور انگیختن تأمل و اندیشه مخاطب و ایجاد بیم و امید و تحریک حس کنجکاوی او، کلام خویش را بسی مجمل و سربسته بر زبان می‌راند و بی‌هیچ توضیح و تفسیری، کشف و دریافت آن را به ذهن و اندیشه مخاطب و حدس و درایت وی می‌سپرد. این شیوه در فن بیان، صنعتی معتبر و در غایت حسن و اتقان است: «لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَ لَبَكَيْتُمْ كَثِيراً»؛ اگر آنچه را من خبر دارم می‌دانستید اندک می‌‌خندیدید و بسیار می‌گریستید. چنان‌که پیداست این سخن حکایت از خطری جدی و بزرگ که در کمین آدمی کام گشوده است دارد. اما این کدام خطر هولناکی است که آگاهی بدان، خنده را از لبان آدمی می‌زداید و دیدگانش را گریان می‌سازد؟ آیا این، همان نفس اماره و به تعبیر حضرت، بزرگ‌ترین دشمنی که در درون ما منزل دارد، نیست؟ به موجب این هشدار، آن‌که همواره از سر غفلت و شادمانی می‌‌خندد، به یقین از این فاجعه بی‌خبر است.

حضرت در تعبیر مشابه دیگری فرمود: «لَوْ تَعْلَمُونَ مِنَ الدُّنْيَا مَا أَعْلَمُ، لَاسْتَرَاحَتْ أَنْفُسُكُمْ مِنْهَا»؛ اگر آنچه را من از دنیا می‌‌دانم شما نیز می‌دانستید، دل‌هاتان از آن رها و آسوده می‌‌شد. نمونه دیگر آنجاست که رسول خدا(ص) در وصف بهشت، بی‌آن‌که نعمات و لذات آن را برشمارد، می‌‌فرماید: «إِنَّ فِي الْجَنَّةِ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ‌، وَ لَا أُذُنٌ سَمِعَتْ‌، وَ لَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ أَحَدٍ»؛ به یقین، بهشت حاوی چیزهایی است که هیچ چشمی ندیده و گوشی نشنیده و به دل هیچ انسانی خطور نکرده است. از دیگر مواردی که پیامبر(ص) از این شیوه آموزش بهره جست، در جنگ خیبر است. در این جنگ که به سال هفتم هجری واقع شد و فتح یکی از قلاع مهم یهود با مشکل جدی مواجه گردید، حضرت به مسلمانان فرمود: فردا این پرچم را به دست کسی خواهم سپرد که خداوند قلعه دشمن را به دست او خواهد گشود. او خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسول نیز وی را دوست می‌دارند. مسکوت ماندن نام این شخص و بیان وصف ممتاز او موجب شد تا در آن شب، سپاه اسلام با حدس و گمانه‌زنی با یکدیگر بحث و گفت‌وگو نمایند که فردا پیامبر، پرچم فتح خیبر را به دست کدام یک از ایشان خواهد سپرد.

چون صبح فرارسید، همه بی‌صبرانه نزد رسول خدا(ص) گرد آمدند و هر یک مشتاق بودند که این پرچم به دست او داده شود و مشمول کلام حضرت قرار گیرد، اما رسول خدا(ص) که از روز قبل با طرح مبهم و سؤال‌انگیز موضوع حس کنجکاوی و التهاب و شیفتگی اصحاب را برانگیخته بود و همه بی‌صبرانه انتظار می‌کشیدند تا بدانند این افتخار نصیب که می‌‌شود، فرمود: علی بن ابی طالب کجاست؟ گفتند: یا رسول الله! او از بیماری و درد چشم در رنج است. حضرت در برابر دیده تیزبین و کنجکاو حاضران، علی(ع) را احضار فرمود و درد چشم او را به آب دهان و دعای خویش درمان کرد و پرچم را به او داد و فرمود: «این را بگیر و برو تا خدایت پیروز گرداند.»... روزی دیگر، حضرت مردم را فراخواند که می‌خواهم ثلث قرآن را بر شما بخوانم. چون گرد آمدند سوره اخلاص (﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾...) را خواند و به درون منزل رفت. حاضران با یکدیگر به گفت‌وگو پرداختند و گفتند نزول وحی موجب شد که پیامبر خواندن قرآن را ناتمام گذارد و به منزل رود. در این هنگام، حضرت بیرون آمد و فرمود: من به شما گفتم که ثلث قرآن را خواهم خواند. بدانید که این سوره معادل ثلث قرآن است.

از جمله شیوه‌های مؤثر بر ذهن و دل مخاطب که در فن خطابه و تدریس مورد استفاده قرار می‌گیرد، اتخاذ زاویه انحراف در بیان مطلب است؛ بدین معنا که گوینده برخلاف انتظار و باور مخاطب، مطلب یا خبر شگفتی را بر زبان می‌راند و او را دچار حیرت و سرگشتگی می‌سازد و آن‌گاه که شنونده در مقام پرسش و استفهام قرار می‌گیرد، گوینده مقصود اصلی خویش را اظهار می‌کند. بررسی سیره تعلیمی پیامبر اکرم(ص) نشان می‌‌دهد که ایشان در آموزه‌های دینی و اخلاقی خویش به خوبی از این روش نیز بهره می‌‌جسته است. حضرت ضمن مجموعه‌ای از سفارشات خویش به ابوذر فرمود: گاه آدمی گناهی مرتکب می‌شود و به سبب همان گناه وارد بهشت می‌‌شود! ابوذر با شگفتی پرسید: چگونه، ای رسول خدا؟! فرمود: آن گناه چندان در نظر او قرار می‌گیرد و از آن به خدا پناه می‌برد تا گام به بهشت نهد.

به وقتی دیگر، در جمع مردم فرمود: به یقین، خداوند متعال گنهکاران را می‌‌آمرزد، مگر کسی که نخواهد آمرزیده شود. اصحاب پرسیدند: ای رسول خدا اکیست که نخواهد آمرزیده شود؟ فرمود: آن‌که استغفار نمی‌کند. روزی دیگر، خطر دل نهادن در گرو دنیا را چنین گوشزد فرمود: گروهی در عرصه قیامت حاضر شوند که عباداتشان چون کوه تهامه، عظیم باشد و فرمان رسد که آنان را به آتش درافکنید! اصحاب با شگفتی پرسیدند: ای رسول خدا! آیا ایشان نمازگزار باشند؟ فرمود: بله آنان در سرای دنیا روزه می‌داشتند و نماز می‌‌گزاردند و پاسی از شب را به عبادت و تهجد می‌پرد داختند، اما چون دنیا به ایشان رخ می‌‌نمود، به سوی آن خیز برمی‌داشتند. از دیگر مواردی که در سیره آموزشی آن حضرت قابل ملاحظه است اینکه گاه عمدا و بنابر مصلحت، روی از سؤال کننده برمی‌‌تافت و از پاسخ وی امتناع می‌‌ورزید تا بدین وسیله پرسش تکرار شود و حساسیت و توجه دیگران بدان معطوف گردد و آنگاه که حاضران را آماده شنیدن پاسخ می‌‌یافت، نظر خویش را بیان می‌‌فرمود. روزی در حین ایراد سخن اعلام کرد: خداوند حج را بر شما واجب ساخت.

یکی از حاضران برخاست و پرسید: آیا برای هر سال؟ پیامبر به او اعتنایی نکرد و پاسخی نداد اما وی پرسش خویش را دوباره و سه باره تکرار کرد. در این هنگام حضرت فرمود: وای بر تو آیا بیم آن نداری که تو را پاسخ مثبت گویم؟! به خدا سوگند اگر بگویم: آری، این فریضه همه ساله بر شما واجب می‌شود و چون واجب شود، توان انجامش را ندارید و اگر آن را وانهید، در منجلاب کفر گرفتار آیید، پس متعرض آنچه مسکوت گذارده‌ام نشوید که امت‌های پیشین با کثرت سؤال‌های بی‌جای خود و اختلافاتشان در شریعت انبیای خویش به وادی هلاکت درافتادند.... گذشته از آنچه گفتیم از دیگر روش‌هایی که آن حضرت به منظور جلب توجه و آمادگی ذهنی حاضران برای آموزش به کار می‌گرفت، آغاز سخن با پرسشی مرتبط با موضوع بحث بود. احادیث فراوانی که با تعبیر «أَلَا أُخْبِرُكُمْ...» آغاز می‌‌شود، از جمله مصادیق این روش محسوب می‌‌شود. روزی در جمع اصحاب فرمود: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَشْقَى الْأَشْقِيَاءِ؟ قَالُوا: بَلَى، يَا رَسُولَ اللَّهِ‌! قَالَ(ص): مَنِ اِجْتَمَعَ عَلَيْهِ فَقْرُ الدُّنْيَا وَ عَذَابُ الْآخِرَةِ‌»؛ آیا به شما نگویم که تیره‌بخت‌ترین مردم کیست؟ گفتند: آری بفرمایید ای رسول خدا! فرمود: آن‌که تهیدستی دنیا و عذاب آخرت، هر دو، را با هم حاصل کند. جابر بن عبدالله انصاری گفته است که رسول اکرم(ص) فرمود: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ رِجَالِكُمْ؟» آیا نمی‌خواهید بگویم بهترین مردان شما کیست؟

بله، ای رسول خدا! از جمله بهترین مردان شما کسی است که پرهیزکار است و پاکیزه؛ دارای دستی گشاده در سخاوت و برخوردار از زبان و دامنی پاک، رفتاری نیکو با پدر و مادر. او با زن و فرزند خویش چنان رفتار نمی‌کند که از شر او به دیگران پناه برند. روزی دیگر فرمود: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَيْسَرِ الْعِبَادَةِ وَ أَهْوَنِهَا عَلَى الْبَدَنِ؟ الصَّمْتُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ»؛ آیا شما را از راحت‌ترین عبادات و بی‌زحمت‌ترین آنها خبر ندهم؟ سکوت و اخلاق خوش.

ورام بن ابی فراس (از اعلام سده ششم) در کتاب نفیس تنبیه الخواطر و نزهة النواظر، معروف به مجموعه ورام، آورده است که روزی پیامبر خدا(ص) در جمع اصحاب سه بار تکرار فرمود: «أَلَا أُنَبِّئُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ؟»؛ آیا شما را از بزرگ‌ترین گناهان کبیره خبر ندهم؟ حاضران گفتند: آری، ای رسول خدا! حضرت در حالی که به جایی تکیه کرده بود، فرمود: شرک ورزیدن به خدا و آزار والدین. در این هنگام حضرت استوار بنشست و فرمود: «أَلَا وَ قَوْلُ الزُّورِ»؛ «و بدانید: سخن دروغ». و چندان این تعبیر را تکرار کرد که حاضران سکوت حضرت را انتظار می‌کشیدند.

بهره‌برداری از وضعیت موجود

استفاده مناسب از اوقات اغتنام فرصت، شکار صحنه، نکته‌سنجی و کشف و استخراج درس‌ها و عبرت‌ها از وضعیت موجود، برای تحکیم ارزش‌های اخلاقی و تعلیم مفاهیم دینی، از ویژگی‌های بارز سیرت آموزشی رسول خدا(ص) است. آن حضرت همواره مردم را تشویق و ترغیب به استفاده بهینه از اوقات و رصد کردن فرصت‌ها می‌کرد. احادیث فراوانی که با تعبیر «بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ...» آغاز می‌شود، ناظر بر همین معناست. می‌فرمود: «بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ الزَّاكِيَةِ قَبْلَ أَنْ تُشْغَلُوا»؛ پیش از آن‌که مجال از دست بشود، به کارهای نیک پردازید. در سفارش‌های خود به ابوذر فرمود: «كُنْ عَلَى عُمُرِكَ أَشَحَّ مِنْكَ عَلَى دِرْهَمِكَ وَ دِينَارِكَ»؛ در هزینه عمرت بخیل‌تر باش تا زر و سیم خویش.

به وقتی دیگر فرمود: «مَنْ فُتِحَ لَهُ بَابُ خَيْرٍ فَلْيَنْتَهِزْهُ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي مَتَى يُغْلَقُ»؛ اگر باب انجام کار خیر بر کسی گشوده شد، آن را مغتنم شمارد که معلوم نیست این باب کی بسته شود. رسول خدا(ص) هرگز فرصت‌ها را از دست نمی‌نهاد و هیچ صحنه و حادثه کوچکی از نگاه تیزبین و نکته‌یاب وی پنهان نمی‌ماند و از ساده‌ترین امور، آموزنده‌ترین دروس را در پیش روی امت خویش قرار می‌داد و آنان را به دقت و تأمل در هر حادثه و اتخاذ پند و عبرت از هر واقعه دعوت می‌کرد. چنان‌که پیش‌تر نیز گذشت، چون با اصحاب خویش در بیابانی خشک و بی‌گیاه و علف فرود آمد و به افروختن آتش نیاز افتاد، از همراهان خواست تا به گردآوری هیزم پردازند اما آنان با اطمینان و تأکید، وجود هیزم را در آن بیابان خشک نفی کردند، لکن پیامبر فرمود: هر کس به هر اندازه‌ای که می‌تواند فراهم آورد. لاجرم به جست‌وجو پرداختند و یافته‌های خویش را آوردند و بر هم نهادند و چندان شد که باور نمی‌کردند. بدین ترتیب، زمان آن فرا رسید تا حضرت درس لازم را به ایشان بدهد؛ از این‌رو فرمود: «گناهان آدمی نیز این‌گونه گرد می‌آید و انباشته می‌شود»؛ در آغاز چیزی به نظر نمی‌رسد، اما رفته رفته انباشته و انبوه می‌شود.

این تذکر و این درس بزرگ در پی آنچه اتفاق افتاد، حاوی تأثیری عمیق و ماندگار در ذهن و دل حاضران است. روشن است که بیان نکته مزبور در آن موقعیت، متضمن تأثیری است که نقل آن در مقام ایراد سخن بر کرسی موعظه چنان نیست. وقتی دیگر، دید شماری از مردم اطراف کسی گرد آمده‌اند و با شگفتی، قدرت وی را در بلند کردن سنگی بزرگ مشاهده می‌کنند، فرمود: دوست دارید بگویم نیرومندتر از این مرد کیست؟ گفتند: بلی، ای رسول خدا! فرمود: آن‌که چون وی را دشنام دهند، شکیبایی ورزد و بر خویش مسلط باشد و بر شیطان نفس غالب آید. بدین ترتیب، حضرت با دادن درسی بزرگ، نگاه حاضران را به حقیقتی سترگ گشود و به ایشان فهماند که همه اعتبار و ارزش آدمی در اقتدار روحی و سیطره بر ابلیس نفس است و تنها تکیه بر آمادگی و توان جسمانی، درخور شأن آدمی که عصاره آفرینش و مسجود ملائک است، نیست. زمانی دیگر که دید جوانان در برداشتن سنگی بزرگ از زمین به رقابت مشغولند، همین درس را به بیانی دیگر تقریر فرمود و پرسید: شما چه می‌کنید؟ خویشتن را می‌آزماییم تا کدام نیرومندتریم.

آیا مایلید بگویم کدامین شما توانمندترید؟ البته، ای رسول خدا! قدرت‌مندترین شما کسی است که رضامندی او، وی را در گرداب گناه و امر باطل نیفکند و چون به خشم آید از محدوده حق تجاوز نکند و به هنگام قدرت بیش از حق خویش نستاند. به یقین، آنچه از پیامبر خدا(ص) در این‌گونه صحنه‌ها به سمع و آگاهی حاضران می‌رسید، نه چنان بود که خاطره و تأثیر آن به سادگی از ذهن و دلشان برود. این هنر معلمان بزرگ بشر و مصلحان دلسوز الهی است که هرگز موقعیت‌ها را از دست نمی‌نهند و در صید فرصت‌ها و حوادث، برای تعلیم و تربیت خلق، همواره چیره‌دستی و چالاکی می‌ورزند. جوامع روایی و کتاب‌های سیره و تاریخ سرشار از نکته‌پردازی‌های آن پیامبر نور و آن جان روشن از تجلی وحی است که حادثه هیچ و صحنه ساده‌ای از نگاه نافذ و اندیشۀ صائب و ذهن نکته‌پرداز وی دور نمی‌ماند و با هوشمندی و ظرافت تمام و بیانی دل‌پذیر و رسا، حوادث عادی و جاری زندگی روزمره مردم را اساس درس‌های بزرگ اخلاقی قرار می‌داد و از این آبشخور فیاض، جرعه‌های زلال و گوارای ایمان و معرفت را استخراج می‌کرد و در کام تشنه ایشان فرو می‌ریخت.

چون در دستان ابوهریره نهال‌هایی را دید که می‌بُرد تا آنها را در زمین نشاند، به او فرمود: هیچ خواهی که تو را نهالی به از این نمایم؟ هر یک از ذکرهای «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ» را که بر زبان رانی، خداوند درختی برایت در بهشت می‌نشاند. زمانی دیگر: نگاهش به مردی افتاد که بر زمین افتاده بود و مردم بر او گرد آمده بودند. پرسید: اینجا چه خبر است؟ گفتند: دیوانه‌ای نقش بر زمین است و مردم به تماشا ایستاده‌اند. فرمود: او دیوانه نیست. هیچ خواهید که بگویم دیوانه کیست؟ گفتند: بلی، ای رسول خدا! فرمود: دیوانه واقعی کسی است که از سر کبر می‌خرامد و با غرور به اطراف می‌نگرد و شانه‌هایش را تکان می‌دهد. او دیوانه است و این مرد، بیمار!

گفتنی است که حضرت برای آموزش یاران خویش، حتی از امور بی‌ارزش و ناخوش‌آیند نیز بهره می‌برد و در این راه از هیچ نکته و دقیقه‌ای غافل نمی‌شد. چون با یاران از جایی می‌گذشت نگاهش به لاشه بره‌ای افتاد. به همراهان فرمود: هیچ دانید که این مردار در نگاه صاحبش بس بی‌ارزش است؟ گفتند: آری، ای رسول خدا! فرمود: سوگند به آن‌که جانم در دست اوست! دنیا برای خداوند از ارزش این لاشه در نظر صاحبش کمتر است. جابر بن عبدالله گوید: من در محضر پیامبر خدا(ص) بودم که یکی از اصحاب، جوجه پرنده‌ای را نزد ایشان آورد. درحالی‌که حضرت بدان می‌نگریست، ناگهان مادر جوجه خود را در دستان آن شخص فرو افکند و حاضران از این حادثه سخت دچار شگفتی شدند.

رسول خدا(ص) فرمود: آیا از شدت مهر و شفقت این پرنده به جوجه‌اش تعجب می‌کنید؟ به خدا سوگند! که مهر و رحمت پروردگارتان به شما از علاقه این پرنده به جوجه‌اش بیش است. از آنجا که مهر مادری پرتوی از مهر عالمتاب رحمت الهی است، رسول خدا(ص) برای ترسیم سایه بلند رحمت حق تعالی و تفهیم میزان لطف و محبت پروردگار به بندگان از لطیف‌ترین جلوه‌های عشق و محبت بشری بهره جست و شیفتگی و عشق مادری مهربان را به کودک خردسالش، آیت و نشانه کوچکی از پهنه بی‌پایان رحمت بنده‌نواز خداوند رحمان برشمرد. شماری از مردم به دیدار آن حضرت آمدند و در میان ایشان زنی بود که کودکی دربرداشت و هم چیزی می‌بافت. گاه در کار بافتن بود و زمانی بر گونه فرزندش بوسه می‌زد. پیامبر(ص) فرمود: آیا می‌بینید که این زن چگونه به کودکش مهر می‌ورزد؟ گفتند: آری.

فرمود: مهر و شفقت خداوند به بندگانش بیش از لطف این زن به فرزندش است. زن دیگری که این دُرّ شاهوار کلام نبوی را خود، شخصاً، از زبان پیامبر نشنیده بود، اما نغمه دل‌انگیز آن، گوش جانش را نیک نواخته بود، روزی کودکش در بر بود و مشغول پختن نان که حضرت را در حال عبور دید. در دم، خود را به ایشان رساند و عرض کرد: ای رسول خدا! از تو چنین روایت کرده‌اند که خداوند بر بندگانش مهربان‌تر از مادر به فرزند است. پیامبر فرمود: آری چنین است. زن گفت: هیچ مادری راضی نمی‌شود که فرزندش را در تنور اندازد و بسوزاند! اشک از دیدگان حضرت جاری شد و فرمود: «خداوند نیز کسی را به آتش دوزخ نمی‌سوزاند، مگر آن‌که شرک آورد.»... روزی دیگر، حضرت در برابر مادری که کودک خود را از شدت علاقه و محبت به سینه خود می‌فشرد، فرمود: «أَ تُرَوْنَ هَذِهِ طَارِحَةً وَلَدَهَا فِي النَّارِ؟ قَالَ أَصْحَابُهُ: لَا وَ اللهِ يَا رَسُولَ اللّٰهِ. قَالَ(ص): اللّٰهُ أَرْحَمُ بِعِبَادِهِ مِنْ هَذِهِ بِوَلَدِهَا»؛ آیا باور می‌دارید که این زن کودک خویش را در آتش افکند؟ اصحاب گفتند: نه به خدا، یا رسول الله! فرمود: به یقین خداوند به بندگانش مهربان‌تر از این مادر به کودکش است. از دیگر مواردی که در این باره می‌توان اشاره کرد، واقعه‌ای است که در آن، عربی خشن و بدوی در جمع اصحاب از آن حضرت کمک خواست. پیامبر چیزی به او داد، اما وی راضی نشد و به حضرت درشتی کرد.

حاضران از جسارت او به خشم آمدند، لکن حضرت ایشان را از تعرض بازداشت و آرام کرد و آن عرب را با خود به منزل برد و چیز بیشتری بدو داد و رضایتش را جلب کرد؛ پس، به توصیه پیامبر، دیگر بار به مسجد آمد و مراتب خشنودی خود را از رسول خدا(ص) به اطلاع همگان رساند. در اینجا پیامبر اکرم(ص) نگاه مردم را به حقیقتی تازه گشود و با درسی دیگر نشان داد که راز حل معضلات و کلید گشایش مشکلات، نه در شتاب و درشتی و خشونت، که در صبر و تدبیر و متانت است؛ ازاین‌رو، به مردم فرمود: حکایت من با این مرد داستان کسی است که شترش رمیده بود و مردم به قصد کمک، در پی شترش می‌دویدند و شتر، وحشت‌زده، بیشتر می‌رمید، سرانجام، صاحب شتر از مردم خواست تا دست از شتر وی بدارند. سپس، خود با مشتی علف و به نرمی و ملاطفت جلو رفت و آن را مهار کرد. آن‌گاه پیامبر(ص) افزود: اگر من مانع شما نشده بودم، بسا خون این مرد می‌ریخت.

آموزش در صحنه عمل

رفتار، منش و شیوه زندگانی رسول خدا(ص) آیینه تمام‌نمای زیباترین کمالات انسانی و جلوه والاترین آموزه‌های دینی و اخلاقی است. دامنه تأثیر این آموزه‌ها نه‌تنها در طول بیست و سه سال دوران رسالت و محدوده سرزمین حجاز که به وسعت جامعه بشری و گستره تمام هستی است. گرچه جمله رفتارها و سیرت و سنت آن حضرت، از قول و فعل و تقریر، برای مسلمانان حجت است و به تصریح قرآن کریم، الگویی نیک، اما در عین حال گاه پیامبر خدا(ص) با انجام رفتاری خاص، در آموزش و القای درسی تازه تعمد و تأکیدی ویژه نشان می‌داد. آن حضرت که در آموزش امت از شیوه‌های متفاوت و متنوع بهره می‌جست و در این راه، هیچ نکته و دقیقه‌ای را فرونمی‌هِشت، گاه به اقتضای حال و فراخور مقام، بی‌آن‌که از الفاظ و کلمات مدد جوید و سخنی بر زبان آرد، در برابر دیده حاضران تنها با انجام رفتاری خاص، نکته مورد نظر خویش را آموزش می‌داد و آن را در عمق جان ایشان می‌نشاند و احیاناً در پاسخ به شگفتی حاضران، این رفتار را با توضیحی کوتاه همراه می‌ساخت.

در مواردی نیز، هنگامی که کسانی به دلیل فشار فقر و تنگدستی به آن حضرت پناه می‌آوردند و دستگیری و مساعدت ایشان را انتظار می‌داشتند، پیامبر به جای هرگونه کمک مالی یا اندرز و نصیحت، ابزار کار و امکان فعالیت را برای آنان فراهم می‌ساخت، تا در سایه تلاش و همت خویش عزت و کرامت انسانی خود را محفوظ دارند و مشکل را، خود به دست خویشتن حل کنند. بعد از صلح حدیبیه که طی شروطی با مشرکان مکه سازش برقرار گردید و مقرر شد که مسلمانان از همان‌جا، بی‌آنکه حج گزارند، به مدینه بازگردند تا در سال بعد برای انجام مناسک حج بازآیند، رسول خدا(ص) به همراهان فرمود: «قُومُوا فَانْحَرُوا ثُمَّ احْلِقُوا»؛ برخیزید و قربانی کنید و سر بتراشید و از احرام خارج شوید. مسلمانان که خود را آماده ورود به مکه و انجام مناسک حج ساخته بودند، از شنیدن این سخن دچار حیرت و افسردگی شدند. راوی گوید: حضرت کلام خویش را سه بار تکرار کرد، اما کسی از جای برنخاست.

پیامبر نیز... بی‌آنکه بر گفته خویش اصرار ورزد و با کسی سخن گوید، شتر خویش را قربانی و حلّاق را احضار کرد و سر بتراشید. مسلمانان چون این رفتار را از رسول خدا(ص) دیدند، همه برخاستند و قربانی کردند و سر یکدیگر را تراشیدند.

بدین ترتیب، اقدام آن حضرت و پیشقدم شدن ایشان در انجام این مهم، تردید حاضران را به یقین و سستی و رکود آنان را به عزم و تلاش تبدیل ساخت. زمانی دیگر که با شماری از اصحاب روانه سفر بود و کاروان در منزلگاهی فرود آمد، حضرت شتر خویش را خواباند و به سوی آب حرکت کرد، اما پس از آن‌که مسافتی را پیمود، به سوی مرکب خویش بازآمد. همراهان گمان کردند که پیامبر محل را مناسب ندیده و اینک فرمان حرکت می‌دهد اما با شگفتی دیدند که حضرت خود را به شتر رساند و زانوان آن را بست و به سوی آب بازگشت. اصحاب صدا برداشتند: ای رسول خدا! چرا فرمان ندادی که این کار را ما انجام دهیم تا شما این راه را بازنگردید؟ حضرت که موقعیت را برای درسی سازنده و آموزنده آماده یافت، اصحاب را با این کلام زیبا و حکیمانه آموزش داد: «لَا يَسْتَعِنْ أَحَدُكُمْ مِنْ غَيْرِهِ وَ لَوْ بِقَضْمَةٍ مِنْ سِوَاكٍ»؛ تا می‌توانید در کارهای خود به دیگران رجوع نکنید، گرچه برای یک قطعه چوب مسواک باشد.

گرچه حضرت این درس آزادگی و رهایی از وابستگی به دیگران را در موقعیت‌های دیگر نیز با تعبیراتی متفاوت به مسلمانان داده بود، اما در این رویداد، رفتار حضرت در برابر دیده کنجکاو همسفران، به گونه‌ای بود که ایشان را کاملا آماده یادگیری این درس می‌کرد. در روایتی دیگر آمده است که چون پیامبر خدا(ص) خبر مرگ سعد بن معاذ را شنید، بی‌درنگ از جای برخاست و با تأسف تمام به همراه اصحاب به سوی منزل سعد روان شد و شخصا بر غسل و تجهیز جنازه وی نظارت کرد و بی‌کفش و عبا جنازه او را تشییع نمود و خود وارد حفره قبر شد و پیکر سعد را در لحد گذارد و در برابر دیده حاضران، با تأنی و دقت تمام خشت‌ها را بر روی لحد نهاد و با توجه و حساسیت کامل، منافذ میان آنها را پوشاند.

چون پیامبر از این کار بپرداخت، به اصحاب فرمود: «من می‌دانم که سرانجام این جنازه می‌پوسد، اما خداوند آن بنده‌ای را دوست دارد که چون کاری کند آن را به درستی و استواری به پایان بَرد». به موجب روایتی دیگر، رسول خدا(ص) همین سخن را در جریان دفن ابراهیم، فرزند خردسال خویش، پس از آن‌که نواقص و کاستی‌های قبر را به دست خویش، با دقت اصلاح کرد، چنین فرمود: «إِذَا عَمِلَ أَحَدُكُمْ عَمَلًا فَلْيُتْقِنْ»؛ «چون یکی از شما کاری می‌کند، آن را به درستی و اتقان انجام دهد».

نمونه دیگر این شیوه آموزش را در جریان ساخت مسجد مدینه مشاهده می‌کنیم. رسول خدا(ص) از مهاجران و انصار، جملگی خواسته بود که عملاً در ساخت مسجد مدینه همکاری کنند، لکن در مقام عمل، برخی خواص مدینه و بعضی متشخصان و ثروتمندان را گران آمد که دست در کار گل کنند. آن حضرت نیز مایل نبود که ایشان را آمرانه بدین کار وادارد، اما وقتی آنان مشاهده کردند که پیامبر خدا آستین بالا زده و جدی‌تر از همه، در امر بنای مسجد تلاش می‌کند با شرمندگی وارد عمل شدند. بدین ترتیب، رفتار خاضعانه حضرت در حمل و نقل خاک و خشت و ساخت‌وساز خانه خدا، همه تشخص‌ها و بزرگ‌منشی‌ها را از میان برداشت. در این واقعه آورده‌اند: عمار یاسر که نشاطی مضاعف داشت و بیش از دیگران تلاش می‌کرد کوشید تا با گوشزدی به عثمان، او را که از سرشناس‌ترین ثروتمندان مکه و همسر رقیه دختر رسول خدا(ص) بود به کار بیشتر برانگیزد، اما عثمان بر وی تندی کرد و گفت: ای فرزند سمیه آنچه را از صبح بر زبان می‌آوری، شنیدم... به خدا سوگند! با این چوب بینی‌ات را خرد می‌کنم. چون آن حضرت این گفت‌وگو را شنید، به شدت فرمود: به چه حقی عثمان بر عمار بزرگی می‌فروشد؟ با شنیدن این سخن، عثمان در مقام پوزش و اعتذار از عمار قرار گرفت.

باری چون پرده دیگری از سیره آموزشی آن «سید اولاد آدم» را می‌گشاییم، شاهد زیباترین صحنه‌های آموزنده درس عزت و کرامت انسانی هستیم. «کرامت انسانی» و «عزت نفسانی» چون خون در شریان آیین محمدی جاری است. گوهر «عزت نفس» در شاهواری است که نهفته در و صدف «خویشتن باوری» است. به یقین، آگاهی از توانمندی‌های خودی و قابلیت‌های ذاتی، کلید موفقیت و سنگ زیرین کاخ نیکبختی است. افراد و ملت‌هایی که دستشان از این سرمایه عظیم تهی است، در دفاع از حقوق خویش و دستیابی به اهداف بلند حیات، بسی ناتوان و درمانده‌اند. این اعتماد به نفس و عزت معنوی، تنها از باطن آدمی و عمق جان و ایمان او می‌جوشد و چنانچه نهال آن در درون کسی جوانه زند، هیچ کس و هیچ چیز، قادر به نفی و سلب آن نیست، اما آنکه نقیصه شخصیت خویش را به سوزن ثروت رفو کند و با تکیه بر عوامل بیرونی، چون منصب و نسب و دیگر اعراض بی‌اعتبار دنیوی قیافه برخورداری از اعتماد به نفس را بگیرد، لاشه‌ای را ماند که در کعبش دمند. گرچه به ظاهر فربه و عظیم نماید، اما در تقلب احوال و حوادث زمان، حقارت و ذلت خویش آشکار سازد.

رسول خدا(ص) این حقیقت را در تعبیر زیبا و رسای خویش چنین بیان فرموده است: «لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ وَ لَكِنَّ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ»؛ توانگری، نه در کثرت مال و ثروت که در عزت نفس و بی‌نیازی باطنی است. چنین است که قرآن کریم راز عزت و اعتلای مسلمانان را در ایمان راسخ آنان به خداوند یکتا می‌داند و می‌فرماید: ﴿وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴾ چنان‌که پیداست، این اعتلا و برتری، نه به دلیل نژاد و قومیت و دیگر عوارض خارجی است، که اینها را در اسلام اعتبار و ارزشی نیست، بلکه صرفا ناشی از ایمان به خداست که از دل و جان مؤمنان می‌جوشد. از نگاه قرآن کریم عزت واقعی اولا و بالذات، از آنِ خداوند ذوالجلال است و ثانیاً و بالتبع، از آنِ پیامبر گرامی اوست که نزدیک‌ترین خلق عالم به پروردگار هستی است و سپس مؤمنان برحسب قوت ایمان، مشرف به خلعت عزت‌اند. پیامبر خدا(ص) در سیره گفتاری و رفتاری خویش بزرگ‌ترین درس‌های عزت و کرامت انسانی را به اولاد آدم آموخت و از هر آنچه بر عزت نفس او خدشه افکند و بوی مذلت از آن برخیزد بازداشت.

از جمله حدود و خطوط قرمزی که آن حضرت در پیش‌روی مؤمنان ترسیم کرد، نشستن غبار مذلت بر دامن پاک ایشان است. این خسارتی عظیم است که «انسان»، این مستحق خلافت الهی خویشتن را در گلخن لذات و شهوات دنیا به رجس ذلت و زبونی بیالاید، چه رسد به انسان مؤمن که همتش از دنیا فراتر و مرادش از بهشت برتر و نگاهش از آسمان بلندتر است. رسول خدا(ص) به صراحت فرمود: «لَا يَحِلُّ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ»؛ روا نیست که مؤمن تن به خواری سپارد. پیام کوتاه، قاطع و صریح سرور آزادگان، حسین بن علی(ع) در واقعه جانسوز کربلا که گوش جان فرهیختگان جهان را به آهنگ روح‌پرور و عزت‌آفرین «هَيْهَاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ» نواخته است، در این مورد، باب هرگونه اعتذار را بر اهمال مؤمنان بسته است. رسول اکرم(ص) به حفظ حرمت و آبروی مردم بسیار حساس بود و می‌فرمود: از نظر خداوند، گناه کسب درهمی از راه ربا، از ۳۶ بار ارتکاب زنا بیشتر است و بدترین ربا هتک آبروی مسلمان است.

روزی خطاب به خانه کعبه فرمود: به یقین تو از جانب خداوند شرافت و بزرگی یافته‌ای، اما حرمت و آبروی مؤمن از تو بیش است. حضرت از یک سو، در تکریم شخص مسلمان و حفظ حرمت تنگدستان تأکید می‌ورزید و از سوی دیگر، مردم را از کرنش در برابر توانگرانی که تنها امتیازشان ثروت آنهاست، بازمی‌داشت. می‌فرمود: «حَسْبُ ابْنِ آدَمَ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يُحَقِّرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ»؛ آدمی را همین زشتی بس، که برادر مسلمان خود را تحقیر کند. «مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ أَوْ قِلَّةِ ذَاتِ يَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَفْضَحُهُ»؛ کسی که مؤمنی را به دلیل تنگدستی‌اش خوار و حقیر شمارد، خداوند او را در روز جزا بی‌آبرو می‌کند و رسوا می‌سازد. «مَنِ اسْتَخَفَّ بِفَقِيرٍ مُسْلِمٍ فَلَقَدِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّ اللَّهِ...»؛ آن‌که مسلمان بی‌نوایی را تحقیر کند، به حق پروردگار توهین روا داشته است. «مَنْ أَتَى غَنِيّاً فَتَضَعْضَعَ لَهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِينِهِ»؛ کسی که برای توانگری به سبب ثروتش کرنش کند، دو سوم دینش تباه می‌شود. ازاین‌رو مؤمنان، این قلندران زاویه عزت، هرگز حلقه نیاز بر در توانگران بی‌درد نمی‌زنند و همواره به خرقه مناعت و قناعت، عرق مذلت از جبین شرف و کرامت می‌زدایند.

هشدار عزت‌آفرین و آزاده‌پرور آن رسول کرامت که فرمود: «اسْتَعِفَّ عَنِ السُّؤَالِ مَا اسْتَطَعْتَ‌» و «عِزُّ الْمُؤْمِنِ اسْتِغْنَاؤُهُ عَنِ النَّاسِ»، ایشان را حتی در دشوارترین شرایط زندگی به ورطه سؤال و درخواست از دیگران نمی‌افکند، بلکه به مصداق «الْمُؤْمِنُ الْقَوِيُّ خَيْرٌ وَ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِ الضَّعِيفِ» می‌کوشد تا همواره در عین فروتنی، عزت و کرامت خویش نگه دارد. رسول خدا(ص) مؤمن شاغل و صاحب حرفه را مشمول عنایت و محبت الهی می‌دانست و می‌فرمود: «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُؤْمِنَ الْمُحْتَرِفَ» و تأکید می‌کرد: «چنانچه یکی از شما برای امرار معاش، باری از هیزم بر دوش کشد، بهتر از آن است که دست نیاز به سوی این و آن گشاید.»... روزی دیگر، در جمع یاران، با بیانی مبسوط‌تر چنین فرمود: به خدا سوگند! اگر یکی از شما ریسمانی برگیرد و به دل صحرا رود و باری از هیزم فراهم آورد و آن را بر دوش کشد و به بازار برد و در ازای مقداری خرما بفروشد، سپس ثلثی از آن را خود بردارد و دو سوم دیگر را صدقه دهد، بسی بهتر از آن است که دست نیاز به سوی مردم دراز کند که معلوم نیست چیزی به او بدهند یا ندهند.

زمانی که دو مسلمان تهیدست از او درخواست مساعدت کردند، فرمود: به میان این کوه‌ها شوید و هیزم گرد آورید و بفروشید. آنان نیز چنین کردند و به نوایی رسیدند و چندان این کار را ادامه دادند که برای خویش، لباس و مرکب نیز خریدند و از عسرت رها شدند. به وقتی دیگر که یکی از انصار از آن حضرت تقاضای وجه نقد کرد، به او فرمود: آیا در خانه چیزی داری؟ گفت: آری، کهنه نمدی که گاه خود را بدان می‌پوشانیم و زمانی بر زمین می‌گسترانیم و کاسه‌ای که در آن آب می‌نوشیم. به دستور پیامبر آنها را بیاورد. حضرت به حاضران فرمود: چه کسی اینها را می‌خرد؟ مردی گفت: من آنها را به یک درهم خریدارم. پیامبر دوباره اعلام و دو سه بار تکرار کرد: که چه کسی بیشتر می‌خرد؟ صدای کسی برخاست که من به دو درهم می‌خرم. رسول خدا(ص) آنها را داد و دو درهم را ستاند و به صاحبش پرداخت و فرمود: یک درهم هزینه منزل کن و با دیگری تیشه‌ای بخر و بیاور. آن مرد تیشه را آورد. حضرت با دستان خویش دسته‌ای برای تیشه تعبیه کرد و آن را به او داد و فرمود اکنون برو و با این تیشه هیزم تهیه کن و بفروش و تا پانزده روز دیگر نزد من باز مگرد.

آن مرد برفت و پس از پانزده روز درحالی‌که با ده درهم حاصل از فروش هیزم برای خود لباس و غذا فراهم کرده بود، به نزد پیامبر آمد. حضرت فرمود: «هَذَا خَيْرٌ لَكَ مِنْ أَنْ تَجِيءَ الْمَسْأَلَةُ نُكْتَةً فِي وَجْهِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ‌...»؛ این کار و تلاش برایت بهتر است تا اینکه در قیامت، تکدی نشان ننگ بر چهره‌ات افکند. چنان‌که ملاحظه می‌شود، پیامبر اکرم(ص) در برابر یک انسان درمانده و تهیدست و متقاضی کمک، با ظرافت و زیبایی تمام، درسی عملی و کاربردی به او می‌دهد و روح اعتماد به نفس را در وی می‌دمد و چگونگی تکیه بر خویشتن و بهره‌گیری از قابلیت‌های خودی را به او و دیگران می‌آموزد و می‌فهماند که انسان عزتمند در بحرانی‌ترین شرایط زندگی خویشتن را نمی‌شکند و به جای تن سپردن به ذلت تکدی آستین همت بالا می‌زند و با کار و تلاش، کرامت انسانی خویش را پاس می‌دارد. در صحنه‌ای دیگر، یکی از یاران حضرت در غایت فقر و تنگدستی، به توصیه همسرش به نزد رسول خدا(ص) آمد تا از ایشان کمکی دریافت کند، اما چون به محضر پیامبر رسید، شنید که حضرت می‌فرماید: «مَنْ سَأَلَنَا أَعْطَيْنَاهُ وَ مَنِ اسْتَغْنَى أَغْنَاهُ اللَّهُ»؛ هرکه از ما درخواست کند، به او می‌دهیم و هر کس عزت و مناعت پیشه کند، خدا او را بی‌نیاز گرداند. وی با خود گفت: منظور حضرت من هستم؛ ازاین‌رو به منزل بازگشت و زن را از ماجرا با خبر کرد. زن گفت: پیامبر بشر است و از حال تو بی‌خبر بازگرد و او را آگاه کن. مرد به نزد پیامبر بازآمد، اما چون نگاه حضرت به وی افتاد، فرمود: «هر که از ما درخواست کند به او می‌بخشیم و هر کس عزت و مناعت پیشه کند، خدا او را بی‌نیاز گرداند».

این مرد سه نوبت به محضر رسول خدا رسید و همان سخن را مکرر شنید. پس، بازآمد و کلنگی به عاریت گرفت و به کوه رفت و هیزم فراهم آورد و آن را در ازای مقداری آرد فروخت و به منزل برد و با همسر خویش خورد. روز بعد نیز رفت و مقدار بیشتری هیزم تهیه کرد و فروخت و این کار را چندان ادامه داد تا خود، کلنگی خرید و پس از چندی دو شتر و یک غلام خرید و رفته رفته دستش گشاده شد تا روزی به حضور پیامبر رسید و حال خویش بازگفت که چگونه به نزد ایشان آمد و از حضرت چه شنید. پیامبر(ص) فرمود: چنان‌که گفتمت: «مَنْ سَأَلَنَا أَعْطَيْنَاهُ وَ مَنِ اسْتَغْنَى أَغْنَاهُ اللَّهُ». آنچه در بالا ذکر شد، تنها نمونه‌هایی از سیره گفتاری و رفتاری رسول خدا(ص) در آموزش «صیانت از کرامت انسانی» است. حضرت با گشودن فرصت کار و تلاش به روی مستمندان و تنگدستان، ایشان را از فرو افتادن در هاویه ذلت‌بار سؤال و تکدی بازمی‌داشت.

باری، از آنجا که حضور بدون دعوت در میهمانی ولیمه، موجب هتک حرمت آدمی و منافی با عزت نفس اوست، پیامبر(ص) ضمن تقبیح این امر، مردم را از ارتکاب بدان منع می‌کرد. زمانی فرمود: «مَنْ مَشَى إِلَى طَعَامٍ لَمْ يُدْعَ إِلَيْهِ مَشَى فَاسِقاً وَ أَكَلَ حَرَاماً»؛ هر که ناخوانده در ولیمه‌ای شرکت کند، فاسق رفته باشد و حرام خورده باشد. روزی دیگر چنین فرمود: «إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ إِلَى طَعَامٍ فَلَا يَسْتَتْبِعَنَّ وَلَدَهُ، فَإِنَّهُ إِنْ فَعَلَ أَكَلَ حَرَاماً وَ دَخَلَ غَاصِباً»؛ چون یکی از شما به ضیافتی خوانده شود، فرزندش را با خود نبرد که در این صورت حرام می‌خورد و به ناروا تصرف می‌کند. ازاین‌رو، زمانی که یکی از انصار رسول خدا(ص) را همراه با تنی چند از اصحاب به صرف غذا دعوت کرد و حضرت پذیرفت، در میان راه شخص دیگری دعوت نشده به آنان پیوست، اما آن حضرت که روا نمی‌داشت وی بی‌دعوت و رخصت میزبان در این میهمانی حضور یابد، خود پیش‌تر رفت و از میزبان اجازت خواست، سپس او را فراخواند.

این خصلت صیانت از حرمت و کرامت آدمی، نه در حد شعاری اخلاقی و توصیه‌ای انسانی در سخنان و بیانات پیامبر خدا(ص) بلکه در تار و پود سیرت رفتاری آن حضرت کاملا آشکار است. زمانی که همراه اصحاب پس از صرف ولیمه‌ای از گوشت شتر برای نماز به مسجد درآمدند پیش از آن‌که نماز برپا شود، رایحه کریهی مشام حاضران را آزرد و وضوی کسی تباه شد. در آن فضای سنگین و سؤال‌انگیزی که حرمت یکی از حاضران در معرض انتهاک قرار گرفت، حضرت به جمع حاضر فرمود: «مِنْ أَكْلِ لَحْمِ الْجَزُورِ فَلْيَتَوَضَّأْ»؛ هر که از گوشت شتر خورده است باید وضوی خویش تجدید کند. اصحاب جملگی برخاستند و وضو ساختند. بدین طریق و با درایت و ظرافتی چنین، از فاش شدن هویت انسانی که حیثیت و کرامتش در معرض آسیب قرار گرفته بود، جلوگیری شد. آنچه در شیوه رفتاری امیرمؤمنان علی(ع) در حفظ کرامت و شأن انسانی مردمان مشاهده می‌شود چیزی جز زیباترین جلوه سیرت و سنت رسول خدا(ص) نیست. حارث همدانی گوید: شبی در محضر امیر مؤمنان(ع) او بودم و عرض کردم مرا حاجتی است. فرمود: آیا از من کاری ساخته است؟ گفتم: آری. گفت: خدایت جزای خیر دهاد و سپس، برخاست و شعله چراغ را فرونشاند و نشست و فرمود: چراغ را خاموش کردم تا در بیان حاجت خویش مأخوذ به حیا نشوی و آثار شرم را در چهره‌ات نبینم. اینک خواسته‌ات را بگو.... زمانی دیگر که قطعه‌ای باغ متعلق به خویشتن را به دوازده هزار درم فروخت و جمله بهای آن را میان مستمندان انفاق کرد و با دستان خالی به منزل باز آمد حضرت فاطمه(ع) فرمود: «شما می‌دانی که روزهای چندی است ما طعم غذایی را نچشیده‌ایم و گرسنگی ما را بی‌تاب کرده است و تو نیز چون ما در فشار گرسنگی هستی چرا از نقدینه فروش زمین به اندازه یک وعده غذا برای خودمان ننهادی؟» فرمود: «بیم مواجه شدن با چهره‌هایی که آثار خواهش و تقاضا بر آن پیداست مرا از این کار بازداشت».

گاه نیز برای آنکه آثار مذلت بر چهره حاجتمندان و مستمندان، در هنگام ابراز نیاز، سایه نیفکند، می‌فرمود: خواسته‌ات را بر زمین بنویس. باری، رسول خدا(ص)، این پیام‌آور عشق و راستی و آموزگار صفا و پاکی، شهد شیرین اخلاق و ادب و فضیلت را چنان در کام جان مردمان عصر خویش ریخت و روح تشنه و آزمند ایشان را چندان سیراب ساخت که در پهنه تاریخ بی‌سابقه است. دقت و عنایت آن سفیر الهی در صیانت از عزت و کرامت انسانی و درس‌های بزرگی که آن حضرت، به شیوه‌های گوناگون، در این باره تعلیم داد، روح مناعت و فضیلت را چنان در پیکره این امت دمید که در دنیای تیره و تاریک آن روزگار، مشعل‌های فروزان فضل و ادب را در هر کوی و برزن افروختند و پیشتاز پاسداری از حریم اخلاق و مدنیت شدند.

آموزش غیر مستقیم

از جمله شیوه‌های موفق تعلیم در عرصه دین و اخلاق، آموزش غیر مستقیم است. در این روش، مربی بی‌آن‌که به موضوع و اهداف مورد نظر خویش تصریح کند، مطلب را به گونه‌ای بیان می‌کند که مخاطب، تحت تأثیر قرار گیرد و خود را ملزم به رعایت مقصود مربی و بایدها و نبایدهای وی قرار دهد. گرچه این شیوه، در بسیاری از رشته‌ها و عرصه‌های معرفتی بشر کاربردی مؤثر دارد تجربه نشان می‌دهد که در آموزش‌های دینی و اخلاقی از تأثیر و ماندگاری بیشتری برخوردار است. بسا نقل داستان کوتاه و ساده‌ای چون «چوپان دروغگو»، مردم را بیش از نصایح مشفقانه و بیان زیان‌های دروغگویی ملزم به پرهیز از این صفت زشت کند و نیز بسا سخن و رفتاری سنجیده و غیر مستقیم، بی‌آن‌که عکس‌العملی برانگیزد، رفتار نادرست و ناهنجاری را اصلاح کند. به یاد آوریم زمانی که حسنین(ع)، در دوران کودکی، با پیرمردی مواجه شدند که به گونه‌ای نادرست وضو می‌ساخت. ایشان با تظاهر به اختلاف نظر درباره وضو، به نزد پیرمرد آمدند که شما میان ما داوری کنید که کدام یک از ما صحیح‌تر وضو می‌گیرد. هر دو وضویی صحیح و بی‌نقص در برابر آن مرد گرفتند. پیرمرد که با دیدن وضوی آن دو، به نقص و کاستی وضوی خویش و مقصود کودکان آگاهی یافته بود، گفت: وضوی هر دوی شما صحیح و کامل است بلکه این پیرمرد نادان و جاهل است که تاکنون شیوه صحیح وضو گرفتن را نمی‌دانست و اینک، آن را از شما آموخت....

تعریض در مسائل اخلاقی از آن جهت موفق‌تر و دلنشین‌تر از تصریح است که نشانی از امر و نهی و اراده و خواست گوینده در آن مشهود نیست. به همین جهت از دیرباز در بیان و قلم ارباب معرفت این کلام ادیبانه و حکمت‌آمیز جاری بوده است که: الْكِنَايَةُ أَبْلَغُ مِنَ التَّصْرِيحِ. گرچه نظام جدید آموزش و پرورش مغرب زمین، ابتکار «آموزش غیر مستقیم» را منسوب به «کال راجرز» می‌داند که در نیمه دوم سده پیش، در آثار خویش بر ضرورت و اهمیت آن پای فشرد، نیم‌نگاهی به آیات قرآن کریم و احادیث نبوی این حقیقت را می‌نماید که اسلام به این امر عنایتی ویژه نشان داده و در میراث عظیم فرهنگی این مکتب جایگاهی متمایز یافته است. نه‌تنها در قرآن کریم و کتاب شریف نهج‌البلاغه و ادعیه عارفانه سیدالساجدین، علی بن الحسین(ع) و میراث گران‌سنگ معارف اهل بیت(ع)، نمونه‌های این شیوه آموزش را به فراوانی می‌توان یافت، بلکه انبوه آثار پرارج به جای مانده از علما، عرفا، ادیبان و حکیمان جهان اسلام سرشار از شاهکارهای زیبا و جذاب «آموزش غیر مستقیم» است. قرآن کریم آنجا که با تعبیرهایی چون ﴿أَوَلَمْ يَرَوْا...﴾، ﴿أَلَمْ تَرَ كَيْفَ...﴾، ﴿اذْكُرْ فِي الْكِتَابِ...﴾، ﴿يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا...﴾ و امثال آن سخن می‌گوید و به نقل سرگذشت اقوام پیشین، پیامبران، مؤمنان، صالحان، کافران و تبهکاران می‌پردازد، از آموزش غیر مستقیم بهره می‌جوید. ما در فصول پیشین این نوشتار، آنجا که از تمثیلات نبوی و بهره‌گیری آن حضرت از احوال امم پیشین و تجربه‌اندوزی از تاریخ سخن گفتیم، در حقیقت، به گونه‌ای از شیوه‌های آموزش غیر مستقیم رسول خدا(ص) یاد کرده‌ایم؛ ازاین‌رو در این بخش تنها به ذکر چند نمونه دیگر بسنده می‌کنیم.

«حیات برزخی» که در آیاتی از قرآن کریم بدان تصریح شده و در روایاتی بدان اشارت رفته و از مسلمات اعتقادی اسلام است، طی رفتاری سنجیده و کلامی صریح از آن حضرت به گونه‌ای غیر مستقیم، به اصحاب آموزش داده شد. پس از جنگ بدر به دستور پیامبر اکرم(ص) پیکر ۲۴ تن از سران مشرک مکه را که در این جنگ به هلاکت رسیده بودند، در چاهی افکندند. حضرت برای آموزش این حقیقت که مردگان رخت به دیار عدم نمی‌کشند، بلکه در عالم برزخ، از نوعی حیات و ادراک برخوردارند، بی‌آن‌که در این باره با اصحاب سخنی گوید، در حضور ایشان، سر در حلقه چاه کرد و کشتگان قریش را یکایک نام برد و خطاب به آنان با صدای بلند فرمود: «ما آنچه را خداوند به ما وعده داده است، حقیقت یافتیم، آیا شما نیز وعده پروردگار را حق یافتید؟»

عمر که در آنجا حاضر بود با شگفتی پرسید: ای رسول خدا! چگونه با پیکرهای بی‌جان سخن توان گفت؟ پیامبر خدا(ص) فرمود: سوگند به آن‌که جان محمد در دست اوست! شما سخنان مرا بهتر از ایشان درنمی‌یابید. همان‌گونه که پیداست رفتار و گفتار رسول خدا(ص) در این واقعه، حقیقت حیات برزخی را چنان در ذهن و باور حاضران نشاند که هرگز در مورد آن تردید یا غفلت نورزند. مورد دیگر، زمانی است که ابومسعود انصاری، غلام خویش را تنبیه بدنی می‌کرد که حضرت رفتار او را دید و در دم به وی درسی غیر مستقیم آموخت. ابو مسعود گوید: غلام خود را تنبیه بدنی می‌کردم که از پشت صدایی به گوشم رسید که می‌گفت: «ابومسعود آگاه باش، ابومسعود آگاه باش که قدرت خدا بر تو بیش از سیطره تو بر این غلام است!» برگشتم و دیدم رسول خدا(ص) است. با شرمندگی عرض کردم: او را در راه خدا آزاد ساختم. پیامبر فرمود: «بدان که اگر جز این می‌کردی، آتش دوزخ، دامنت را می‌گرفت». در این حادثه، پیامبر(ص) بی‌آن‌که مستقیما ابومسعود را از این رفتار ناهنجار باز دارد و به گذشت و عطوفت وادارد، با ظرافت تمام و غیرمستقیم، وی را متوجه پیآمد رفتار ناهنجار خویش کرد و او را سخت پشیمان ساخت و به انجام رفتاری مناسب و شایسته هدایت فرمود. حقیقت آن است که شیوه آموزش غیرمستقیم را در بسیاری از آموزه‌های آن حضرت می‌توان یافت.

آنجا که فرمود: «لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَ لَبَكَيْتُمْ كَثِيراً»؛ اگر آنچه را من خبر دارم می‌دانستید اندک می‌خندیدید و بسیار می‌گریستید. به شیوه‌ای کنایی و غیرمستقیم، به وقوع حادثه‌ای عظیم و هولناک اشاره می‌کند که عدم تصریح به واقعه مزبور، افزون بر تحریک کنجکاوی مخاطب، حزم و احتیاط او را در گفتار و عمل می‌انگیزد. زمانی دیگر نزدیک به همین مضمون فرمود: «لَوْ تَعْلَمُ الْبَهَائِمُ مِنَ الْمَوْتِ مَا يَعْلَمُ ابْنُ آدَمَ مَا أَكَلْتُمْ مِنْهَا سَمِيناً»؛ اگر چارپایان نیز چون آدمی از مرگ خبر داشتند، گوشت فربه نمی‌خوردید. ناگفته پیداست که در این پیام، آموزه‌ای غیرمستقیم و در عین حال بلیغ و روشن در بی‌مبالاتی انسان نسبت به پدیده اجتناب‌ناپذیر و عبرت‌آموز مرگ نهفته است. کرامت و بزرگواری حضرت چنان بود که هرگاه کسی حرف بی‌ربط و یا گزافی در محضر ایشان بر زبان می‌آورد، با لبخند می‌فرمود: «إِنَّهُ لَيَقُولُ قَوْلًا»؛ «او حرفی می‌زند!» و چون از کسی انتقادی داشت، نمی‌گفت که چرا فلانی این‌گونه است، بلکه تنها می‌فرمود: چرا برخی کسان چنین و چنان‌اند.

این اشارت غیرمستقیم، ضمن صیانت از حیثیت شخص مورد نظر، وی را به کنایت مورد خطاب قرار می‌داد تا هم تذکری برای او باشد و هم درسی برای دیگران.

تربیت معلم

اصطلاح «تربیت معلم» در این مبحث، با آنچه در عرصه تعلیم و تربیت جهان امروز مطرح است، یکسان نیست که این اخص است و آن اعم. رسول خدا(ص) به منظور محو آثار شرک و زدودن فرهنگ جاهلی از جزیرةالعرب و گسترش قلمرو هدایت و نشر آیین جدید، نیازمند تربیت معلمانی بود که بتوانند پیام قرآن و رسالت اسلام را به نومسلمانان برسانند و ایشان را در فهم و شناخت صحیح این دین یاری دهند. شماری از این معلمان، به اشارت آن حضرت در مدینه و یا با سفر به بلاد مختلف و حضور در میان اقوام و طوایف این مأموریت را به انجام می‌رساندند.

پیامبر اکرم(ص)، این مهم را در دو مرحله سنجیده و متمایز به انجام رساند:

1. تربیت معلم پیش از ورود به عرصه تعلیم.
2. نظارت بر نحوه عملکرد معلمان و تقویت بنیه علمی آنان.

گرچه دوران مکی رسالت پیامبر، به دلیل محدودیت‌ها و شرایط پیچیده و دشوار حاکم بر محیط مکه، عمدتا به بخش نخست سپری گردید و در مکتب انسان‌پرور آن آفتاب هدایت، شماری از مردان و زنان شیفته حقیقت، در برابر این دین، سر تسلیم فرود آوردند و از چشمه زلال و جوشان تعالیم وحیانی و آبشخور فیاض آموزه‌های نبوی بهره‌مند شدند، اما در عین حال و به شهادت تاریخ، برخی از همین مسلمانان نوآموز و باهمت، در فضای آمیخته به بیم و دلهره مکه به امر آن حضرت و به دور از چشم مشرکان و سران کفر، اقدام به آموزش نومسلمانان می‌کردند. گذشته از موارد محدودی از این دست که برخی مسلمانان در دوران مکی، هدایت و آموزش نومسلمانان را عهده‌دار می‌شدند، اصولاً در این دوره، مسئولیت هدایت و ارشاد خلق را پیامبر اکرم(ص) شخصاً بر عهده داشت و می‌کوشید با اراده و صبر و پایداری، آحاد نفوس مستعد را به سوی آیین توحیدی قرآن دعوت کند و به تدریج از تک‌تک ایشان مسلمانانی مؤمن، آگاه و با صلابت برآورد. نمایندگانی که آن حضرت بعدها از میان مهاجران برای آموزش و هدایت برخی مناطق و قبایل به اطراف می‌فرستاد، عمدتا محصول این دوره‌اند. اما مرحله دوم، زمانی بود که حضرت، با مهاجرت از مکه، به مدینه وارد شد و فصل نوینی از حیات و شور و نشاط و امید، مسلمانان، از مهاجر و انصار را فراگرفت. زمینه‌های تشکیل یک دولت اسلامی، کاملاً فراهم گردید و رسول خدا(ص) در برابر کوهی از مشکلات و مسئولیت‌های دشوار و درهم پیچیده اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و نظامی واقع شد. البته در این میان دشمن نیز بی‌کار نبود و دیدگان و دستانش باز و فعال بود. مشرکان زخم خورده مکه، یهودیان موذی در مدینه و منافقان کینه‌توز، در لباس دوست و در جمع مسلمانان همواره دستی در حیله و توطئه و دستی در آشوب و فتنه داشتند.

لکن رسول خدا(ص)، این اخگر افروخته از شعله وحی که تار و پود وجودش را احساس تعهد و مسئولیت نسبت به هدایت خلق لبریز ساخته بود، در کنار این همه معضلات از تربیت و آموزش امت غافل نبود و به این نکته نیک نظر داشت که فرصت‌ها به سرعت از دست می‌رود و جامعه نوپای اسلامی، بدون بالندگی و پویایی محکوم به شکست و ناکامی است. چنین بود که حضرت در این مرحله بخشی از بار سنگین نشر اسلام و آموزش قرآن را بر دوش شماری از یاران خویش قرار داد. این معلمان تربیت یافته در محضر رسول خدا(ص) تحت اشراف و ارشاد آن حضرت، در خود مدینه در مسجد و منزل به‌کار آموزش می‌پرداختند و تنی چند از خواص و مهتران نیز برای همین منظور به سوی قبایل و بلاد اعزام می‌شدند که برخی از آموزش‌دیدگان مکتب دارالارقم، از این دسته‌اند. در آن خبر که پیامبر وارد مسجد شد و دو گروه از مردم را در دو سوی مسجد دید که گروه نخست به دعا و نیایش و تلاوت قرآن مشغول بودند و دسته دیگر به تعلیم و تعلم و با اظهار خشنودی از رفتار هر دو گروه، به جمع دوم پیوست و فرمود: «بِالتَّعْلِيمِ أُرْسِلْتُ»، نمونه‌ای گویا و روشن از مجلس درس و بحث و آموزشی است که رأساً توسط مردم در مسجد برگزار می‌شده است. در خبر دیگری آمده است: عده‌ای به محضر پیامبر رسیده و درخواست کردند که کسانی را به نزد ایشان فرستد تا آنان را قرآن و سنت بیاموزند. حضرت شماری از انصار را که حافظان قرآن بودند، به نزد ایشان فرستاد. آنان شب‌ها را به تلاوت قرآن و بحث و گفت‌وگو در آیات آن می‌پرداختند و آموزش می‌دیدند و روزها نیز برای مسجد آب می‌آوردند و هیزم بر دوش می‌کشیدند و می‌فروختند و از بهای آن برای اهل صفه و مستمندان، غذا فراهم می‌کردند....

چنان‌که ملاحظه می‌شود با هدایت و تشویق رسول خدا(ص)، بحث و گفت‌وگوی علمی و انتقال و تبادل معلومات و ممارست در امر آموزش، شیوه‌ای رایج میان مسلمانان صدر اول بوده و این معلمان، ضمن اشتغال به امر تدریس، از تقویت توان علمی خویش نیز غافل نبوده‌اند و این همان چیزی است که در نظام تعلیم و تربیت دنیای امروز به آموزش ضمن خدمت معروف است. نکته دیگر آن‌که خبر اخیر، وظیفه اجتماعی معلم را نیز به خوبی گوشزد می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه تحت تأثیر آموزه‌های نبوی معلمان جامعه مدنی، افزون بر انجام رسالت مقدس و سنگین تعلیم و تربیت، نقشی فعال و مثبت در انجام خدمات اجتماعی داشته‌اند. شب‌ها را به مطالعه و آموزش می‌پرداختند و بخشی از اوقات روز را نیز سرگرم خدمات عمومی از آب‌رسانی به مسجد و کار و تلاش برای کمک به مساکین و اطعام فقرا بوده‌اند. رسول خدا(ص) به منظور تربیت یاران خویش در امر تعلیم، همواره فرصت‌های لازم را برای تمرین معلمی و رشد و بالندگی آنان در عرصه آموزش فراهم می‌آورد و گاه ایشان را در بوته آزمون نیز می‌افکند. زمانی که «عمیر بن وهب» این کافر حربی و دشمن کینه‌توز پیامبر که مشرکان مکه او را «شیطان قریش» می‌خواندند، سرانجام در برابر شخصیت الهی و جذاب رسول خدا سر کرنش و تسلیم فرود آورد و اسلام را اختیار کرد و به جمع مسلمانان پیوست، حضرت با گشودن فرصتی تازه برای ارتقای مهارت عملی در کار معلمی، خطاب به چند تن از یاران فرمود: «فَقِّهُوا أَخَاكُمْ فِي دِينِهِ وَ أَقْرِءُوهُ الْقُرْآنَ»؛ یعنی اسلام را به وی بیاموزید و دیدگانش را به پرتو قرآن، روشنی بخشید.

به وقتی دیگر، چون هیأت اعزامی عبدالقیس به محضر رسول خدا(ص) رسیدند... حضرت، هر کدام از آنان را به یکی از مسلمانان سپرد تا به وی قرآن و نماز آموزد. چون هفته‌ای برآمد، پیامبر ایشان را احضار و آموخته‌هایشان را بیازمود و دید که نیکو آموخته‌اند. این بار هر یک از ایشان را به کسی دیگر سپرد تا از او نیز آموزش ببیند. چون جمعه‌ای گذشت، دیگربار آنان را فراخواند و آزمود و ایشان را تعلیم دیده یافت. در این هنگام آنان از پیامبر اجازه خواستند که به بلاد خویش بازگردند و حضرت رخصت فرمود. احمد بن حنبل در مسند، تحت عنوان «بقیة حدیث وفد عبدالقیس»، از قول یکی از افراد همین هیئت آورده است: رسول خدا(ص) با یکایک ما گفت‌وگو کرد و از آموخته‌های ما پرسید و ما آنچه را آموخته بودیم بر زبان آوردیم. یکی صیغه تشهد، دیگری فاتحةالکتاب، سومی سوره‌ای دیگر از قرآن، چهارمی دو سوره و آن دیگر، سنت‌های نبوی را آموخته بود..... بدین ترتیب، پیامبر خدا(ص) با بهره‌گیری از این شیوه ارزشیابی، هم میزان موفقیت فراگیران را در کسب مهارت علمی سنجید و هم حد کارآیی معلمانشان را در امر آموزش، محک زد. حقیقت آن است که مجامع روایی و کتب تاریخ و سیره، حاوی نمونه‌ها و خبرهای آموزنده فراوانی است که سیره یره تابناک آن حضرت را در چگونگی تربیت معلمان کارآمد و شایسته، نشان می‌دهد، لکن از آنجا که صفحات محدود این مقال را مجال آن همه نیست، تنها با اشارت به موردی دیگر، این دفتر را به پایان می‌بریم.

چنان‌که پیش‌تر اشارت رفت، عربی بادیه‌نشین، از سر بلاهت و نادانی، در مسجد و در حضور جمع، اقدام به دفع پیشاب کرد. ناگهان صدای خشم و اعتراض مردم برخاست. اما پیامبر خدا، ایشان را آرام ساخت و از تعرض بازداشت و فرمود: دست از او بدارید. چون مرد از این کار بپرداخت، حضرت وی را فراخواند و با نرمی و عطوفت به او فرمود: این مساجد، سزاوار آلودن به بول و ناپاکی نیست، بلکه شایسته است که در آن خدای را یاد کنند و نماز گزارند و قرآن خوانند. سپس فرمود تا آب آورند و محل را تطهیر کنند. در این خبر، نکاتی قابل تأمل از عنایت حضرت را در اصلاح سلوک معلمان با شاگردان، مشاهده می‌کنیم:

1. جاهل، مادامی که در رفتار ناهنجار خود، قصد عناد و اهانت نداشته باشد، نیازمند آموزش و هدایت است، نه سرسختی و خشونت.
2. در روایت بخاری از این خبر آمده است که رسول خدا(ص) به حاضران معترض، فرمود: «فَإِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُيَسِّرِينَ‌، وَ لَمْ تُبْعَثُوا مُعَسِّرِينَ»؛ شما مأمور به نرمش و تساهلید، نه خشونت و سخت‌گیری. این تعبیر، در حقیقت، شاه‌کلید گشایش راز موفقیت معلمان در تعامل با شاگردان است.
3. از یک سو حاضران را دعوت به نرمش و مدارا نمود و از جانب دیگر آن اعرابی را فراخواند و درس لازم را در آداب مسجد و احکام طهارت، به او آموخت.
4. رفتار حضرت در این حادثه، مبتنی بر قاعده «ارتکاب اخف الضررین» بود و این قاعده می‌تواند در بسیاری از مواقع اضطرار، مبنای عملکرد مربیان در تعامل با متربیان باشد.

باری، این دفتر را در اینجا به پایان برده و یادآور می‌شویم که آنچه در صفحات محدود این نوشتار به رشته تحریر درآمد، تنها مواردی است که به نظر قاصر نویسنده رسیده و با بضاعت مزجات و خامه شکسته خویش، آن را به بیان آورده است. اما بدیهی است که تحلیل عمیق‌تر موضوع و احصای موارد افزون‌تر نیازمند غور و بررسی ارباب تحقیق و اصحاب نظر است.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم
2. کریمیان، احمد، نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا