قضاعه

این مدخل زیرشاخهٔ بحث حمیر است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب قضاعه

قضاعه را همراه با قبایل مضر و بنی ربیعه و یمنی‌ها یکی از ارکان چهارگانه اصلی اعراب جزیرة العرب گفته‌اند. در نسب این قوم که از آن به عنوان «شعب عظیم» و «جماجم عرب» یاد شده است، اختلاف شده است. ابن کلبی (م. ۲۰۴ هجری) و ابن اسحاق (م. ۱۵۰ هجری) و نیز جمعی از بزرگان نسابین و مورخین همچون: ابن عبد ربه، قلقشندی، نویری، سویدی، سمهودی و... بر این اعتقادند که قضاعه از حمیر و در شمار قحطانیان است و نسبش به قضاعة بن مالک بن عمرو بن مرّة بن زید بن مالک بن حمیر بن سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان می‌رسد. این اندیشه -که قلقشندی بر آن ادعای شهرت نموده است،- بواسطه روایات و اشعار متعددی از بزرگان عرب پشتیبانی و معاضدت می‌گردد که روایات عقبة بن عامر جهنی و عمرو بن مره جهنی قضاعی و نیز اشعار عمرو بن مره جهنی قضاعی، أفلح بن یعبوب تغلبی قضاعی، عامر بن عبیله بلوی قضاعی و... از آن جمله است.

در مقابل، جماعتی دیگر هم، قضاعه را از بنی معد خوانده، نسب او را قضاعة بن معد بن عدنان رسانده‌اند. این گروه هم در تأیید نظر خود، به اقوال و روایاتی از گذشتگان و نیز ذکر حوادث و اخبار جاهلی و اسلامی استناد جسته‌اند که جانبداری قضاعی‌ها از عدنانی‌ها و همراهی با آنان در رو در رویی با قبایل یمنی (قحطانی ها) در برخی جنگ‌های جاهلی همچون «یوم البیداء»، «یوم السلان» و «یوم خزازی» -که بر سیطره قحطانیان بر عدنانیان برای همیشه پایان داد- از آن جمله‌اند. اقوال بزرگانی چون ابن عباس، جبیر بن مطعم، مصعب بن زبیر و ابن عبدالبر همچنین، برخی احادیث رسول خدا(ص) و نیز اشعار شعرای بنامی همچون: عمرو بن جریر بن مغیث بلوی قضاعی، ملثم بن قرط بلوی قضاعی، زهیر بن جناب کلبی قضاعی و... که حاکی از اتصاف قضاعه به بنی معد است، نیز از دیگر مستنداتی است که این گروه، بدان دست یازیدند. ابن عبدالبر (م. ۴۶۳ هجری) پس از ذکر اختلاف شدید علما در نسب قضاعه، رأی اکثریت را بر عدنانی بودن وی عنوان کرده است. سهیلی(م. ۲۱۸ هجری) هم ضمن برشمردن این قول به عنوان نظر مشهور، بر این نظر است که اکثر نسابیون بر این اعتقادند که قضاعه از بنی معدند و این نظر زبیری‌ها و ابن هشام و ابن منظور است. اما همو در بخش دیگر خود، آنجا که در تشریح دلیل این اختلاف نظر، به ایراد سخن می‌پردازد، تلویحاً حکم به قحطانی بودن قضاعه می‌کند. او در این بخش، عنوان می‌دارد: «قول صحیح آن است که عکبری مادر قضاعه، نخست، همسر مالک بن حمیر بود. و چون مرگ، مالک به هنگام بارداری یا شیردهی قضاعه در ربود، عکبری با معد ازدواج کرد و قضاعه را در خانه او به دنیا آورد. این امر سبب شد تا قضاعه به معد منسوب شود».

قضاعه که نام اصلی‌اش عمرو بود را از آن رو که از قوم خود تقضّع و بریدگی حاصل کرد، بدین لقب (قضاعه) خوانده‌اند. نام مادرش را برخی «عکبری» و بعضی دیگر، «مغاله» و به نقلی «معانه» بنت جوشم بن جلهمة بن عمرو بن عوف از جرهم گفته‌اند. از قضاعه فرزندانی به اسامی الحافی(الحاف)، حاوی و ودیعه بر جای ماند که از بین آنها، نسل قضاعه تنها از طریق الحافی ادامه یافت. عمران، عمرو و اسلمپسران الحافی بودند که از مادری از قبیله بنی عکّ به نام عرمد بنت غافق بن شاهد بن عک تولد یافتند. این سه پسر را سرشاخه‌های اصلی قضاعه گفته‌اند که تمامی فروعات قبیله بزرگ قضاعه به آنها باز می‌گردد.

از مهمترین و مشهورترین فروعات و شاخه‌های انشعاب یافته از قضاعه می‌توان از بنی بهراء، بنی بلیّ، بنی جهینه، بنی عذرة بن زیداللات، بنی خشین بن نمیر، بنی‌کلب بن وبره، بنی کنانة بن بکر و بنی مهرة بن حیدان یاد کرد که هر یک از آنها خود به شعب و فروعات بی‌شمار دیگری از جمله: قاش بن دریم، شبیب بن دریم، بنو فران بن بلی، بنو هنی‏ء بن بلی، بنو غطفان بن قیس، بنو علّیص بن ضمضم، بنو کاهل بن عذره، بنی عامرالاکبر بن عوف -برادر مادری عامر بن صعصعه-، بنی تغلب بن حلوان، بنی اسد بن وبره، تنوخ، بنی آمری بن مهره، بنی برک بن وبره، بنی مشجعة بن ت یم، بنی غوث بن تیم، بنی ملکان بن جرم، بنی تزید بن حیدان (حلوان)، بنی ضنة(ضنی) بن سعد، بنی رزاح بن ربیعه، بنی تیم بن نمر، بنی نهد بن زید، بنی زمان بن حزیمه، بنی سلامان بن سعد، بنی تویل بن عدی، بنی قین بن جسر، بنی جرم بن ریان، بنی سلیح بن مراح بن حلوان، بنی عرینة بن ثور، بنی راسب بن خزرج، بنی عجلان بن حارثه (حارث)، بنی مر بن خشین و... و نیز خاندانهای بزرگی چون: آل بنی عدی بن ابوجابر بن زهیر، آل تلج بن عمرو بن مالک، آل بنی طارش بن فرعاة و.... تقسیم شده‌اند.

مساکن و منازل قضاعه

سرزمین اصلی و خاستگاه قبیلۀ قضاعه را سرزمین یمن و در منطقه شحر (منطقه ساحلی بین عمان و ابین) گفته‌اند. در پی حوادث به وقوع پیوسته در یمن، جمع کثیری از قضاعی‌ها ابتدا به نجران و سپس به حجاز و بعد به شام و عراق مهاجرت کردند. آنها پیش از اسلام، بین شام و حجاز تا عراق در ایله و جبال کرک تا عمق شام نفوذ یافتند و موفق به تشکیل حکومتی در این محدوده شدند. پس از ظهور اسلام و همزمان با آغاز فتوحات اسلامی، بسیاری از ایشان به مناطق مفتوحه از جمله عرصه شمالی‌تر شام، ایران، فلسطین، مصر، افریقا و سپس اندلس مهاجرت کردند.

بزرگترین قبیله قضاعی ساکن در یمن، «مهره» نام داشت که در منطقه الشحر و نواحی معروف آن جبروت، سیحوت، غیظه و مشقاصسکونت داشتند. از این‌رو از شحر در منابع قدیم با نام «بلاد مهره» نیز یاد می‌شده است. این اقلیم در کنار اقالیم «احقاف» و «عمان» و «حضرموت» اقالیم مشهور جنوب شبه جزیره عربستان تشکیل می‌داده‌اند. بر این اساس، محدوده جغرافیایی مهره سرزمینی به وسعت عمان تا عدن را شامل می‌شده است. به گونه ای که از جنوب به دریای عرب و از شمال به ریگزار احقاف (ربع الخالی) و از شرق به عمان و از غرب به حضرموت محدود می‌شد. امروزه مردم قبیله بنی مهره علاوه بر إقلیم مهره و جزیره سقطری در یمن، در دیگر دول خلیج فارس و بلاد شام و شمال افریقا نیز حضور دارند و معدودی از آنان نیز در امریکا زندگی به سر می‌کنند.

علاوه بر منطقه شحر، از مخلاف صعده و مناطق بنام آن بوصان و ساقین و نیز مخلاف خولان و شِهاب و نیز مواضعی به نام قان یا قوان، یَسنَم و جبل خُفاش هم به عنوان دیگر سرزمین‌های قوم قضاعه در یمن نام برده شده است. ضمن این که جمعی از قضاعه ای‌ها نیز در حضرموت و در داخل دره‌ای که در گذشته وادی قضاعه، و اکنون به نام وادی عمد شناخته می‌شود، در کنار جَعفیین زندگی می‌کردند. از جبل قمران در منطقة هینن حضرموت هم به عنوان دیگر مواضع بنی قضاعه و مسکن اصلی بنی قمران در این منطقه یاد شده است.

عمان، بحرین قدیم و منطقه نجد نیز دیگر سرزمین‌هایی بود که منزل و مأوای جمع زیادی از قضاعی‌ها قرار گرفت. از جمله ساکنان قضاعی عمان می‌توان از بنی شکیل، بنی جرم و خولان یاد کرد. خولانی‌ها و طوایف معروفشان: صحار، ازمع، رشوان، سعد، یحیی، هانی و رازح مناطقی از اقلیم عمان، خلیج فارس، جنوب غرب عراق و مناطق متعدد دیگر بلاد عربی را به خود اختصاص داده بودند. شهر صحار در عمان از جمله این مناطق بود که توسط بنی صحار تأسیس و به نامشان صحار نامگذاری شد. منطقه بحرین قدیم و برخی روستاها و نواحی بنام آن همچون ابوظبی، مناطق میانی عراق و شام همانند دومة الجندل و نیز منطقه نجد، یمامه و جوف هم از دیگر سرزمین‌هایی به شمار می‌رفتند که پذیرای جمع زیادی از مردم تیره‌های مختلف قضاعه بود.

منطقه حجاز در شبه جزیره عربستان هم از دیگر مساکن بنی قضاعه و طوایف متعددش برشمرده شده است. از مدینه و حومه آن، وادی مدان در ناحیه حرة الرجلاء، نجران و اطراف کوه رضوی به عنوان مساکن عمده برخی طوایف بنی قضاعه در حجاز نام برده شده است ضمن این که از طوایف بنی اسلم بن حارث، بنی بَجدل -از ساکنان شمال حجاز-، جمارسه -از بطون بنی کنانه عذره-، بنی عامر بن عذرة بن زید اللات، بنی کنانة بن عذرة بن سعد بن هذیم و بنی وبره نیز می‌توان به عنوان دیگر طوایف قضاعی ساکن در حجاز یاد کرد. از بنی جهینة بن زید هم به عنوان یکی دیگر از قضاعیان ساکن در حجاز، در برخی منابع ذکری به میان آمده است. مساکن این قبیله که از بزرگترین قبایل حجاز محسوب می‌شدند، بین ینبع و یثرب، در پهنه‌ای وسیع از صحرای حجاز، در کرانه شرقی دریای سرخ قرار داشت. آنها از سالیان دور، دریانوردی بین غرب حجاز و سواحل مصر-سودان در ساحل غربی دریای سرخ را انجام می‌دادند. از جمله سکونتگاه‌های بنی جهینة بن زید می‌توان به تیدد، وادی غوی، یحال، لظی، ادیم و صفراء، و از معروف‌ترین کوه‌های آنها می‌توان به اشعر، اجراد، برقه، رواوه، بواط، حصیر، آراة و قدس و... و از منابع آبشان به مثعر اشاره کرد.

در بیرون از شبه جزیره عربستان هم، عراق و منطقه جزیره از نخستین اماکنی بود که مقصد مهاجران قضاعی در پیش از اسلام قرار گرفته بود. در برخی اخبار از مالک بن زهیر بن عمرو قضاعی به عنوان نخستین فرد که در حیره منزل کرده بود، یاد شده است. نقل است که او پس از ورود به این منطقه، آن را حیّر و بوستان خود قرار داد و آن را بین قومش تقسیم کرد. بنی جرم (علاف) بن زبان، بنی برک -بطنی از وبره-، جمارسه -از شعب بنی کنانه عذره-، بنی حارثه و بنی علیم -از فروعات بنی جناب بن هبل و از شاخه‌های کنانة عذره-، بنی حکم‏ -از فروع بنی اسد بن وبره-، بنی حن، خشنیین -از منتسبین به طایفه خشین بن نمر بن وبره-، بنی رفیده، بنی حیدان، بنی بهراء و بنی بلی از بنی عمرو بن الحاف (الحافی) و فروعاتی از طایفه بنی نهد بن زید از جمله قبایل قضاعی بودند که نامشان در شمار ساکنین عراق به ثبت رسیده است. ضمن این که از بنی جهینة بن زید هم به عنوان یکی از قیایل قضاعی ساکن در کوفه نام برده شده و آمده است آنان در این شهر محله ای مختص به خود داشتند. بعضی از منابع، از جماعتی از بنی یزید بن حلوان در شمار ساکنان جزیره فراتیه، نامی به میان آورده‌اند. بنی عمرو بن مالک از بنی تزید و نیز بنی عشم از فرزندان حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعه، بنی عوف بن ربان و جرم بن ربان هم از دیگر قضاعی‌هایی بودند که در اطراف و اکناف بلاد جزیره فرود آمده بودند. آنان با مردم آبادی‌های آن سامان در هم آمیختند و با ازیاد سریع نسل خود، توانستند بر برخی طوایف آن منطقه غالب شوند. کوفه و بیابان اطراف آنکه به جهت اسکان بنی ضبع، کلب و ذئب و فهد و سرحان و نمر فرزندان وبرة بن تغلب معروف به «سباع» به «وادی السباع: وادی درندگان» نامگذاری شد، و نیز صوأر در شمال کوفه، بغداد، واسط، موصل، حَضر، سنجار و خانقین که در واقع ترکیبی از دو کلمه «خان القین؛ یعنی کاروانسرای بنی القین –از طوایف بزرگ قضاعه-» است، از شهرهای عراق و جزیره بودند که در منابع از آنها به عنوان یکی از مواطن اختصاصی قوم قضاعه و طوایفش نام برده شده است.

شهر کوفه از اصلی‌ترین اقامتگاه‌های قبیله قضاعه و طوایف آن پس از ظهور اسلام در عراق بود. پس از تأسیس کوفه در سال ۱۷ هجری و مهاجرت قبایل عرب به آن، سعد بن وقاص به دستور عمر بن خطاب، نظام اسباع را در کوفه تأسیس کرد. به این ترتیب که از نسبشناسان عرب دعوت کرد قبایل و تیرههایی را که به هم نزدیک بودند در یک گروه قرار دهند. او کل جمعیت عرب کوفه را به هفت قسمت تقسیم کرد. هر قسمت به نام سبع خوانده می‌‌شد و برای هر سبع، فرماندهی تعیین شد. در این تقسیم بندی، هر قبیله، محله ای را به خود اختصاص داد و در آن ساکن شدند. قضاعی‌های مهاجر کوفه هم که بخش قابل توجهی از جمعیت شهر را به خود اختصاص داده بودند، در کنار قبایل یمنی بجیله، غسان، خثعم، کنده، حضرموت و ازد، در یک سبع قرار گرفتند. این تقسیم‌بندی تا سال ۳۶ هجری که علی(ع) به کوفه آمد برقرار بود و در این زمان امام(ع) تغییراتی در ترکیب گروهها به وجود آوردند. بر اساس این گروه‌بندی جدید، قضاعه با زیر شاخه‌اش مهره و قبیله یمنی کنده به تنهایی در یک گروه قرار گرفت. در تقسیم‌بندی‌ها، هر قسمتی دارای امیری بود که امیر قضاعه و مهره و کنده را در آن زمان، حجر بن عدی کندی بر عهده داشت.

وادی القری و حِجر و جَناب مناطق بینابینی عراق و شام که در گذشته مسکن قوم ثمود بود هم به عنوان منازل طوایفی از قضاعه از جمله جهینه و عذره و بلی شناخته شده است. منازل بنی بلیّ، بین مدینه و وادی القری، و از انتهای سرزمین جهینه تا سرحدات سرزمین جذام در النبک در ساحل دریا، و از آنجا در حالی که عینونا در پشت سر آن قرار داشت، از جانب شرق تا مرز تبوک، سپس به کوه‌های شراة، و از آنجا به معان، و سپس به ایله، تا جایی موسوم به المغار -که محل سکونت لخم بود،- امتداد داشت. دو دره امج و غران را که در حره بنی‌سلیم واقع‌اند و منتهی به دریا می‌شوند، و نیز شغب و منطقه بدا بین تیما و مدینه، جزال، رحبه، سقیا، هجشان، مدین، فران، خبین، هدم و ذات السلاسل را از منزلگاه‌های بنی بلی گفته‌اند. ابن خلدون نیز در تحدید قلمرو سرزمینی این قوم، سرزمین آنها را در شمال جهینه دانسته که تا گذرگاه ایله در کرانه شرقی دریای سرخ امتداد داشته است.

بنی بهراء بن عمرو هم دیگر قبایل قضاعی بودند که منزلشان در شمال منازل بنی بلی، از ینبع تا گردنه ایله قرار داشت. آنها سپس با دریای سرخ مجاور شدند و از آنجا به آن سوی دریا رفته، بین حبشه و صعید مصر پراکنده شدند. آنها در این سرزمین به ازدیاد نسل پرداختند و به پشتوانه جمعیت زیاد توانستند بر نوبه تسلط یابند. بنو رفیده نیز، دیگر طایفه قضاعی است که از دومة الجندل و تبوک و اطراف الشام به عنوان منازل آنها یاد شده است. ضمن این که بنی اراشة بن عامر را نیز از ساکنان قضاعی بلقاء گفته‌اند.

علاوه بر مناطق یاد شده، عرصه شمالی‌تر شام، ایران، فلسطین، مصر، افریقا و سپس اندلس نیز پس از انجام فتوحات اسلامی، مساکن جدید قضاعه قرار گرفت. از ساکنان قضاعی ساکن در ایران می‌توان از بنی جشم نام برد. منطقه شامات و مناطق مختلف آن از جمله اردن، فلسطین و لبنان را باید از اصلی‌ترین پایگاهها و محل تجمع قضاعی‌ها در تمام دوران اسلامی و حتی پیش از آن دانست. آنان در شهرها و مناطق مختلف این سرزمین متفرق شدند که از مهمترین این مناطق می‌توان از أُتَیدَه، أدامی، مرج الصفر، شابک، بنات القین، قنسرین حواشی طول کرم در فلسطین و روستای مسکه –از منازل مسکه-، ارتفاغات جولان، دمشق و مِزه کلب -از دهات بزرگ دمشق-، حماه، معرّه منبج، حمص، وادی التیم در لبنان مرج بنی عامر -بین جبال الخلیل و جبال نابلس- در فلسطین، بئرالسبع، وادی عربه، حوران از مناطق عزازمه فلسطین مناطق ما بین غزه و جبال الشراة در اردن، بقعه (وادی حنین) در جنوب شرقی یافا، ناحیه رمله در فلسطین و روستای موسوم به حنین -که برگرفته از نام «هینن» شهر آباء و اجدادی این قوم در حضرموت بود-، منطقه طبریه در اردن، و نقاط شرقی اردن قدیم یاد کرد.

در این بین، قبیله بنی‌کلب بن وبره را باید بزرگترین قبیله قضاعی ساکن در شامات برشمرد. با انتشار قبائل نزار بن معد و خروج آنان از تهامه، کلبیانی که در کوه حضن و اطراف آن منزل کرده بودند، به «ربذه» و سرزمین‌های سفلای آن تا کوه «طَمِیه» در نجد اقامت گزیدند. تا این که قبایل کلب دچار جنگ‌های داخلی شدند. نزاع با قبایل دیگر، فقر منابع طبیعی و برقراری روابط تجاری با حکومت‌های شمالی، کلبیان را مجبور به هجرت به مناطق شمالی‌تر کرد از این‌رو به همراه برخی از قبایل قضاعه مثل بَهرا ء و بَلّی و... به سمت نواحی داخلی عراق و شام (سوریه و اردن امروزی) حرکت کردند و در کنار مردم قبیله کنده در منطقه دومة الجندل، تبوک و حومه شام ساکن شدند. بعدها، بیشتر آنها به شام ​​مهاجرت کردند و در سراسر فلسطین، اردن، سوریه، لبنان و بخش‌هایی از عراق پراکنده شدند. از جمله سرزمین‌های شناخته شده آنها در این مناطق می‌توان به دره بقاع، حوّارین در منطقه جبل الشیخ، کوه‌های قلمون، وادی التیم، غوطه دمشق و مناطق دیگر در ارتفاعات جولان اشاره کرد. برخی از این طوایف مانند قبائل عامر بن عوف به أطراف شام و ناحیة «تَیماء» رفتند و با سکونت در سرحد مرزهای شام با حکومت غَسانیان ارتباط برقرار نموده بودند. از جمعی از ایشان هم به عنوان ساکنان «مرج (دشت) فلسطین» که به نام آنها نامگذاری شده است، یاد شده است. تیره کنانه کلب و متحدانش نیز، به «دُومَةِ الجندل» و نواحی اطرافش رفتند و تا نزدیک کوههای قبیله طی و جاده تیماء منزل گزیدند.

بنی‌کلب در جاهلیت دارای محدوده سرزمینی بسیار وسیعی بودند؛ چندان که «بادیة السّمَاوه» -با آن وسعت بسیارش که بین عراق و شام قرار داشت و سرزمین اختصاصی این قبیله (بدون مشارکت دیگر قبایل) به شمار می‌رفت،- بخشی از این محدوده عظیم جغرافیایی بود. از این‌رو این قبیله از «أَرحاء العرب» -یعنی قبایلی که دارای چراگاه و مرتع بودند و الزامی برای کوچیدن به نقاط دیگر برای چرای احشام خود نداشتند،- شمرده می‌شدند. در میانه قرن ششم، کلبیان در مناطق مهم شمال غرب شبه جزیره ازجمله دُومةالجندل و تبوک، قدرت را به‌دست گرفته و صاحب سرزمین‌های حاصلخیز، آب‌های فراوان و حتی تجارت و صنعت بودند. تسلط کلب بر مناطق شمال غرب شبه جزیره تا ظهور اسلام ادامه داشت لکن پس از اسلام با فتح دومةالجندل اقتدار خود را از دست رفته دیدند و به همین دلیل به قسمتهای درونی صحرای شام کوچ کردند و در شهرهای دمشق، حلب، تدمر و بالاتر از آن تا مرزهای روم، جای گرفتند. بنابراین آنها مقارن با طلوع اسلام مالک سرزمین‌های وسیع در شام بودند و همپیمان حکومت اموی گردیدند لکن در قرن دوم هجری پس از ضعف بنی امیه به شمال آفریقا، خلیج قسطنطنیه و بلاد مصر کوچ کردند. عقدة الجوف، الشریه، قراقر و نیز سواحل خلیج قسطنطنیه را از مواطن و آبادی‌های کلبی‌ها گفته‌اند ضمن این که «المِزّه» از قرای ایشان بود و از این جهت به «مِزّةِ کلب» شهرت داشت. همچنین بسیاری از آنان در بِقاع لُبنان اقامت گزیدند و از این جهت، منطقه به نام آنها، «بِقاع کلب» شناخته می‌شد. نامگذاری رودی در لبنان به نام «نهر آل الکلب» هم، -که نام خود را از این قوم گرفته است،- حاکی از حضور جمع زیادی از مردم بنی‌کلب در حواشی این رودخانه دارد. گروهی از بنی عامر الأکبر هم، در «حُوّارین» نزدیک «القریتَین» و در «تدمر» و حوالی آن ساکن گردیدند. از دیگر شهرها و آبادی‌هایی که در آن بطون کلب اقامت داشتند می‌توان به سَلَمْیه، حمص، حماه، شَیزَر، مَـنْبِج و حومه حلب اشاره کرد. بقایایی از بنی‌کلب، هنوز هم در مناطقی از بلاد عرب حضور دارند که از جمله نوادگان آنان در فلسطین امروزی، می‌توان از طایفه سراحین در ناحیه بئرالسبع و طایفه هدیبات در جبل الخلیل نام برد. از دیگر منتسبین این قوم، گروه‌هایی از بنی‌کلب‌اند که هنوز هم در شمال اردن، الجوف عربستان سعودی، عراق، ترکیه و حماه و لاذقیه در سوریه ساکن هستند. در حال حاضر، جماعتی از کلبیین که «نصیری» خوانده می‌شوند، در مجاورت لاذقیه، سکونت دارند. از جمله مراکز تجمع آنان در این نواحی می‌توان به نام روستای الکلبیه اشاره داشت که نام خود را از قبیله بنی‌کلب به عاریه گرفته است.

از مناطق بالادستی اخمیم و مَنْفَلُوط در صعید، اسیوط، فسطاط، مناطق شرقی قلیوبیه، دَقَهْلیه و مرتاحیه،جزیره مصر، بلقاء مصر، شبه جزیره سیناء و حوف شرقی، خطّه وحاوحه، حلوان و حله، قنا و نیز صان، ابلیل و طرابیه در منطقه‌ای که امروزه در مصر به عنوان استان شرقیه شناخته می‌شود، به عنوان مساکن و مراکز حضور بنی قضاعه در بلاد مصر یاد شده است. از میان مهمترین طوایف قضاعی ساکن مصر، باید از بنی جهینه و بنی بلی یاد کرد که در سرتاسر مصر به‌ویژه در منفلوط و اسیوط پراکنده بودند. سرزمین بنی بلی از پل سوهای در غرب تا نزدیکی غرب قموله و از سمت شرق از گذرگاه قاو الخراب تا عیذاب امتداد داشت. بنی هُنَی، بنی هرم، بنی سواده، بنی خارفه، بنی رایس، بنی ناب و بنی شاد از جمله طوایف بنی بلی بودند که در این منطقه از مصر سکونت داشتند. بنی جهینة بن زید نیز در مصر علیا ساکن بودند. آنان همراه با «اهل الرایه» در اطراف عمرو و مسجد قضاعه، ساکن بودند. گروهی از آنها در منطقه اشمونین ساکن شدند تا اینکه قریش با کمک فاطمیان آنها را از این شهر بیرون کردند. خولان بن عمرو بن الحافی هم دیگر قییله معروف قضاعه بودند که از آنها به عنوان دارنده خطه ای در فسطاط یاد شده است و آمده است که آنان در روستاهای اهناس، بهنساء و القیس (همان القیس امروزی در مرکز بنی مزار از استان منیا که قبلاً بخشی از منطقه بهنسا بود) ساکن بودند. آنها صاحبان مصلای معروف خولان بودند. تعداد آنها در مصر زیاد بود و این فراوانی افراد آنها را می‌توان از حکاکی‌های اسامی آنان بر روی سنگ قبرها به ویژه در قرن سوم هجری و نیز ذکر مکرر اسامی ایشان بر روی پاپیروس‌های به جای مانده از سده‌های نخست اسلامی به خوبی دریافت.

مردم بنی مهره هم از دیگر قضاعیانی بودند که در مصر و برخی دیگر از مناطق شمال افریقا اسکان گزیدند. پس از انجام فتوحات در شمال افریقا، به تدریج رزمندگان مهره در اراضی سرزمین‌های مفتوحه سکونت اختیار کردند. بر اساس برخی روایات تاریخی، مهری‌ها پیش از برقراری نظام اسلامی در شمال افریقا، نخست در «الرایه» زمینی را همراه با دیگر قبایل حاضر در منطقه به طور مشترک مالک شدند و آن را محل استقرار اسبان و چهارپایان خود قرار دادند. سپس آنان در منطقه «جبل یشکر» که اردوگاه و مقر لشکریان مسلمان در شمال افریقا و نخستین پایتخت اسلامی مصر بود، سکنی گزیدند تا این که پس از پایان فتوحات اسلامی در مصر در سال ۶۴۱ میلادی و بعد از تأسیس شهر «فسطاط» توسط عمرو بن عاص و تبدیل آن به پایتختی جدید مصر، زمین‌هایی از سوی امارت تازه تأسیس این منطقه، برای لشکریان حاضر در مصر -از جمله مهری ها- جهت اسکان در این شهر، در نظر گرفته شد که هر یک از این زمین‌های اختصاصی به نام هر قبیله معروف و شناخته شده بود. از این‌رو محل اسکان مردم قبیله مهره، «خیطت المهره» (یا حی المهره به زبان انگلیسی) نامیده شد. در برخی مصادر نقل شده که قبایل غافق و مهره، مدتی بعد، با توسعه خطه و محدوده اسکان شهری خود، از شرق به صحرا و از ناحیه شمال به «الفضاء» رسیدند.

علاوه بر مصر از حبشه (سودان)، اریتره، نوبه و نیز مناطق شمالی افریقا از جمله تونس، لیبیو مغرب. نیز به عنوان منزلگاههای قضاعه در افریقا نام برده شده است. از مهمترین قبایل قضاعی ساکن در افریقا می‌توان از بنی جهینه بن زید یاد کرد که با طوایف بسیارش در مصر علیا، سودان، اریتره، اتیوپی و نوبه پراکنده بودند. بیشترین حضور این قوم در سودان گزارش شده است؛ چندان که تعداد قبایل و طوایف جهنّی حاضر در سودان را بیش از پنجاه قبیله گفته‌اند که در امتداد نیل آبی، کردفان و دارفور سکونت داشته‌اند. از جمله طوایف بنام جهنّی ساکن در این منطقه می‌توان از حلاویون نام برد. برخی از بنی جهینه به کرانه غربی دریای سرخ رفتند و بین مصر علیا و حبشه پراکنده شدند، جایی که از نظر تعداد از سایر ملت‌ها پیشی گرفتند. آنها بر بلاد نوبه غلبه یافتند، مردم آن را متفرق کردند و پادشاهی آن را سرنگون کردند. آنها علیه حبشه جنگیدند و خسارات سنگینی به آنها وارد کردند. بنی بلیّ و بنی بهراء بن عمرو هم از دیگر قبایل قضاعی بودند که بین حبشه و صعید مصر مسکن گزیده بودند. قضاعی‌های ساکن در اشمونین نیز از دیگر ساکنان این سرزمین بودند که بعد از اخراج شان از منطقه اشمونین مصر و پس از آنکه اسلافشان، پادشاهی مسیحی نوبی را که قوی‌ترین سد دفاعی در نیل علیا در برابر فتوحات اعراب و مسلمانان بود، برافکندند، نزد برادران خود در سودان مهاجرت کردند. برخی از جهینه‌ای‌ها هم به لیبی رفتند و سپس، مهاجرت‌هایی را از آنجا تا تونس داشته‌اند.

اندلس نیز از دیگر سرزمین‌های معروف بنی قضاعه به شمار می‌رفته است. این سرزمین پس از فتح در سال ۹۰ هجری پذیرای جمع زیادی از مردم قضاعه از قبایل و طوایف مختلف بود که از جمله این طوایف می‌توان از بنی خشین بن نمر، بنی بلی، بنی شکیل، بنی عُذرَه، بنی القین‏، بنی عصفور، بنی وبره، بنی نهد بن زید بنی فوارتش یاد کرد که در اقصی نقاط اندلس همچون ریه، اشبیلیه، شمال قرطبه، دلایه، جیان، سرقسطه، الثغر، بجانه، بیره و روستای الخشین و لَبلَهمنزل گزیده بودند.

بنی قضاعه در قرون متأخر

امروزه جمع زیادی از قبیله «بنی‌کلب» که به دروزی شهرت دارند، در منطقه ی رمله (بیابان شرقی فلسطین)، بیابان غربی اردن، جنوب غربی سوریه و بخش‌هایی از لبنان سکنی گزیده‌اند.البته تعداد زیادی از دروزی‌ها نیز به کشورهای اروپایی، آمریکا و استرالیا مهاجرت کرده‌اند. به طور کلی تخمین زده می‌شود که حدود یک میلیون دروزی در سراسر جهان زندگی می‌کنند؛ اما هسته ی اصلی این طایفه در مناطق مرزی مابین چهار کشور اردن، سوریه، لبنان و فلسطین اشغالی می‌باشد. این طایفه، حرکت‌های شیطنت‌آمیز و خباثت‌آلودی در عرصه تحولات منطقه انجام می‌دهند و تعداد زیادی از آنان دشمنی آشکاری با بقیه مسلمانان و به خصوص شیعیان دارند. در لبنان، دروزی‌ها، نقش بسیار مهمی در موازنه سیاسی و نظامی داخلی این کشور دارند و متاسفانه ردپای آنان در بسیاری از جنایات و فتنه‌های این کشور، دیده می‌شود. دو طایفه ی عمده در لبنان رهبری دروزی‌ها را بر عهده دارند که عبارتند از: طایفه جنبلاط و طایفه ارسلان. جمعیت دروزی‌های لبنان، بالغ بر ۳۰۰۰۰۰ نفر است و عمده این طوایف در منطقه ی «شوف» واقع در «جبل لبنان» زندگی می‌کنند. این منطقه در مجاورت مرز سوریه واقع شده است. در حال حاضر، رهبری اصلی دروزی‌ها بر عهده «ولید جنبلاط» است. وی که اصالتاً از نژاد کرد می‌باشد، رهبری اعراب دروزی لبنان را بر عهده گرفته است و از دشمنان سرسخت شیعیان لبنان، جنبش‌های شیعی امل و حزب الله می‌باشد.

جمع زیادی از بازماندگان قبیله بنی بلی هم هنوز در مناطقی همچون یمن، حجاز، مصر، سودان، فلسطین و اردن ساکنند که از جمله ایشان می‌توان از سهامه، وحشه، حروف و زباله -از عشایر بنی بلی در فلسطین- نام برد. این قبیله، امروزه به سه بخش عمده: بنی بلی حجاز، بنی بلی مصر و بنی بلی بئرالسبع تقسیم می‌شود. بنی بلی حجاز، در جنوب حویطات التهم منزل دارند و سکونتگاه‌های آنها به سمت شرق تا منطقه دار الحمرا امتداد دارد. این شاخه از بنی بلی، شعب متعددی دارد که: معاقله، رموط، فواضله، زباله، شامات، کوّبین، ربطه، وابصه، حروف، وحشه، عراضات و سهامه از جمله آن است. اما بنی بلی مصر، بنا بر نقل «مقریزی»، سکونتگاه‌های آنها در سوهای، در شمال قرار داشت و از جنوب تا غرب قموله امتداد داشت. طایفه‌های آنها عبارتند از: بنی هنی، بنی هرم، بنی سواده، بنی خرافه، بنی رایس، بنی ناب، بنی شادن، بنی عجیل بن ریب، بنی حماد، بنی فضاله و بنی حیار. تا سال ۱۸۸۳ میلادی، بنی بلی‌ها در سراسر قنا، جرجا، قلیوبیه و شرقیه در مصر پراکنده بودند.

اما بنی بلی‌های بئرالسبع، تعداد آنها کم است و از ۳۰۰ نفر تجاوز نمی‌کند و در ۷۰ خانه زندگی می‌کنند. این گروه در روستای «ام دبکل» ساکن هستند و به چهار گروه تقسیم می‌شوند: العرادات، القرینات، الهروف، الزباله و غرباء. «بلادی» نیز، خندف و شبابه را از قبایل معروف حجاز برشمرده، بنی بلی را از تیره‌های شبابه دانسته است. این طایفه، خود به دوازده شاخه تقسیم می‌شود. در سال ۱۹۲۶میلادی عربستان سعودی به هفت امارت تقسیم شد که یکی از آنها امارت «وجه» بود و تمام قبایل بنی بلی از جمله جواهره، قُرعان، وابِصه و عرادات تابع آن شدند. در همین زمان، رئیس قبیله بنی بلی در وجه، حامد بن سالم بن رفاده، معروف به «اعور» بر حکومت مرکزی عربستان شورید و در این شورش، افراد بسیاری از قبیله بنی بلی کشته شدند. پس از حامد، ریاست قبیلۀ بلی را ابراهیم بن سلیمان بن رفاده بر عهده گرفت. مردم بنی مهره نیز از دیگر شعب بزرگ قبیله بزرگ قضاعه‌اند که امروزه، علاوه بر إقلیم مهره و جزیره سقطری در یمن، در دیگر دول خلیج فارس و بلاد شام و شمال افریقا نیز حضور دارند و معدودی از آنان هم در امریکا زندگی می‌کنند.

تاریخ جاهلی قضاعه

با توجه به هجرت‌های گسترده بنی قضاعه به بلاد مختلف و متفرق شدن ایشان در پهنه ای وسیعی از جهان، بالتبع تاریخ جاهلی این قوم را نیز باید در گستره عظیمی از دنیای آن روز -که منطقه ای به بزرگی یمن، عمان، حجاز و بحرین و شام و جزیره را شامل می‌شده است- جستجو کرد. در میان این مناطق، جنوب عربستان –شامل یمن و عمان آن روز- و عراق و شام به عنوان اصلی‌ترین مراکز تجمع قضاعی‌ها، کانون توجه مورخین و وقایع نگاران قرار گرفته، گزارشات مبسوطی از آنان و وقایع و حوادث مرتبط با ایشان، به ثبت و ضبط رسیده است که اخبار جنگ‌های جاهلی این قوم از مهمترین آنها و در صدر این حوادث و رخدادهاست.

قضاعه در یمن از نظر سیاسی و اجتماعی، از گذشته‌های دور در شمار قبایل تأثیرگذار منطقه محسوب می‌شده است؛ چندان که نام برخی از طوایف این قبیله از جمله مهره در برخی نقوش برجای مانده از عهد قدیم در یمن به چشم می‌خورد. قدیمی‌ترین نقشی که در آن نامی از مهره به میان آمده است در یکی از کتیبه‌های المِعسَال در استان «البیضاء» [نقش۴] است که در آن به خیزش «أحرار یهبأر» علیه «العاذ یلط بن عم ذخر (العزیالوت)» -پادشاه حضرموت- و مشارکت قبیله مهره در آن در سال ۲۲۰ میلادی سخن رفته است. در یکی از نقوش «العقله» در «شبوة» فی حدود ۲۴۰میلادی هم، به مناسبت حضور «کبیر المَهْرَة» در جشن‌ها و گردهمایی‌های «تتویج» (موسوم به إل بین بن رب شمس) -از أحرار یهبأر در العقله- که در آن به تعیین وزراء و موظفین إداری پرداخته می‌شد(النقش RES. ۴۸۷۷)، از این قبیله یاد شده است. در نقش «عبدان الکبیر» که به عهد تبابعه در قرن چهارم میلادی بر می‌گردد و نیز در یکی از نقوش مربوط به جریان «الاسرة الیزنیة بنو لحیعة یرخم» به مناسبت همراهی مهری‌ها و سیبانی‌های حضرمی –که از یزنی‌ها به شمار می‌رفتند- در نبرد با عمال تبابعه در حدود قرن پنجم میلادی، و چیرگی آنان بر نیمه شرقی مملکت تبابعه، از آنان ذکری به میان آمده است. مهری‌ها در محدوده جغرافیایی خود، مجموعه دولت‌هایی را تشکیل دادند که تا بیش از هفت قرن ادامه یافت که امارت بنو تبلة بن شماسة مهری و بعد از او امارت ابی دجانه مهری بر الشحر در حوالی قرن پنجم هجری و سلطنت مهری‌ها فی قشن از جمله آن است. بر این دولت مهری سلاطینی از شاخه‌های مختلف این قبیله از جاهلیت تا دوره معاصر (سال ۱۹۶۲ میلادی) حکومت راندند که از شهر بن وائل مهری و دیگر بزرگان این قوم در دوران جاهلیت (قرن دوم میلادی) تا سلطان عیسی بن علی بن سالم آل عفرار ۱۳۸۷هـ/ ۱۹۶۷م را شامل می‌شده است. با این حال گفته شده که قبیله مَهره دارای یک حکومت با تشکیلات اداری و مالی منسجم نبودند که بتواند قدرت خود را همانند یک دولت اعمال کند. آنها درگیری‌هایی را با بنی معاویة بن کنده تجربه کرده بودند که از جمله این پیکارها، می‌توان به وقوع جنگی هولناک بین مهره و کنده اشاره کرد که در آن مردم مهره در پاسخ به خیانت معدی کرب –جد اشعث بن قیس کندی- به ناگاه بر او و قبیله‌اش یورش آوردند و پس از ظفر یافتن بر آنان، بینی و گوش‌های معدی کرب -رییس قبیله کنده- را بریدند و شکمش را دریدند و بدین ترتیب، او را به هلاکت رساندند.

زهیر بن جناب بن هبل کلبی را می‌توان مهمترین شخصیت قضاعی قبل از اسلام در یمن دانست که توانست قبایل قضاعه را زیر یک پرچم جمع کرده و بر کلب و قضاعه همزمان حکم براند. زهیر بن جناب را که بواسطه‌اندیشه درست و پیشگویی‌های دقیقش، او را «کاهن» می‌گفتند، در طول عمر دویست و پنجاه و به نقلی چهارصد و پنجاه ساله اش، بالغ بر دویست جنگ را تجربه کرده بود. از جمله این جنگ‌ها، نبرد کلبیان به فرماندهی زهیر بن جناب با قبیله غطفان بر سر ساختن مکانی مقدس -همانند کعبه- توسط غطفانی‌ها بود. این جنگ نفس گیر و طولانی، سرانجام با پیروزی کلبی‌ها و نابودی این مکان خاتمه یافت. از دیگر جنگ‌های او می‌توان به ستیز او با قبایل بکر و تغلب اشاره کرد. زهیر بن جناب با ورود ابرهه و سپاهیانش به نجد، به استقبال وی شتافت و با او دیدار نمود. ابرهه نیز، مقدم او را گرامی داشت و قبیله‌اش را بر دیگر قبایلی که به نزدش آمدند، برتری داد و زهیر را بر قبایل بکر و تغلب فرمانروایی داد. با سخت گرفتن زهیر در ستاندن خراج از این دو قبیله، در سالی که آنان از پرداختش عاجز بودند، بنی بکر و بنی تغلب علیه او شوریدند اما در مصاف با زهیر بن جناب و یارانش شکست خوردند. کلبیان همچنین به فرماندهی زهیر به مقابله با لشکر بزرگ بنی القین –دیگر طایفه بزرگ قضاعی-پرداختند و پس از مقاومت و پایداری بسیار به پیروزی رسیدند. افزون بر جنگ‌های یاد شده، قضاعیان در نبردهای جاهلی بسیار دیگری نیز مشارکت داشتند که نبرد بنی‌کلب و بنی ربّان با حمیر، ستیزه جویی قضاعه و تغلب با کنده در یوم «أواره»، نبردهای قضاعه با وائل بن حمیر، نبرد این قبیله با مردان بنی حارث بن کعب بن ازد و شکست از آنها در نجران، همچنین، همراهی با ربیعه و مضر در یوم البیداء، یوم السُّلان و یوم خزازی در یمن، یوم «فیف الریح»، و نیز یوم «کلاب الثانی» و مشارکت برخی طوایف قضاعی همچون بنی نهد و بنی جرم بن ربان با همپیمان خود بنی حارث بن سعد العشیره (از قبایل بزرگ مذحج) و غارتشان بر بنی تمیم از جمله آنهاست. ضمن این که مردم خَولان قضاعه نیز همچون دیگر قبایل بدوی در این دوره، در منازعه با دیگر اقوام عرب، چالش و ستیزی طولانی را با همدان تجربه کرده بودند. جنگ‌های جاهلی قضاعه با ارحب (مرة) بن دعام همدانی هم از دیگر جنگ‌های قضاعی‌ها با قبیله همدان برشمرده شده است. نبرد قبایل طی و قضاعه با بنی ربیعه به فرماندهی براق بن روحان که به پیروزی بنی ربیعه منتهی شد و نیز پیکارهای درون قبیلگی از جمله جنگ بنی بهراء بن الحاف با بنی قین بن جسر، از دیگر پیکارهای جاهلی ثبت شده مردم قضاعه در این تاریخ است.

یاری رساندن بنی قضاعه به برادر مادری خود قصی بن کلاب در به دست گرفتن امور مکه هم از دیگر اتفاقات مهم جاهلی است که قضاعیان یمن در آن دستی بر آتش داشتند. نقل است که قصی پس از مخالفت بنی خزاعه با زعامت او بر مکه، با قریش و بنی‌کنانه در این باره سخن گفت و از آنان یاری‌طلبید، آنها نیز پذیرفته و با او بیعت کردند. سپس قصی، نامه‌ای به برادران مادری‌اش به‌ویژه رزاح بن ربیعه عذری ‌نوشت و از آنان کمک خواست. آنها نیز با سواران خود از بنی عذره و دیگر طوایف قضاعه به یاری او شتافتند.

قضاعه را نخستین قبیله عربی گفته‌اند که در شام نزول کرد. رومیان آنها را بعد از ورود به آیین نصرانیت بر اعراب شام گماشتند و بدین ترتیب، آنان بر پهنه وسیعی از سرزمین‌های میان شام و حجاز تا عراق در ایله و جبال کرک تا مناطق داخلی شام به فرمانروایی دست یافتند. تنوخی‌ها نخستین فرمانروایان قضاعه در این منطقه بودند. سه پادشاه از آنان -یعنی نعمان بن عمرو و پسر عمرو بن نعمان و پس از او، پسرش حواری بن عمرو بن نعمان- به حکومت پرداختند. پس از حواری، بنی سلیح بر آنان غالب شدند و به ریاست خاندان بنی ضجعم بن معد به حکومت پرداختند. تیتوس -قیصر شام،- آنان را بر اعراب فرمانروایی داد تا آنکه زیادة بن هیولة بن عمرو به حکومت رسید. در این هنگام، طایقه غسان که از یمن به منطقه آمده بودند، بر ایشان غالب آمدند و به ریاست خاندان جفنه، پادشاهی عرب شام را به دست گرفتند.

کلبیان هم پس از مهاجرت به بلاد شام و عراق، به حکومتی در منطقه دست یافتند که گاه بین بنی سکون -از طوایف بزرگ کنده-دست به دست می‌شد. این فرمانروایی پس از ظهور اسلام هم، همچنان ادامه یافت؛ چندان که دَجلة بن قنافه کلبی -جدّ اعلای میسون (همسر معاویه)- را از کسانی گفته‌اند که در صدر اسلام در دومةالجندل و تبوک فرمانروایی داشت. از نوادگان عبید بن ابرص -شاخه‌ای از قبیله سلیم- نیز که از اشراف عرب بودند به عنوان پادشاهان موروثی ناحیه ای به نام «حصین» در صحرای سنجار در منطقه جزیره، یاد شده است. قبایل قضاعی ساکن در نجد و عراق نیز بسان قضاعیان یمن، نبردهای جاهلی بسیاری را تجربه کردند که از جمله مهمترین آنها می‌توان به «یوم سیف» و نبرد زیر مجموعه آن «یوم الکاهنین»، یوم عراعر، و نیز نبردهای بنی‌کلب با اقوام بنی فزاره، بنی عنبر بن جذام و بنی تغلب اشاره کرد. ستیزه‌های قضاعه با بنی عبدالله در «یوم نهاده» و دیگر جنگ‌ها، و نیز درگیری با بنی عجل و مشارکت برخی از قضاعیان در پیکار «یوم اباغ» هم، از دیگر ایام جاهلی بود که قضاعی‌های این مناطق در آن نقش آفرین بودند. از دیگر وقایع جاهلی این قوم در منطقه عراق و جزیره می‌توان از نبرد درون قبیلگی قضاعی‌ها با بنی قین –از طوایف نامدار قضاعه- به ریاست هلال القینی و نیز کشته شدن صالح بن لأم بن حصن و برادرش جبله -از سران قضاعه- در جنگ با قبیله بَلقَین، حضور بنی سلیح و بنی تزید بن حلوان و دیگر قبایل قضاعی در سپاه زبّاء –ملکه شام و جزیره-، همچنین درگیری آنان با پادشاه ایران یاد کرد. شرارت‌های این قوم و دیگر اعراب بدوی عراق، شاپور بن اردشیر ساسانی -پادشاه ایران- را بر آن داشت تا با لشکرکشی به حیره، مردم این سرزمین -که تنوخ بخشی از آنان بودند- را سرکوب و منطقه را از شرارت‌های آنان رهایی بخشد. شاپور ذوالاکتاف در ادامه فتوحات خود در عراق، با همراهی جمع زیادی از قضاعی‌ها، به بلاد جزیره نیز حمله برد و آنجا را فتح کرد. اندکی بعد، شاپور به خراسان سفر کرد. پس از رفتن شاپور به خراسان، ضیزن قضاعی بخشی از سرزمین جزیره را به تصرف خود در آورد. شاپور پس از بازگشت از خراسان، به سوی او تاخت و سرانجام با کمک نضیره -دختر ضیزن- بر قلعه او دست یافت و وی را به همراه جمع زیادی از قضاعی‌ها به هلاکت رساند. برخی «یوم بردان» و نبرد زیاد بن هیوله سلیحی با حجر بن عمرو کندی را از ایام بزرگ این قوم برشمردند که ابن اثیر (م. ۶۳۰ هجری) وقوع این حادثه را با توجه به محدوده اقلیمی و عدم تطابق دوره زمانی زیاد بن هیوله با حجر، رد کرده است.

از برجسته‌ترین تشکل‌های سیاسی در میان قبایل عرب جاهلی، باید از برقراری اتحاد و همپیمانی با قبایل دیگر یاد کرد، چه این اتحاد موقتی و برای یک رویدادی خاص باشد یا مستمر که شرایط خاص اقتضا می‌کرد. کثرت قبیله قضاعه و نیرومندی آنان در جاهلیت، دیگر قبایل را تشویق به همپیمانی با قضاعیان، چه بواسطه حلف و چه از طریق جوار، می‌کرد. چندان که اکثر شعب این قبیله با طوایف و قبایل متعددی پیمان داشتند که از جمله آن می‌توان از همپیمانی با ربیعه و مضر و همراهی با ایشان در یوم البیداء، یوم السلان و یوم خزازی، پیمان با بنی تغلب با کنده در یوم «أواره»، اتحاد با قبیله طی در نبرد با بنی ربیعه، حلف بنی‌کلب و بنی تمیم و نیز همپیمانی بنی بهراء با ایرانیان در نبرد ذی قار، غسان و بهراء و بنی‌کلب و بنی ذبیان یاد کرد. همراهی برخی طوایف قضاعی همچون بنی نهد و بنی جرم بن ربان با همپیمان خود بنی حارث بن سعد العشیره -از طوایف بزرگ مذحج- در یوم کلاب الثانی و غارتشان بر بنی‌تمیم، همچنین برخی پیمان‌های درون قبیلگی همانند حلف بنی عذره با برخی بطون سعد هذیم همچون بنی ضنه و بنی سلامان معروف به «صحار» هم از دیگر احلاف این قوم برشمرده شده‌اند. اخباریان آغاز این همپیمانی را از زمان جنگ قضاعه موسوم به «القریض» گفته‌اند. قضاعه و به‌ویژه طایفه بنی عذره همچنین، روابط دوستانه ای با قریش داشتند. این ارتباط که از زمان ازدواج فاطمه بنت سعد بن سهل -مادر قصی- با مردی از بنی عذره به نام ربیعة بن حرام حاصل شده بود، منجر به همکاری برادران مادری قصی و دیگر اقوام قضاعه با قریش در براندازی امارت خزاعیان در مکه گردید.

از دیگر مؤلفه‌های مهم اجتماعی، -نظیر ازدواج‌های جاهلی- که در واقع کارکردی مشابه پیمان‌های میان قبیلگی داشتند و پشتوانه ای برای استحکام روابط فیما بین قبائل، محسوب می‌شدند هم، می‌توان علاوه بر ازدواج‌های متعدد صورت گرفته بین طوایف قضاعه با قریش، از پیمان‌های زناشویی فراوان آنان با اقوام و طوایف مختلف از جمله غطفان، کنانه، بلقین، هوازن، طی، بنی تمیم، بنی اسد و... یاد کرد.

ادیان و آیین‌های جاهلی قضاعه

اعتقادات دینی قضاعی‌ها به حسب موقعیت جغرافیایی شان از سرزمین‌ها و اقوام اطراف شان متأثر بود؛ از این رو، طایفه‌های مستقر در جنوب، مرکز و شمال جزیرةالعرب، پیش از اسلام و اندکی پس از آن، به علت نزدیکی به محل بت پرستان، بت می‌پرستیدند و برخی طوایف دیگر به سبب همجواری، کارگری و تجارت با غَسانیان و رومیان، به دین نصرانیت وارد شده بودند. با این وصف، اخبار قضاعه بر این مطلب تأکید دارند که بت پرستی به مانند دیگر قبائل عرب در جاهلیت، دین غالب در میان بنی قضاعه بود. آنان در دُومةِ الجندل بتی داشتند به نام «وَدّ»، که از تعظیم و پاسبانی از آن فروگذار نمی‌کردند تا این که خالد بن ولید در سال هشتم هجری آن را به فرمان رسول خدا(ص) نابود کرد. این بت، به نقلی، پس از اجابت دعوت عمرو بن لحی به پرستش بتها از سوی عوف بن عذرة بن زید اللات، به وی سپرده شد و عوف، ودّ را به وادی القری برد و در دومة الجندل نصب کرد. عامر بن عوف بن عذره معروف به عامر الاجدر را نخستین نگهبان بت ودّ در دومة الجندل گفته‌اند. پس از او، تولیت این بت را طایفه بنی فراصة بن احوص -از تیره‌های بنی‌کلب- عهده دار گردیدند و تا ظهور اسلام همچنان بر این منصب باقی بودند. طوایف قضاعه، همچنان که از اسامی شان پیداست، بت‌هایی چون منات، لات، عُزّی، یغوثَ، رُضَی، فَلْس، عَـمْرَه، عَبْعب، أُقَیصِرَ و... را نیز بزرگ می‌شمردند. علاوه بر بت ودّ، قضاعه همراه با قبایل لخم و جذام و عامله و غطفان، بت «اقیصر» را در مشارف شام مورد پرستش و تقدیس خود قرار داده بودند. همچنین بت مشهور «یعوق» نیز از دیگر بت‌های معروف جاهلی بود که در «أَرحَب» نصب گردیده بود و در پرستش آن همدان با قوم خولان بن الحاف بن قضاعه مشارکت داشتند. آنان در ایام حج، مناسک خود را با تلبیه در کنار این بت آغاز می‌کردند و سپس راهی حج می‌شدند. باجِر را هم دیگر معبود قبیله قضاعه گفته‌اند. این بت هر چند صنم خاص قبیله ازد بود و لیکن همسایگان طایی و قضاعی آنها هم از پرستش آن دریغ نمی‌کردند. از عبعب یا به نقلی غبغب، ذوالخلصه و یغوث -که بتی بود سربی در تمثال یک زن- نیز به عنوان دیگر بت قضاعه نام برده شده است. علاوه بر آن، طوایف قضاعه -جز بنی وبره- به عبادت بت‌های سعیده و مناة نیز اشتغال داشتند.

در اواخر عصر جاهلی، آیین نصرانیت به مانند اکثر قبائل عرب ساکن در شام و عراق و مناطق اطراف آن، به قبیله قضاعه وارد شد. در شمار این قضاعیان که آیین نصرانی برگزیده بودند، تیره‌هایی از قبیله بنی‌کلب از جمله مردم طایفه بنی عدسه بودند که در حیره ساکن بودند. پسر دایی‌های آنها بنو مدره نیز از دیگر اقوام بنی‌کلب بودند که به آیین مسیحیت گرویده بودند. به گفته ابن کلبی (م. ۲۰۴ هجری)، پس از ظهور اسلام، تمامی طوایف کلب اسلام پذیرفته بودند جز طایفه بنی مدره که همچنان بر آیین مسیحیت باقی مانده بودند. ابن خلدون (م. ۸۰۸ هجری) هم از حضور جمعی از کلبیان مسیحی در ناحیه قسطنطنیه در دوران خود خبر داده است. در منابع، از بزرگانی از بنی‌کلب نام برده شده که بر آیین نصرانی بودند که فَرَافِصة بن أحوص -پدر زن عثمان بن عفان- از جمله آنان است. از دیگر افراد بنام این قوم که با ظهور اسلام، در جرگه مسلمین در آمدند می‌توان از مُدْرِک، نائله -همسر عثمان بن عفان- و امرؤ القیس بن عدی که در زمان خلافت عمر اسلام آورد و دخترانش را به عقد علْی(ع) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در آورد، نام برد. علاوه بر بنی‌کلب، جماعتی از مردم بنی سلیح و بنی بهراء را هم در شمار پذیرفتگان آیین نصرانی از م ردم قضاعه گفته‌اند. برخی منابع، از قنسرین به عنوان شهری که اکثر جمعیت آن از مسیحیان بنی سلیح بن حلوان تشکیل یافته بود، یاد کرده‌اند. شاخه‌هایی از بنی بلی را نیز که در شمال عربستان و نواحی نزدیک به رومیان می‌زیستند، را در سلک گرویدگان به آیین مسیحیت ذکر کرده‌اند. ضمن این که گروهی از آنان هم که در تیماء و نواحی اطراف مدینه ساکن بودند، به سبب هم‌جواری باقبایل یهودی بنی قینقاع، بنی قریظه، بنی ثعلبه و بنی نضیر به دین یهود درآمده بودند. بنا بر نقل برخی منابع، خاندانی از بنی بلی به نام حِشنه بن اُکارمه که در ناحیه شغب و بدا سکونت داشتند، بواسطه دشمنی با افراد قبیله خود به همسایگان یهودی خویش در تیماء پناهنده شده بودند و آیین یهود را پذیرفته بودند، و زمانی دراز، تا هنگام رانده شدن یهودیان از آنجا در آن سرزمین به سر برده بودند.

آیین حنیف نیز از دیگر ادیان الهی برشمرده شده که برخی از قضاعیان بر آن گردن نهاده بودند. عبدالطانحة بن ثعلب بن وبره، عبدالله قضاعی و عمیر بن جندب جهنی از جمله این احناف بودند که ذکری از آنان در کتب متقدم به میان آمده است. قضاعی‌ها نیز چونان بسیاری دیگر از قبایل عرب، در روزگار جاهلیت به انجام مناسک حج اهتمامی ویژه داشتند. آنان تلبیه خاصی به هنگام انجام مناسک حج داشتند و آن، «لبیک عن قضاعه لربها دفاعه، سمعا له و طاعه» بود. از خصیصه‌های بارزشان در امر دین، «آیین حِله» بود که همه آنها، جز طوایف بنی علاف و بنی جناب بن هبل -که در شمار حُمْسی‌ها یا قبایل اهل حرم قرار داشتند،- بدان اعتقاد داشتند. آنان شکار را در موسم حج حرام می‌دانستند، صله رحم به جا می‌آوردند، ثروتمندان همه اموال خود یا بیشتر آن را در موسم حج انفاق می‌کردند. نیازمندان از کره، روغن می‌گرفتند و به قدر نیاز، پشم و مو می‌چیدند. آنها فقط لباسی را که با آن مناسک حج به جای آورده بودند، می‌پوشیدند و جامه تازه به تن نمی‌کردند. آنان از درِ خانه و درگاه آن داخل نمی‌شدند و تا زمانی که در احرام بودند، زیر سایه نمی‌رفتند، حلّی‌ها، روغن استعمال می‌کردند، گوشت می‌خوردند و پس از انجام مناسک و ورودشان به مکه همه کفش و جامه خود را صدقه می‌دادند و برای پاک نگهداشتن کعبه، با جامه تازه‌ای که از اهل حمس کرایه می‌گرفتند، طواف می‌کردند. ایشان همچنین از پوشیدن کفش اجتناب می‌کردند و اگر جامه اهل حمس را به دست نمی‌آوردند برهنه طواف می‌کردند. هر مردی از اهل حله را مردی حرمی (اهل حرم) از اهل حمس بود که جامه‌اش را برای طواف، اجاره یا عاریه می‌گرفت وگرنه برهنه طواف می‌کرد یا هنگام بازگشت به خانه کعبه جامه‌ای کرایه می‌کرد،. ایشان، زمانی که آهنگ حج می‌کردند، جز گوشت، حق خرید و فروش چیز دیگری نداشتند تا به منازل خود بازگردند.

جایگاه اجتماعی قبیله قضاعه در جاهلیت و صدر اسلام

زندگانی مردم قبیله قضاعه از جنبه‌های اجتماعی در بسیاری از موارد با سایر اقوام تفاوتی نداشت و همان خصوصیات و خُلقیاتی را داشتند که دیگر اعراب جاهلی. با این وجود منابع تاریخی، قضاعه را به برخی ویژگی‌های خاص ستوده‌اند که شجاعت، دلیری و فصاحت برخی طوایفش از آن جمله است. قبایل کلب و نیز بهراء که در گذشته، به سبب دلیری و خشونت، همراه با قبایل شیبان، تغلب و ایاد «رَضَفات العرب» خوانده می‌شدند، نمونه این طوایف قضاعی بودند.

سخاوت نیز از دیگر صفات پسندیده ای بود که برخی از قضاعیان در آن ادعای شهرت داشتند. مردم کلب از جمله این مردم بودند که با شعار «أربطنا للخیل و أبذلنا للنِیل»، خود را تک سوار و بخشنده معرفی کرده، ادعا داشتند «جوانان صبح اند»؛ چراکه خورشید بر آنها طلوع نکرده است مگر اینکه در جنگ و قتال بودند. شاید از این جهت و هم از جهت نفوذ آنان در مناطق شامات بود که، پس از فتوحات اسلامی در بلاد شام، بسیاری از اشراف قریش میل به دامادی قبیله بنی‌کلب نمودند که از جمله آنان علی(ع) و پسرانش حسن(ع) و حسین(ع)، عبد الرحمن بن عوف، عثمان، مروان بن حکم، معاویة بن ابوسفیان و دیگران بودند. در کنار برشماری این خصال نیکو، شرارت نیز از ویژگی‌ها و خصالی بود که بعضی از مردم این قوم بدان موصوف شده بودند؛ چندان که برخی از آنان، به همراه اقوامی دیگر از عرب، در جاهلیت «محلّون» خوانده می‌شدند. «محلون» کسانی بودند که در بازارهای جاهلی حاضر می‌شدند و ستمگری روا می‌داشتند و از این‌رو به آنها «محلون» یعنی «حلال شمارندگان» می‌گفتند.

افزون بر خصال اخلاقی، فرهنگ نیز از دیگر مقولاتی بود که در آن برای قضاعیان جاهلی جایگاهی تعریف شده است. برخی از اعضای این قبیله نیز همچون: ابوسهله قضاعی، إبراهیم الغزّی و ابوالولید عبدالملک بن قطن مهری در شعر و ادب شهره بودند و بعضی از ایشان هم، نظیر دوید بن نهّد قضاعی نامشان در شمار نخستین شعرای عرب به ثبت و ضبط رسیده است.

قضاعی‌ها به‌ویژه تیره مهری آن، در محاورات خود از زبان خاص و منحصر بفردی بهره می‌گرفتند که در السنه زبان شناسان و دانشمندان علم ادب به «زبان مهری» شناخته می‌شود. این زبان که -تقریباً جز برای مهری‌ها برای دیگران چندان قابل فهم نیست،- در اصل، لهجه ای از لهجه‌های عرب یمن قدیم بوده و قدمت آن را متجاوز از سیصد هزار سال تخمین زده‌اند، قدیمی‌تر از زبان شبه جزیره عربستان و شام برآورد شده است. سالم لحیمر محمد القمیری المهری، در کتابش -«ردود علی آراء د. عبد المجید الویس فی کتابه فقه العربیة»- این زبان را باقیمانده زبان اصیل سامی و زبان قوم عاد و زبان سام بن نوح معرفی کرده است که نسل اندر نسل تا به امروز رسیده است و تنها زبان قبایل یمنی قدیم است که تا امروز باقی مانده است. وی در ادامه آورده: حروف این زبان سی و دو تا و به نقلی سی و چهار تا است و نقوش بر جا مانده از سبئیان همگی به این زبان نگاشته شده است. امروزه مردم استان مهره در یمن –اعم از مهری‌ها و غیر مهری‌ها- و نیز بخش‌های از کشورهای همجوار همچون قبایل اقلیم جنوبی ظفار در عمان و برخی از قبایل عربستان سعودی در ربع الخالی و نیز قبایل مهره ساکن در امارات بدین زبان تکلم می‌کنند. دایره زبان مهری حتی از منطقه شبه جزیره تجاوز کرده، در بعض از بلاد افریقایی نیز نفوذ کرده است؛ چندان که آثار آن به سبب مهاجرت‌های پی در پی مردم مهره، در کشورهایی همچون کنیا و تانزانیا دیده می‌شود. بنی بلی هم از دیگر طوایف قضاعه بودند که در ایام جاهلی از لهجه ای منحصر بفردی بهره می‌برد. چنین به نظر می‌رسد که لهجۀ بنی بلی از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است؛ چندان‌که گفته‌اند قرآن به لهجۀ ۴۰ قبیله که لهجه بنی بلی یکی از آنها بود، نازل شده است.

حیات اقتصادی قضاعه در دوران جاهلی و صدر اسلام

اقتصاد مردم بدوی قضاعه در ایام جاهلی بر پیشه ی دامداری و زندگی کوچروی تکیه داشت. دامداری، شغل اصلی و رایج میان مردم آن و رکن اصلی زندگی اقتصادی آنان به شمار می‌رفت. بدیهی است که معیشت این دسته، به جود آسمان و ریزش برکات الهی گره خورده بود؛ اگر می‌بارید احوال شان نکو و اگر از بارش دریغ می‌کرد، ارزاق شان در مضیقه و تنگی قرار می‌گرفت. ساکنان بادیه بیشتر به آنچه دامهایشان تولید می‌کردند وابسته بودند. از شیر آن می‌نوشیدند، و از گوشت آن می‌خوردند و خانه‌های خود را از پشم آن می‌ساختند و از پوست آن کفش‌ و وسایلی مانند ظروف آب تهیه می‌کردند. ضمن این که مردم این قبیله در پرورش برخی دامها ممتاز بودند که از جمله آن می‌توان به پرورش اسبی اصیل به نام «جمیله» توسط طایفه بنی جمیل بن عیاش بن شبث، شتری موسوم به «ماطلیّه» توسط بنی ماطل بن خیبری و شتری راهوار به نام «مهره» توسط قبیله بنی مهره اشاره کرد. از دیگر مهم‌ترین منابع اقتصادی این قبیله در دوران جاهلیت، غارت بود. از آنجا که قبیله قضاعه یکی از قوی‌ترین و پرشمارترین قبایل در جاهلیت بود، حملات بسیاری علیه همسایگان خود انجام می‌داد و از راه سرقت احشام و دام‌های آنان و نیز دریافت فدیه برای اسیرانی که در دستانشان گرفتار بودند، بر ثروت خود می‌افزودند. عبور مسیر تجاری از سرزمین قضاعه و احاطه این قبیله بر برخی راههای تجاری مهم، این امکان را برای برخی از مردمان این قبیله فراهم آورده بود که در ازای دریافت اجرت، حفاظت از کاروان‌های تجاری و خراج شاهان و نیز محافظت از کاروان‌های حجاج در برابر هجمه‌های راهزنان، بر عهده گیرند و این، یکی دیگر از منابع اقتصادی این قبیله به شمار می‌رفت. از بنی بلی می‌توان به عنوان نمونه ای از این قبایل یاد کرد که از بدو ظهور مسیحیّت در مصر، میان قصیر و قنا به سر می‌بردند و حفظ مناسبات تجاری با هند را بر عهده داشتند.

علاوه بر عایدی مردم قضاعه از درآمدهای فوق الذکر، وجود صنایع نیز از دیگر منابع اقتصادی مردم این قبیله محسوب می‌شد. این صنایع، صنایع دستی و ساده ای بود که بیشتر مبتنی بر محصولات کشاورزی و برخی از مواد اولیه در دسترس آنها همچون فرآورده‌های دامی مانند چرم، پشم و نظایر آن بود. علاوه بر صنایع مربوط به دامداری و دامپروری، از معروف‌ترین صنایعی که بر پایه محصولات کشاورزی شکل گرفت، صنعت منسوجات بود. نمونه کامل این صنعتگران را می‌توان مردم بنی تزید ذکر کرد که در بافتن البسه‌های معروف خود، موسوم به «تزیدیه» شهرتی بسزا در میان عرب کسب نموده بودند. تجارت هم، از دیگر منابع کسب ثروت بود که سهمی مهم در زندگی اقتصادی برخی مردم قضاعه از جمله مردم بنی‌کلب را به خود اختصاص داده بود. در میانه قرن ششم میلادی، کلبیان در مناطق مهم شمال غرب شبه جزیره از جمله دُومةالجندل و تبوک، پس از به‌دست گرفتن قدرت، صاحب سرزمین‌های حاصلخیز، آبهای فراوان و نیز تجارت و صنعت شدند. تسلط بنی‌کلب بر مناطق شمال غرب شبه جزیره تا ظهور اسلام ادامه داشت؛ لکن پس از اسلام با فتح دومةالجندل اقتدار خود را ازدست دادند و به همین دلیل به قسمتهای درونی صحرای شام کوچ کردند و در شهرهای دمشق، حلب، تدمر و بالاتر از آن تا مرزهای روم، جای گرفتند. افزون بر کلبی‌ها، برخی از گزارشات، حاکی از آن است که گروههایی از بنی قضاعه از تیره بنی بلی، پس از کوچیدن به صحرای سینا، از سوی رومیان در کار تجارت و تقویت استحکامات این دولت در منطقه به کار گرفته شدند.

در مهره و شحر هم، از قدیم الایام، منطقه اقتصادی وسیعی شکل گرفته بود. در این منطق ه درختان لبان (کندر) به عمل می‌آمد که در آن زمان، مهمترین کالای تجاری آنان به شمار می‌رفت؛ به طوری که پادشاهان ممالک جنوبی از جمله فرمانروایان سبأ وقتبان ومعین و حضرموت از جهت اقتصادی بر این کالای ارزشمند تکیه داشتند. حفظ این تجارت پر سود موجب شده بود تا مردم این منطقه جهت دوری از جنگ و خونریزی و قطع طمع زیاده خواهان از این مناطق، جهت ترساندن دشمنان، به اشاعه اساطیر ترسناک برای کشتزارهای درختان لبان بپردازند. همچنین مهره در عرب به شترانش که در سرعت و قدرت ضرب المثل بود، شهره بود؛ و این شهرت تا به امروز برای آنها باقی مانده است. رجال این قبیله در گذشته، بازاری را در شحر برپا کرده بودند که از بازارهای مشهور عرب به شمار می‌رفت. این بازار که زیر سایه کوهی که قبر هود نبی(ص) در آن است به پا می‌شد در نیمه شعبان هر سال برپا می‌‌شد و بازرگانان از زمین و دریا، از حبشه، هند، ایران و دیگر همسایگان عرب به آنجا روی می‌آوردند. تجار حاضر در این بازار در ازای پرداخت عشریه، تحت حمایت این قبیله قرار می‌گرفتند.

اسلام قضاعه

با توجه به وسعت جغرافیایی ای که برای قلمرو بنی قضاعه در سرتاسر بلاد شبه جزیره عربستان و نیز عراق و شام برشمردیم، بالطبع، باید پذیرش و نفوذ اسلام در این قوم به تدریج و در پی مراحل متعدد و گونههای مختلف اتفاق افتاده باشد. از آنجا که منطقه حجاز –از جمله مدینه و حومه آن،- از مواطن قضاعه و مسکن طوایف بسیاری از ایشان بود، و قضاعیان ارتباط وثیقی با اهالی مکه و امورات این شهر داشتند، بیتردید مردم این قبیله، بسیار زود با پیامبر(ص) و دین نوظهورش آشنا شده بودند؛ از اینرو جای تعحب نخواهد بود که در نخستین سالهای بعثت نبی اکرم(ص)، برخی از افراد این قبیله به اسلام گرویده باشند. وجود چهرههای پیشتاز این قوم در اسلام، از جمله مقداد بن عمرو بن ثعلبه یا همان مقداد بن اسود -از بنی بهراء- در شمار مهاجران به حبشه و یکی از هفت نفر اظهار کننده اسلام در مکه تأییدی بر این گفته است. زید بن حارثه کلبی و سعد بن خولی کلبی هم، از دیگر قضاعیانی بودند که نامشان در شمار مسلمانان متقدم ذکر گردیده است. زید بن حارثه، دومین مرد مسلمان و نخستین فرد قضاعی بود که اسلام پذیرفته بود. زید در نوجوانی، توسط حکیم بن حزام -برادرزاده حضرت خدیجه(س)- در راه بازگشت از سفر شام به همراه چند تن دیگر به عنوان برده خریداری شد و به عمه بزرگوارش –خدیجه(س)- اهداء گردید. سعد بن خولی -مولی حاطب بن ابی بلتعه- هم از ساکنان مکه و از اسلام آورندگان پیش از هجرت بود. وی پس از قبول اسلام به مدینه مهاجرت کرده بود.

علاوه بر شخصیت‌های یاد شده، افرادی از عشایر قبیله بنی بلی و دیگر طوایف قضاعی که در مدینه و دیگر نقاط حجاز سکونت داشتند و از همپیمانان انصار محسوب می‌شدند نیز، پیش و پس از هجرت پیامبر(ص) به مدینه، همراه با همپیمانان انصاری خود، اسلام پذیرفتند که از جمله مشاهیر ایشان می‌توان از ابوالهیثم مالک بن تیهان نام برد. ابوالهیثم از تبار بنی بلی بود که به همپیمانی بنی عبدالاشهل در آمده بود. برخی منابع از وی به عنوان اول مسلمان مدینه یاد کرده‌اند و او را در شمار شش یا هشت تن انصاری دانستند که پیش از عقبه اول با رسول خدا(ص) دیدار و به او اسلام آورده بودند. وی در پیمانهای عقبه اول و دوم نیز حضور داشت. برخی، ابوالهیثم را نخستین سخنران شب عقبه دوم گفته، او را اولین اجابت کننده رسول خدا(ص) و یکی از دو نقیب بنی عبدالاشهل دانسته‌اند. ابوبرده هانی بن نیار بلوی، معن بن عدی بن جد بلوی -هر دو از احلاف اوس- خدیج بن سلامة بن أوس بلوی، أبو عبدالرحمن یزید بن ثعلبة بن خزمه بلوی، عبداللّه بن انیس بن اسعد از بنی برک بن وبره -همگی از همپیمانان خزرج- هم از دیگر قضاعیانی برشمرده شده‌اند که در پیمان عقبه دوم حضور داشتند. پس از هجرت پیامبر(ص) به مدینه، جمعی دیگر از مردم قضاعه همچون: مُجَذَّر بن ذیاد، بحاث بن ثعلبة بن خزامه، ابوعقیل بلوی و سواد بن غزیه در شمار نخستین اصحاب رسول خدا(ص) قرار گرفتند و در غزوه‌های بدر، احد و خندق در کنار پیامبر(ص) با مشرکان جنگیدند. در این میان، مجذر بن ذیاد بلوی که ابوالبختری -از سران قریش و دشمن کینه‌توز پیامبر(ص)- را در جنگ بدر به قتل رسانده بود، از شهرت بیشتری برخوردار است. با این حال، جمع زیادی از مردم قضاعه هم، به جهت مراودات خود با قریش و با در نظر گرفتن برخی ملاحظات و مصالح، از قبول دعوت الهی رسول خدا(ص)، شانه خالی کردند که از جمله ایشان می‌توان از بنی‌کلب و بنی عذره یاد کرد. نقل است که در جریان دعوت پیامبر(ص) از قبائل عرب، ایشان در کنار دیگر قبایل و طوایف از بنی‌کلب و بنی عذره دعوت به عمل آورد؛ ولی آنان به سخنان حضرت، وقعی ننهادند و بدان ترتیب اثر ندادند. تیره بنی عبدالله -از فروعات قبیله بنی‌کلب- هم، از جمله طوایف قضاعه بودند که رسول خدا(ص) دعوت خویش را بر آنها آشکار فرمود و از ایشان استمداد‌طلبید. اما آنها نیز، دعوت پیامبر(ص) را با بی‌مهری رد کردند. در این بین، جمعی دیگر از قضاعی‌ها هم –همان‌گونه که در بخش بعدی بدان پرداخته خواهد شد- موضع بی‌طرفی اتخاذ کردند و تا فتح مکه و سقوط قدرت قریش همچنان بر کفر خود باقی ماندند.

اما نفوذ اسلام در قبایل قضاعی که در نقاطی دور‌تر از حجاز به سر می‌بردند، به جهت دوری از کانون اسلام، قدری با تاخیر همراه گردید. آغاز پذیرش جمعی اسلام توسط قضاعیان ساکن در یمن و عمان و بحرین و دیگر نقاط واقع در شبه جزیره عربستان، از سال ششم هجرت، و در پی نامه‌نگاری‌ها و ارسال سرایا از سوی نبی اکرم(ص) و نیز وفود قبایل قضاعی به مدینه در بین سالهای نهم تا یازدهم هجری رقم خورد. سریه عبدالرحمن بن عوف به دومة الجندل در شعبان سال ششم هجری یکی از این سرایا بود. در پی این سریه، أصبغُ بن عمرو -بزرگ کلبیان در منطقه دُومةِ الجندل- که فردی مسیحی بود، اسلام آورد و به همراه او جمع زیادی از مردم کلب اسلام پذیرفتند. وفد عمرو بن مره جهنی هم، در شمار معدود وفود قبایل قضاعی قرار دارد که پیش از فتح مکه (سال هشتم هجرت) و در نخستین سالهای هجرت انجام گرفت. از این وفد شاید بتوان به عنوان نخستین وفد قضاعه یاد نمود. عمرو که پیش از اسلام، سادن (نگهبان) بت‌های قبیله بود، پس از شنیدن خبر بعثت و سپس هجرت پیامبر(ص) به مدینه، بت‌ها را شکست و به مدینه آمد و اسلام پذیرفت. نبی خاتم(ص)، عمرو بن مره را به سوی قومش فرستاد تا آنها را به اسلام دعوت کند. در پی این دعوت، به جز یک نفر، همگی اسلام آوردند. وفد ابوثعلبه خشنی به مدینه در سال هفتم هجری که همزمان با حرکت رسول خدا(ص) به سوی خیبر صورت گرفت هم به عنوان دیگر وفود بنی قضاعه در پیش از فتح مکه یاد شده است، که در تاریخ به عنوان «وفد خشین» شهرت یافته است. پس از این وفد، نبی خاتم(ص) او را جهت تبلیغ اسلام نزد قومش فرستاد و بدین ترتیب آنها نیز اسلام پذیرفتند. روند اسلام‌پذیری قضاعه پس از فتح مکه (در سال هشتم هجرت) رشدی فزاینده به خود گرفت؛ چندان که بنا بر نقل منابع، جمع زیادی از ایشان پس از فتح مکه مسلمان شدند و با اعزام هیئت‌هایی به مدینه، سرسپردگی و تبعیت خود از اسلام و رسول خدا(ص) را اعلام نمودند. قبیله مهره از جمله این قبایل بود که نمایندگانش را جهت اظهار اطاعت از رسول خدا(ص) عازم مدینه کرد. نمایندگان این قبیله به سرپرستی مَهری بن ابیض به نزد پیامبر(ص) رفتند. در این دیدار، حضرت، آنان را به اسلام دعوت کرد و آنان نیز با پذیرش این دعوت، مسلمان شدند. رسول خدا(ص)، ایشان را مورد محبت خود قرار داد و فرمانی را با این مضمون: «هیچ کس نباید به ایشان حمله و غارت برد و دام‌ها را در مراتع آنان بدون اجازه بچرانند و برایشان است که احکام اسلام را برپا دارند» برای آنان مرقوم فرمود. ابن سعد (م. ۲۳۰ هجری) نیز با اشاره به وفد مهره در کتاب خود -الطبقات الکبری- به نقل از هشام بن محمد از معمر بن عمران مهری از پدرش چنین روایت کرده که مردی از مهره به نام زهیر بن قرضم بن عجیل بن قباث بن قمومی بن نقلان عبدی بن آمری بن مهری بن حیدان بن عمرو بن حاف بن قضاعه از «شحر» نزد رسول خدا(ص) رفت. حضرت، او را به واسطه پیمودن راه طولانی، به خود نزدیک گردانید و مورد احترام و تفقد قرار داد. و چون وقت رفتن فرا رسید، نوشته ای برای وی مکتوب کردند که به گزارش ابن سعد تا (عصر او یعنی قرن سوم هجری) همچنان نزد آنان محفوظ بود. در وفدی دیگر، فردی به نام عبدعمرو بن جبلة بن وائل بن جلاح از قبیله کلب، همراه با مردی به نام عاصم از خاندان بنی رقاش از بنی عامر، از موطن خود خارج شدند و به محضر رسول مکرم اسلام(ص) رسیدند. حضرت، ضمن سخنانی، اسلام را بر ایشان عرضه داشت و آنان هم اسلام پذیرفتند. همچنین، در روایتی دیگر، حارثة بن قطن و حمل بن سعدانه کلبی، پس از شرفیابی محضر پیامبر(ص)، اظهار مسلمانی کردند. حضرت، برای حارثة به قطن فرمانی نوشت و برای حمل بن سعدانه پرچمی بست که او بعدها با همین پرچم، همراه با معاویه علیه جانشین بحق رسول خدا(ص) در صفین شرکت کرد.از وفد دیگر بنی خشین -که در پی وفد ابوثعلبه خشنی (در سال هفتم هجرت) انجام گرفت- هم، به عنوان دیگر وفد قضاعه به مدینه یاد شده است. این وفد که منابع، تاریخ دقیقی برای آن ذکر نکرده‌اند، هفت و به نقلی بیش از ده نفر از مردان طایفه بنی خشین به مدینه رفتند و در منزل ابوثعلبه خشنی منزل گرفتند. آنها پس از پذیرش اسلام، با حضرت، بیعت کردند و سپس نزد قوم خود بازگشتند.

در صفر سال نهم هجری نیز، وفدی از قبیله بنی عذره، که از قبایل یمنی و از شاخه‌های قضاعه بودند، به مدینه آمدند تا با پیامبر اسلام(ص) دیدار کنند. این وفد دوازده نفره که جمرة بن نعمان عذری، سلیم و سعد فرزندان مالک و مالک بن ابی رباح از جمله اعضای آن بودند، در منزل رملة بنت حارث نجاریه منزل گرفتند و سپس به حضور پیامبر(ص) رسیدند. هنگام ورود، آنها به شیوه دوران جاهلیت سلام کردند و خود را به عنوان برادران قصی -جد رسول خدا(ص)- معرفی نمودند. آنها همچنین به نقش خود در بیرون راندن خزاعه و بنی بکر از مکه اشاره کردند و از قرابت و خویشاوندی خود با حضرت سخن گفتند. آنها در این دیدار، درباره اموری از جمله فرائض دینی، پرسش‌هایی از حضرت کردند و پیامبر(ص) پاسخ دادند. پس از شنیدن این توضیحات، آنها به اسلام گرویدند و اعلام کردند که از یاران و حامیان نبی خدا(ص) خواهند بود. اعضای این وفد چند روز در مدینه ماندند و سپس با دریافت هدایایی از پیامبر(ص)، به دیار خود بازگشتند. در وفدی دیگر از این قوم هم، زمل بن عمرو بن مغیره عذری نزد رسول خدا(ص) رفت و قبول اسلام کرد. حضرت برای او پرچمی بست که با آن، در نبرد صفین دوشادوش معاویه با امیرالمؤمنین(ع) وارد پیکار شد.

ربیع الاول سال نهم هجری هم، مدینه شاهد وفدی از تبار مردم قضاعه از شاخه بنی بلی بود. این هیأت، به رهبری شیخ خود، ابوالضباب، به مدینه رسیدند و در منزل رویفع بن ثابت بلوی ساکن شدند. رویفع بن ثابت، هیات بنی بَلیّ را به محضر پیامبر(ص) برد. ابوضباب -که سالخورده‌ترین شان بود- پیش رفت و با رسول خدا(ص) به گفتگو نشست. سپس، همگی مسلمان شدند و از حضرت در باب مهمانی و آداب مهمان‌نوازی و حیوانات گم شده پرسش‌هایی کردند که حضرت پاسخ فرمود. پس از سه روز، اعضای وفد بنی بَلیّ جهت خداحافظی به حضور حضرت رفتند. پیامبر(ص) به رسم معمول، به آنها هدایایی -شامل خرما و دیگر اقلام- اعطا فرمود و آنها پس از دریافت هدایا، به سرزمین خود بازگشتند. در همین سال (نهم هجری)، هیأتی از نمایندگان قبیله بنی سعد بن هذیم به مدینه آمدند تا با پیامبر اسلام(ص) دیدار کنند. وفد بنی سعد بن هذیم پس از ورود به مدینه، در نزدیکی مسجد النبی(ص) اقامت کردند و سپس جهت دیدار با حضرت، به سوی مسجد حرکت کردند. آنها پیامبر(ص) را در حال خواندن نماز بر جنازه‌ای یافتند. این جمع، با رسول خدا(ص) دیدار کرده، پس از گفت‌وگو با آن حضرت، اسلام آوردند و با پیامبر(ص) بیعت کردند. آنها پس از سه روز اقامت در مدینه، جهت خداحافظی نزد حضرت رفتند. به دستور پیامبر(ص)، به هر یک از اعضای وفد، مقداری نقره هدیه داده شد و آنها پس از دریافت هدایا، به سوی قبیله خود بازگشتند و اسلام را در میان قوم خود منتشر کردند.

وفد بنی بهراء هم از دیگر وفود قضاعه بود که در سال نهم هجری انجام گرفت. در این سال، نمایندگانی از قبیله بهراء یمن به مدینه آمدند تا با پیامبر(ص) دیدار کنند. این وفد متشکل از سیزده نفر بود که پس از ورود به مدینه، در خانه مقداد بن عمرو اقامت گزیدند. چندی بعد، همگی نزد رسول خدا(ص) رفتند و اسلام آوردند و احکام آموختند. آنان بعد از چند روز اقامت در مدینه، جهت تودیع نزد نبی خاتم(ص) رفتند. به دستور حضرت، جوایزی به ایشان اهداء گردید و آنها نزد قوم خود بازگشتند. وفد بنی جُهینَه به سرپرستی عبدالعزی بن بدر جهنی به همراه برادر ناتنی‌اش ابوروعه به مدینه را هم باید از دیگر وفود قضاعه برشمرد. هنگامی که این گروه به حضور پیامبر(ص) رسیدند، ایشان نام سرپرست هیأت را از «عبدالعزی» به «عبدالله» تغییر دادند و سپس از آنان پرسید: «شما از چه قبیله‌ای هستید؟» آنها پاسخ دادند: «ما از بنی غیّان هستیم». حضرت با تغییر نام این طایفه، آنها را «بنی رشدان» نامیدند. همچنین، ایشان نام وادی آنها را که «غوی» بود، به «رشد» تغییر دادند. بنی جرم هم از دیگر طوایف نامدار قضاعه بودند که وفدی را به مدینه نزد نبی خاتم(ص) شکل دادند. در این وفد، دو تن از جرمی‌ها به اسامی اصقع بن شریح بن صریم و هوذة بن عمرو بن یزید نزد پیامبر(ص) آمدند و مسلمان شدند. حضرت، در این دیدار، برای آنها عهدنامه ای صادر فرمود. در دیگر وفد بنی جرم، سلمة بن قیس جرمی و تنی چند از قومش نزد حضرت رفتند و قرآن آموختند و پس از بر آورده شدن حوائج مد نظر، نزد قوم خود بازگشتند.

شاید بتوان وفد بنی سلامان را آخرین هیأت اعزامی مردم قضاعه نزد نبی خاتم(ص) دانست. در شوال سال دهم هجری، گروهی از مردان قبیله سلامان به مدینه آمدند تا با پیامبر اسلام(ص) دیدار کنند و اسلام بپذیرند. این وفد، متشکل از هفت نفر بود که به نمایندگی از قبیله خود به مدینه سفر کرده بودند. آنها با رسول خدا(ص)، در بیرون از مسجد، در حالی که آن حضرت برای تشییع جنازه ای می‌رفتند، مواجه شدند. آنها بر حضرت سلام کردند و پس از پرسش پیامبر(ص) از هویت خ ود، خود را افراد بنی سلامان معرفی کرده، عرضه داشتند: آمده‌اند تا مسلمان شوند و از سوی خود و قومشان با ایشان بیعت کنند. به دستور حضرت، آنها را در مکانی که دیگر نمایندگان را منزل می‌دادند، اسکان دادند. وقتی دیگر، نمایندگان سلامان، در مسجد با حضرت دیدار کردند و از ایشان در مورد نماز و دیگر شرایع اسلامی و نیز برخی تعویذها پرسش‌هایی کردند و سپس مسلمان شدند. حضرت به هر یک از ایشان پنج اوقیه پاداش داد و آنها را به بلاد خود بازگرداند. علاوه بر موارد بر شمرده شده، حضور جمعی از قضاعی‌ها در غزوات نخست پیامبر(ص) از جمله بدر و احد، دلیلی دیگر بر پیشتازی برخی از مردم قضاعه در اسلام است که در بخش آتی، مفصل بدان خواهد شد.

تعاملات قضاعه با دولت نبوی(ص)

تعاملات قضاعه با رسول خدا(ص) را باید در سه گونه همراهی، بی‌طرفی و رویارویی تفسیر کرد. در پی هجرت پیامبر(ص) به مدینه و تشکیل دولت نبوی(ص)، جمعی از مردم قضاعه -از جمله جماعتی از مردم بنی بلی- نیز که از ساکنان مدینه و اطراف آن بودند به تبع احلاف انصاری خود، به جمع مسلمین پیوستند و همراه با ایشان در وقایع و حوادث روزگار نبی خاتم(ص) به نقش‌آفرینی پرداختند. آنها در جنگ‌های بدر، احد، بدر الموعد، خندق، خیبر، ذی قرد (غابه)، فتح مکه، و... حضور یافتند و در جریان این جنگ‌ها و حوادث، شهدایی را تقدیم کردند که از شمار آنها می‌توان از مغیث بن عبید بن ایاس و برادر مادری عبدالله بن طارق -از شهدای رجیع-، عبدالله بن سلمة بن مالک، عبادة بن حسحاس، أبو عبدالرحمن یزید بن ثعلبة بن خزمه بلوی و به نقلی عبید بن تیهان بن مالک -همگی از شهدای احد،- و عدی بن مرة بن سراقه بلوی حلیف بنی عمرو بن عوف از شهدای جنگ خیبر و زید بن حارثه شهید جنگ موته نام برد. زید بن حارثه کلبی، بی‌گمان از شاخص‌ترین این شخصیت‌ها بود. او پس از تشکیل دولت نبوی(ص)، در غزوات بزرگی چون بدر و احد و خندق شرکت کرد و در راستای تحقق منویات رسول خدا(ص) در سرایای متعددی به عنوان امیر سپاه حضور داشت که سرایای زید به القرده در جمادی الاخر بیست و هفتمین ماه هجرت، سریه زید در بنی‌سلیم در جموم در ربیع الثانی سال شش هجرت، سریه زید در عیص در جمادی الاولی سال شش هجرت و رهگیری کاروان قریش، سریه زید در الطرف در جمادی الاخر سال ششم هجری و نبرد با بنی ثعلبه، سریه زید در لخم و جذام در حسمی در جمادی الاخر سال شش هجرت، سریه زید به مدین، سریه زید بن حارثه در رجب سال شش هجری به وادی القری جهت نبرد با اجتماع مذحج و قضاعه، سریه زید به وادی القری (ام القری) و نبرد با بنی بدر در رمضان سال ششم هجرت و سریه موته در سال هشتم هجرت که در آن به شهادت رسید، از آن جمله است. نقل است که رسول خدا(ص) سپاهی را نمی‌فرستاد که در آن زید بود مگر این که زید را فرمانده آنان قرار می‌داد. پسرش اسامه هم در آخرین سپاهی که رسول خدا(ص) برای نبرد با رومیان تجهیز کرد به فرماندهی برگزیده شده بود. ضحاک بن سفیان بن عوف کلبی، غالب بن عبدالله لیثی از بنی‌کلب و عبدالله بن انیس جهنی هم از دیگر شخصیت‌های قضاعی بودند که پیامبر(ص) آنها را فرماندهی داد و همراه با جمعی از مسلمین به یکی از سرایا فرستاد.

از دیگر قضاعیانی که نقش فعال در عرصه‌های مختلف دوران حکومت نبوی(ص) -به‌ویژه جنگ‌های دوران آن حضرت- ایفا نمودند می‌توان از مقداد بن عمرو (مقداد بن اسود)، دحیة بن خلیفه کلبی، ابوالهیثم مالک بن تیهان بلوی و برادرش عبید بن تیهان بن مالک، ابوبرده هانی بن نیار بلوی –از مسلمانان نخستین و پرچمدار بنی حارثة بن حارث در فتح مکه-، خدیج بن سلامة بن أوس بلوی، أبو عبدالرحمن یزید بن ثعلبة بن خزمه بلوی، عبدة بن مغیث بن جد بن عجلان، عبدالله بن سلمة بن مالک، عبداللّه بن انیس بن اسعد، مُجَذَّر بن ذیاد، بحاث بن ثعلبة بن خزامه و برادرش عبدالله بن ثعلبه، عبدالرحمن بن عبدالله بلوی معروف به «ابوعقیل بلوی»، سواد بن غزیه، سنان بن عمرو بن طلق، شریک بن عبدة بن مغیث بلوی، انیف بن جشم، عبادة (عبدة) بن حسحاس(خشخاش)، بسبس جهنی یا همان بسبس بن عمرو بن ثعلبه، عامر بن سلمه بلوی، معن بن عدی بن جد بلوی و برادرش عاصم بن عدی بن جد بلوی، نعمان بن عصر بن ربیع بلوی، سعد بن خولی کلبی و... یاد کرد که در غزوات دوران آن حضرت، حضوری بسزا داشتند. وقایعی چون صلح حدیبیه و بیعت رضوان و واقعه رجیع هم از دیگر حوادث مهم دوران حیات نبی اکرم(ص) بودند که جمعی از مردم قضاعه از طیف‌های مختلف در آن مشارکت داشتند.

علاوه بر فرماندهی سپاه –که ذکری از آن به میان آمده است- سفارت رسول خدا(ص) هم از دیگر عرصه‌های فعالیت برخی از چهره‌های مسلمان قضاعی برشمرده شده است. گفته شده که حضرت، دِحْـیة کلبی را در سال ششم و در جریان ارسال نامه به ملوک و پادشاهان عالم و دعوت آنان به اسلام، همراه با نامه ای نزد قیصر روم فرستاد. از امرؤالقیس بن اصبغ کلبی نیز در شمار عمال رسول خدا(ص) و عامل حضرت بر بنی‌کلب نام برده شده است. از عاصم بن عدی بن جد بلوی هم به نقلی به عنوان جانشین پیامبر(ص) در قبا و بالادست مدینه در زمان غزوه بدر و سواد بن غزیه به عنوان عامل حضرت بر خیبر ذکری به میان آمده است. افزون بر این که عمرو بن حکم قضاعی قینی عامل حضرت بر بنی قین و اعجم بن سفیان نیز از دیگر کارگزاران پیامبر(ص) بود که مسئولیت جمع‌آوری زکات حضرت در بنی عذره و بنی بلی و بنی سلامان و بنی‌کلب را بر عهده داشت.

در کنار این همراهی‌ها، بسیاری نیز بی‌طرفی برگزیدند و در انتظار روشن شدن نتیجه منازعه رسول خدا(ص) و قریش ماندند. آنچه در ترسیم عملکرد و تعاملات کلی قبیله قضاعه در قبال دعوت رسول خدا(ص) حائز اهمیت است این است که علی‌رغم رد این دین جدید توسط برخی قضاعیان و قرار گرفتن آنان در صفوف دشمنان در برخی از سرایا، آن بخش از قضاعه که در محدوده جغرافیایی شبه جزیره عربستان ساکن بودند، در کل، بمانند بسیاری دیگر از قبایل عرب منطقه، در درگیری‌های فی ما بین مسلمانان و مشرکان مکه موضع بی‌طرفی اختیار کرده بودند و به دشمنی با مسلمانان تظاهر نمی‌کردند. آنان همان‌گونه که ابن خلدون (م. ۸۰۸ هجری) نوشته است همواره منتظر آن بودند که ببینند کار قریش و پیامبر(ص) به کجا می‌کشد؛ زیرا قریش پیشوای مردم و راهنمای ایشان و ساکن بیت و حرم و از فرزندان اسماعیل بودند. از دیگر سو این قریش بود که عَلم مخالفت با حضرت را بر افراشته، به جنگ با او در ایستاد. چون مکه گشوده شد و قریش به اسلام گردن نهادند، اعراب –از جمله طوایف قضاعی- دریافتند که دیگر آنها را یارای جدال با پیامبر(ص) نیست، از این‌رو از هر سو به جانب او روی آوردند و به اسلام گرویدند.

خصومت‌ورزی نیز از دیگر تعاملات برخی طوایف قضاعی با دولت نبوی(ص) گزارش شده است. قضاعیانی که عمدتاً در شمال عربستان و عراق و شام ساکن بودند به دلیل بودن تحت سلطه رومیان و نیز وجود ارتباطات مذهبی‌ با ایشان، به سمت آنها متمایل بودند. این گروه -که بلویان و عُذَری‌ها و کلبی‌ها از جمله آنان بودند،- از آغاز دعوت پیامبر(ص) به مخالفت با اسلام برخاستند. حضرت پس از استقرار در مدینه بر آن شد تا قبایل شمال حجاز و جنوب سوریه کنونی را به اسلام دعوت کند. از این‌رو، در سریه معروف «ذات اطلاح» (ربیع الاول سال ۸ هجری)، کعب بن عمیر غفاری را به همراه تنی چند از اصحاب خود روانه جنوب شام ساخت تا قبایل قضاعیآن سامان -از جمله بنی بلی- را به اسلام فرا خواند. اما آنان از پذیرفتن اسلام سرباز زدند و همۀ یاران عمرو جز یک نفر -که توانست شبانه با بدنی مجروح از معرکه بگریزد و خود را به مدینه برساند،- را به قتل رساندند. ‌اندکی پس از این حادثه، حضرت، زید بن حارثه را با سپاهی روانۀ شام کرد. اما قبیله بنی بلی به فرماندهی مالک بن رافله (زافله) با هم‌پیمانان خود، بهراء، لخم، جذام و بلقین به رومیان پیوستند و با تشکیل سپاهی دویست هزار نفره سپاه سه هزار نفری مسلمانان را در موته در هم شکستند و جمعی از آنان از جمله زید بن حارثه و جعفر بن ابیطالب و عبدالله بن رواحه را به شهادت رساندند. پس از سریۀ موته، پیامبر(ص)، عمرو بن عاص را که با قبیلۀ بلی خویشاوندی داشت، در رأس سپاهی روانۀ شام کرد و سپس ابوعبیدۀ جراح را نیز با سپاهی به یاری او فرستاد. مسلمانان در این جنگ که به «ذات السلاسل» معروف شد، با سپاه دشمن متشکل از قضاعه (قبایل بلی و بنی‌عذره)، عامله، لخم و جذام به نبرد پرداختند و آنان را شکست داده، پراکنده ساختند. سرایای زید بن حارثه به وادی القری در رجب سال شش هجری و سریه ابوعبیدة بن جراح به جُهینَه در رجب سال۸ هجری معروف به سریه«خبط» هم از دیگر سرایای پیامبر(ص) به بلاد قضاعه بود که بدون بروز هر گونه درگیری به کار خود پایان داد.

چند ماهی از سریه ذات السلاسل نگذشت که هیئتی از بلی در سال وفود به حضور پیامبر(ص) رسیدند و اطاعت و وفاداری خود را به ایشان اعلام کردند و اسلام خود را اعلام نمودند. رسول خدا(ص) به آنها فرمود: «سپاس خدایی را که شما را به اسلام هدایت کرد؛ زیرا هر که غیر از اسلام بمیرد، در آتش جهنم است». سپس بعد از آنکه پیامبر(ص) به آنها امان داد، با او وداع کردند و به کشور خود بازگشتند.

مناسبات قضاعه با خلفای ثلاث

قضاعه و وقایع جانشینی بعد از پیامبر(ص)

بعد از رحلت رسول خدا(ص) و با برپایی سقیفه بنی ساعده، بزرگان انصار چون سعد بن عباده، بشیر بن سعد انصاری، ثابت بن قیس بن شماس انصاری (خطیب انصار) و... در سقیفه گرد آمدند و درباره منصب جانشینی پیامبر(ص) به بحث و احتجاج پرداختند. در این مجلس، در پی سخنان سعد بن عباده و بشیر بن سعد انصاری -که در فضیلت انصار و حقانیت ایشان نسبت به امر خلافت، داد سخن در داده بودند،- معن بن عدی بلوی -حلیف بنی عمرو بن عوف از تیره‌های خزرج- به سخن ایستاد و در موضعی خلاف انصاری‌ها، با این کلام که: «ای انصار! اگر این امر برای شماست نه قریش، آنان را آگاه کنید تا با شما بیعت کنند، و اگر برای آنان است نه شما، پس به آنان واگذارید. به خدا سوگند، پیش از رحلت رسول‏خدا(ص) پشت سر ابوبکر نماز گزاردیم و از این دانستیم که پیامبر(ص) به حکومت او بر ما راضی است؛ زیرا نماز ستون دین است» به طرفداری از خلافت ابوبکر پرداخت. در پی این سخنان، انصار با دشنام، او را از میان خود بیرون کردند. معن بن عدی و رفیق همفکرش عویم بن ساعده، پس از رانده شدن از مجلس، به سرعت خود را به ابوبکر و عمر رسانیدند و آن‏ها را با شتاب به سقیفه آوردند تا کار از کار نگذرد. با ورود ابوبکر و عمر و دیگران به سقیفه، ورق به نفع آنان برگشت و ابوبکر توانست به عنوان خلیفه از حضار و سپس مردم بیعت بگیرد. با این حال، جمعی از مردم -از جمله دو تن از اصحاب و چهره‌های سرشناس قضاعی مدینه یعنی مقداد بن عمر بهراوی و ابوالهیثم بن تیهان بلوی- همچنان بر عهد و میثاق خود با رسول خدا(ص) باقی ماندند و جز با امیرالمؤمنین(ع) حاضر به بیعت با فرد دیگری نشدند. آنها ضمن سر باز زدن از بیعت با ابوبکر، در تنویر افکار عمومی نیز کوشیدند و جهت بازگرداندن خلافت به امام علی(ع)، به احتجاج با غاصبان خلافت و همفکرانشان پرداختند. از جمله اقدامات آنان در این راه، همراهی آنها با اعتراض جمعی از اصحاب رسول خدا(ص) به خلافت ابوبکر است. به فرموده امام صادق(ع)، مقداد و ابوالهیثم و ده تن دیگر از مهاجران و انصار، خلافت ابوبکر بن ابی قحافه را انکار کردند و با او در امر خلافت به محاجه پرداخته، هر کدام طی سخنانی از وی خواستند که از خلافت صرف‌نظر کند. این گروه، ابتدا در صدد اقدام عملی برای بازپس‌گیری خلافت بر آمده بودند و تصمیم داشتند زمانی که ابوبکر بالای منبر رفت، او را از منبر پیامبر(ص) پایین بکشند. لیکن در مشورتی که در باب این اقدام با هم انجام دادند، برخی مخالفت کرده، آن را مصداق به هلاکت انداختن خویش در آیه شریفه: «و َلَا تُلْقُوا بِأَیدِیکمْ إِلَی التَّهْلُکه؛ و با دست خویش خود را به نابودی نیفکنید» دانستند. از این رو، نزد امیرالمؤمنین(ع) رفتند تا با ایشان مشورت کنند؛ این امر با مخالفت حضرت رو به رو شد و آنان از این کار منصرف شدند. پس از آن، این گروه به مسجد آمدند و به ابوبکر در باب غصب خلافت اعتراض کردند. در اجتماعی که با حضور این دوازده تن و نیز غاصبان خلافت امیرالمؤمنین(ع) و جمعی دیگر تشکیل شده بود، مقداد، پس از سلمان و ابوذر به سخن ایستاد و طی سخنانی، خواستار توبه ابوبکر و عمر از کرده خود شده، از آنها خواست تا فوراً کار را به صاحب اصلی آن بازگرداند. ابوالهیثم بن تیهان هم در ادامه سخنان جمعی از این بزرگان، به پا خاست و گفت: «ای ابوبکر من گواهی می‌دهم که رسول خدا(ص) در روز غدیرخم، علی(ع) را را به عنوان جانشین خود برگزید. وی سپس با استناد به حدیث: «إِنَّ أَهْلَ بَيتِي نُجُومُ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَدِّمُوهُمْ وَ لَا تَقَدَّمُوهُم»؛ «اهل بیت من ستارگان زمین هستند. آنها را پیش بدارید و بر آنها پیشی نگیرید» بر حمایت از اهل بیت(ع) و اولویت آنان برای خلافت، تأکید کرد.

علاوه بر این موضع، مقداد در مواقف متعدد دیگر هم، ارادت و حمایت خود را از خلافت امیرالمؤمنین(ع) اعلام نمود. نقل است که پس از ماجرای سقیفه، و در یکی از این جلسات که جمعی که یاران علی(ع) حضور داشتند، خطاب به آن حضرت گفت: يا عَلِي بِمَا تَأْمُرُ وَاللهِ إِنْ أَمَرْتَنِي لأَضْرِبَنَّ بِسَيفِي وَ إِنْ أَمَرْتَنِي كفَفْتُ. فَقَالَ عَلِي(ع): كفَّ يا مِقْدَادُ وَ اذْكرْ عَهْدَ رَسُولِ اللهِ(ص) وَ مَا أَوْصَاك بِهِ؛ ای علی! به چه فرمان می‌دهی؟ به خدا سوگند، اگر مرا مأمور کنی، گردنشان را می‌زنم و اگر بگویی دست نگه‌دار، دست نگه می‌دارم. علی(ع) فرمود: دست نگهدار ای مقداد! و به یاد آور عهد پیامبر(ص) را که برای چنین روزی فرمان به صبر داد». مقداد همچنین در یکی از جلسات احتجاجی خود در دفاع از امیرالمؤمنین(ع)، گفته بود: مَا رَأَيتُ مِثْلَ مَا أَوذِي بِهِ أَهْلُ هَذَا الْبَيتِ بَعْدَ نَبِيهِمْ، وَ إِنِّي لأَعْجَبُ مِنْ قُرَيشٍ تَرَكوا رَجُلاً مَا كانَ أَعْلَمُ مِنْهُ وَ لاَ أَقْضَي مِنْهُ بِالْعَدْل؛ من اهل بیتی، مانند اهل بیت پیامبر(ص) را ندیدم که پس از رحلت آن حضرت، این اندازه مورد آزار و اذیت قرار گرفته باشد. من در شگفتم از قریش، آنان مردی را ر‌ها کردند که داناتر و عادل‌تر از او وجود ندارد». عبدالرحمن بن عوف که در این جلسه حضور داشت به مقداد نهیبی زد و سعی کرد تا او را از ادامه گفتارش باز دارد. در این هنگام، مقداد با صدای بلند گفت: إِنِّي أُحبّهم لحبّ رسول الله(ص) إياهم و إنّ الحقّ فيهم و معهم يا عَبدالرحمَن وإِنّي لأَعْجَبُ مِن قُريش إنّما تَطَاولوا، والله لو أجد عَلَي قريش أنصاراً لقاتلهم كقتال آباءهم؛ «من به آنان عشق می‌ورزم؛ چنان‌که پیامبرخدا(ص) به آنان عشق می‌ورزید و به خاطر اینکه حق در میان‌آنها و با آنها است، ای عبدالرحمن! من از قریش در شگفتم که در حق آنان دستبرد زدند. به خدا سوگند؛ اگر یاوری داشتم که با قریش بجنگم، با آنان می‌جنگیدم؛ چنان‌که با پدرانشان جنگیدم».

مقداد علاوه بر احتجاجاتی که خود در خلافت امیرالمؤمنین(ع) با غاصبان امر خلافت انجام داده بود، در احتجاجات امام علی(ع) و دیگر صحابه نیز، به عنوان شاهد به ایفای نقش می‌پرداخت. مقداد همچنین به فرموده امام علی(ع)، همراه با سلمان و ابوذر و عمار تنها افرادی بودند که زمانی که امیرالمؤمنین(ع) و حضرت زهرا(س) و حسنین(ع) به درب منزل انصار و مهاجر رفته، آنان را به یاری خود فرا خوانده بودند، به دعوت ایشان پاسخ دادند. او همچنان بر عهد و میثاق خود با امیرالمؤمنین(ع) بود تا این که بعد از بیعت اجباری حضرت، او نیز همراه با دیگر یاران امام(ع)، با اکراه به قبول بیعت با ابوبکر تن در داد.

ابوالهیثم هم در ادامه مخالفت خود با غاصبان خلافت، پس از تثبیت خلافت خلفا، تمایل چندانی برای همکاری با دستگاه خلافت از خود بروز نمی‌نداد؛ از این رو، در طول دوران ۲۵ ساله خلافت، کمتر نشانی از وی به چشم می‌خورد. او در این مدت، از پذیرش پیشنهاد ابوبکر مبنی بر ادامه مسئولیت تخمین محصولات خیبر که در دوره رسول خدا(ص) عهده دار آن بود، سرباز زد و در پاسخ به چرایی رد این پیشنهاد، به ابوبکر گفت: «در دوره رسول خدا(ص) آن حضرت برایش دعا می‌کرد». او در این مدت ۲۵ ساله، تنها یک بار همکاری با خلفای نخست را پذیرفت، و آن هم، دوره خلافت عمر بن خطاب بود. هنگامی که خلیفه دوم قصد داشت یهودیان را از سرزمین خیبر بیرون براند، ابوالهیثم و تنی چند را برای قیمت‌گذاری و پرداخت نصف قیمت به ساکنان یهودی سرزمین فدک مأمور کرد که مورد موافقت او قرار گرفت.

بنی قضاعه و جریان ارتداد قبایل

ظهور و بروز متنبئین و نیز حادثه شورش برخی قبایل عرب، علیه حکومت مدینه موسوم به واقعه «ردّه» نیز از دیگر رخدادهای مهم صدر اسلام و دوران خلافت خلفا به شمار می‌رود. در شمار بزرگترین و مهمترین پیامبران دروغین، باید از مسیلمه کذاب نام برد که تهدیدی جدی برای اساس اسلام به شمار می‌رفت. مسلمانان اعم از مهاجر و انصار و دیگر اقشار مردم شبه جزیره به نبرد این عنصر فاسد رفتند و در جنگی موسوم به «نبرد یمامه» که در سال ۱۲ هجری، اتفاق افتاد، مسیلمه و جمع زیادی از یارانش را به هلاکت رساندند. در این نبرد، جمع زیادی از مسلمانان نیز کشته شدند که در میان ایشان، اسامی مردانی از قبیله قضاعه نیز دیده می‌شود که از جمله معاریف ایشان می‌توان از نعمان بن عصر بن عبید بلوی، عبدالرحمن بن عبدالله بلوی معروف به «ابوعقیل بلوی» -حلیف بنی جحجبی- و معن بن عدی بن جد -حلیف بنی عمرو بن عمرو- نام برد.

علاوه بر جریان متنبئین، در جریان شورش قبایل عرب شبه جزیره عربستان علیه دولت مرکزی مدینه که در تاریخ به واقعه «رده» موسوم است هم، جمعی از قضاعیان به ایفای نقش پرداختند. عده ای از آنان در مخالفت با دولت ابوبکر به میدان آمدند و جمعی دیگر از ایشان نیز به حمایت از دولت مدینه برخاسته آنان را در سرکوب این شورش‌ها یاری نمودند. در حالی که امرؤالقیس بن اصبح کلبی –عامل رسول خدا(ص) بر قبیله قضاعه و کلب- عمرو بن حکم قینی –کارگزار حضرت در طایفه هذیم- و معاویله والبی همچنان بر حکومت مدینه وفادار مانده بودند، ودیعه کلبی و زمیل بن قطبه قینی و معاویه والبی (وائلی) از جمله قضاعیانی بودند که با پیروان شان علیه دولت ابوبکر سر به شورش نهادند. ابوبکر در راستای تلاش خود برای فائق آمدن بر جریان شورش قبایل، نامه ای به امرؤالقیس نوشت و او را به نبرد ودیعه کلبی فرستاد. وی در نامه ای دیگر به عمرو ب ن حکم قینی، او را به رویارویی زمیل بن قطبه قینی تشویق کرد و در مکتوبی دیگر به معاویه عذری، وی را به نبرد دیگر مخالفان گسیل داشت. ابوبکر همچنین، اسامة بن زید رادر سال ۱۱ هجری به سپاهی مجهز و او را روانه دیار قضاعه نمود. اسامه پس از رسیدن به سرزمین مذکور، سواران خود را میان قضاعه فرستاد و از وفاداران به حکومت مدینه، علیه متمردین آنها یاری‌طلبید. با پیوستن این افراد به سپاه اسامه، مخالفان فراری شدند و در دومة الجندل بر گرد ودیعه کلبی جمع آمدند. اسامة بن زید بر شورشیان گرد آمده در «حَمقَتین» حمله برد و پس از فائق آمدن بر آنان، همراه با غنایم به مدینه بازگشت.

ابوبکر، پرچمی نیز به دست عمرو بن عاص داد و او را در سال ۱۱هجری به جنگ شورشیان قضاعه و ودیعه و بنی حارث فرستاد. هجمه عکرمة بن ابوجهل بر کلبیان معترض بحرین قدیم را هم باید از دیگر وقایع مرتبط با قوم قضاعه در این برهه زمانی دانست. عکرمة بن ابوجهل به فرمان عمرو بن عاص –عامل خلیفه اول- به مقابله با این دسته از کلبیان رفت و آنان را سرکوب و منقاد حکومت مدینه کرد. علاوه بر شمال شبه جزیره عربستان، عرصه‌های جنوبی شبه جزیره نیز، شاهد تمرد قبایل عرب از قبیله مهره –از شعب بزرگ قضاعه- بود. در پی این واقعه، ابوبکر سپاهی را به فرماندهی عکرمة بن ابوجهل به سوی این قبیله گسیل داشت. عکرمه پس از ورود به مهره، خود را در مقابل دو رهبر متخاصم دید: یکی «شخریت» که بر مناطق ساحلی این سرزمین تسلط داشت و به لحاظ عده و عُده در اقلیت بود و دیگر «المُصبح» که نفوذش بر مناطق مرتفع مهره بود و در اکثریت بودند. پس هر دو را به بازگشت به اسلام دعوت کرد. دعوت او مورد قبول «شخریت» قرار گرفت اما «المُصبح» امتناع کرد و بدین ترتیب دو طرف آماده نبرد با یکدیگر شدند. جنگ در گرفت؛ سپاه عکرمه به کمک شخریت و هزار تن از مردم قبیله او که به عکرمه پیوستند به پیروزی رسیدند. «المصبح» همراه با بسیاری از مهری‌ها کشته شدند و غنایم بسیاری از آنان نصیب مسلمین شد. البته برخی نقل‌ها هم، از پیروزی بدون جنگ سپاه مدینه بر مهری‌ها و فائق آمدن آنها بر منطقه بواسطه صلح خبر می‌دهند. در این خبر آمده که مهری‌ها با قبول پرداخت زکات بار دیگر فرمانبرداری خود را از حکومت مدینه اعلام کردند.

بنی قضاعه و فتوحات اسلامی

حضور در عرصه‌های بزرگ فتوحات اسلامی هم از دیگر اخبار مهم قضاعه در دوران خلافت خلفا است. این حضور را باید در دو جبهه مخالف و موافق جبهه اسلامی تعریف کرد. قضاعیانی که در عراق و شام ساکن بودند، به جهت همپیمانی با دو دولت بزرگ ایران و روم، بالطبع منافع این دولت‌ها را دنبال می‌کردند؛ از این رو، رو در رویی ایشان با مسلمانان در جریان فتوحات اسلامی، اتفاقی دور از انتظار و البته، بی‌سابقه نبود. از نخستین این مواجه‌ها می‌توان به رو در رویی سپاه مسلمین به فرماندهی خالد بن ولید با اجتماع قبایل بهراء، کلب، غسان، تنوخ و ضجاعم در سال ۱۲ هجری اشاره کرد. مردم دومة الجندل چون خبر یافتند که خالد بن ولید سوی آنها می‌رود، کس پیش یاران و همپیمانان خود از طوایف بهراء، کلب، غسان، تنوخ و ضجاعم فرستادند و آنان را به رسم جاهلی به یاری‌طلبیدند. مردمان کلب و بهراء و ضجاعم و نیز حارث بن ایهم غسانی با گروههایی از غسان و تنوخ دعوت آنان را اجابت کردند و نزد آنان آمدند و کار را بر عیاض بن غنم -فرمانده مسلمانان در منطقه- تنگ کردند. عیاض، خالد را از شرایط پیش آمده با خبر کرد و از او استمداد جست. خالد نیز به دومة الجندل تاخت و کنار یکی از قلاع دومة الجندل در مصاف با مردمی از قبایل کلب و بهراء و غسان و... به رهبری ودیعه کلبی و دیگران بر آنان شکست سختی وارد کرد و بسیاری از ایشان از جمله ودیعه کلبی –فرمانده کلبیان منطقه- را به اسارت گرفت. ودیعه با امان عاصم بن عمرو و اقرع بن حابس و تمیمیان از کشته شدن نجات یافت. اجتماع دیگری هم که در سال ۱۳ هجری توسط غسان و لخم و تنوخ و دیگران در این منطقه تشکیل شد با حمله خالد و پیش از ورود او به منطقه با متفرق شدن این قبایل به پایان رسید. از دیگر مواجهات قضاعیان با سپاه اسلام، می‌توان به رویارویی این قبیله با سپاه مسلمین در شام به فرماندهی خالد بن سعید بن عاص اشاره کرد. نقل است که ابوبکر پس از سفر حجش در سال ۱۳ هجری، خالد بن سعید را با جمعی از مسلمانان جهت امر فتوحات به شام فرستاد. رومیان پس از اطلاع از این امر، اعراب شام از جمله قبایل بهراء، سلیح، تنوخ، غسان، جذام، لخم و... را به جنگ مسلمانان سوق دادند. خالد بن سعید بن عاص، بواسطه نامه، ابوبکر را از این موضوع خبردار کرد و ضمن برخی رویارویی‌های مقطعی با آنان، از خلیفه تقاضای کمک نمود.

حملات غافلگیر کننده خالد بن ولید در مَرجُ راهِط بر جمع غسان و بهراء و دیگر قبایل در سال ۱۳ هجری هم از دیگر روایات تاریخی ای است که از مشارکت فعال بنی قضاعه در مواجهه با مسلمانان در جریان فتوحات اسلامی حکایت دارد.

از دیگر گزارشاتی که به نقش فعال قضاعی‌ها در جریات فتوحات اسلامی اشاره دارد، اخبار همراهی آنان با هرقل در مواجهه با سپاه اسلام در اواخر سال ۱۴ هجری و اوایل سال ۱۵ هجری است. در پی آغاز فتوحات اسلامی، هراکلیوس که پیش‌تر مناطق مهم شام -از جمله حمص- را از دست داده ‌بود، یکبار دیگر کوشید تا با سامان دادن لشکری عظیم از رومی‌ها، شامیان، اهالی جزیره و ارمنستانی‌ها، در کنار قبایل عرب منطقه همچون: لخم، جذام، بلقین، بلی، عامله و قبائل قضاعه و غسان به جنگ مسلمانان برود. بدین منظور، او در تابستان سال ۱۴ هجری، همراه با رومیان و جمع زیادی از مستعربه از قبایل لخم، جذام، بلقین، بلی، عامله و قبائل قضاعه و غسان به انطاکیه رفت و آماده پیکار با مسلمانان شد. او در انطاکیه ماند و یکی از خواجگان خود به نام «صقلار» را با یکصد هزار تن که دوازده هزار نفر از آنان از مستعربان -از غسان و قبایل قضاعه بودند،- به سالاری جبلة بن ایهم غسانی به نبرد مسلمانان فرستاد. مسلمانان با بیست و چهار هزار تن سپاهی به فرماندهی ابوعبیده جراح به مقابله آنها رفتند. دو سپاه در رجب سال ۱۵ هجری در یرموک به هم رسیدند و پس از نبردی سخت، مسلمانان به پیروزی دست یافتند. در پی این نبرد، مسلمانان در پیکاری دیگر، با هرقل و سپاه بزرگش درگیر شدند و در آن نبرد که با کشته شدن جمع زیادی از مستعربه –از جمله بنی بلی- همراه بود، به فتحی بزرگ دست یافتند. از نکات حائز اهمیت در این گزارشات (فتوح شام)، همراهی برخی از رجال قضاعی در کنار مردمانی از قبیله لخم و جذام و عامله و غسان با برادران عرب خود در سپاه مسلمین، علی‌رغم همپیمانی با سپاه بیزانس است. از جمله این جنگ‌ها، که جمع زیادی از قضاعی‌ها مشارکت داشتند، پیکار بزرگ «یرموک» (۱۳ هجری) است. در این نبرد، قبیله قضاعه همراه با قبایل همدان، مذحج، حمیر، خثعم، کنانه، لخم، جذام، خولان و حضرموت در میمنه و میسره سپاه اسلام جای داشتند. از دیگر اخبار وارده در این باب، می‌توان به حضور برخی از کلبی‌ها در فتوحات اسلامی بخصوص فتوحات شام اشاره کرد. نقل است دِحْـیة کلبی در سال ۱۴ هجری از سوی یزیدُ بن أبی سفیان، در رأس سپاهی به سوی مردم تدمر -از سرزمین‌های بنی‌کلب- فرستاده شد. وی پس از مصالحه با اهل تدمر، موفق به فتح آنجا گردید. جنگ اجنادین (در سال ۱۳ هجری) هم، دیگر نبردی است که حضور برخی قضاعی‌ها -از جمله ابو عبد الرحمن ذو الشکوة- در آن به ثبت و ضبط رسیده است.

در جبهه فتوحات ایران نیز، قضاعی‌ها نقش‌آفرین میدان بودند که از چهره بارز آنها می‌توان از عبدالرحمن بن مل نهدی معروف به «ابوعثمان نهدی» - از کبار تابعین بصره- نام برد که در میادین بزرگی چون قادسیه، جلولاء، تستر، نهاوند، آذربایجان و مهران حضور یافته بود. خالد بن عرفطة بن ابرهه نیز از دیگر رجال قضاعی حاضر در فتوحات ایران بود که از سوی سعد بن وقاص، فرماندهی میدان را در جنگ قادسیه (در سال ۱۴) بر عهده داشت.

علاوه بر فتوحات عراق و ایران، فتوحات مصر هم از دیگر عرصه‌های حضور مردان قضاعه در میادین فتوحات اسلامی بود. در این فتوحات -که در سال ۲۰ هجری به فرماندهی عمرو بن عاص آغاز شده بود- جمع زیادی از قضاعیان در طیف‌های مختلف مشارکت داشتند. بنی جهینه از جمله این طوایف قضاعی بودند؛ لیکن چون جمع آنها به حدی زیاد نبود که خود مستقلاً پرچمی داشته باشند، از این‌رو ذیل «اصحاب الرایه» قرار گرفتند. «اصحاب الرایه» گروهی از مردم قبایل پراکنده از جمله قریش، انصار، اسلم، غفار، جهینه، ثقیف، عبس بن بغیض و أشجع بودند که چون جمع آنان برای داشتن پرچمی مستقل کفایت نمی‌کرد، همگی ذیل پرچمی واحد قرار می‌گرفتند و در نبرها شرکت می‌کردند. پس از فتوحات و در پی منطقه بندی «فسطاط» برای سکونت اعراب، خطه ای به ایشان تخصیص داده شد. به اعتقاد برخی منابع، بنی جهینه پس از شرکت در فتح مصر، در خطه بنی غفار و قریش و اسلم و انصار ساکن شدند. فتوحات افریقا نیز از دیگر میادینی بود که طوایف بنی قضاعه و بنی‌کلب در آن شرکت جسته بودند. در توضیح نقش بزرگ قضاعه در برخی فتوحات افریقا، برخی منابع بر این اعتقادند که در زمان فتح صقلّیه توسط اعراب، معظم أمرای آن را مردان قبیله کلب بن وبره تشکیل داده بودند. مردم بنی بلی هم از دیگر فروعات قبیله قضاعه بودند که در فتوحات مصر حضوری گسترده داشتند. نقل است که پس از آنکه عمرو بن عاص از عمر برای فتح مصر یاری‌طلبید، وی چهار هزار و به نقلی دوازده هزار نفر از مردم قبایل همدان، بلی و صدف را به فرماندهی زبیر و همراه با بزرگانی نظیر مقداد بن عمرو بهراوی، عبادة بن صامت، مسلمة بن مخلد و... به سوی او فرستاد. در این درگیری -که سپاه اسلام از منجنیق علیه رومیان استفاده نمودند،- این قبایل در ضربه زدن به حصار اسکندریه و فتح دژ آن نقش بسزایی داشته‌اند. همچنین، بلوی‌ها به عنوان یکی از شش قبیلۀ معروف صعید مصر، در جنگ‌ها و فتوحات مصر، نقشی مؤثر ایفا نمودند و از برخی افراد این قبیله از جمله زهیر بن قیس بلوی و عبدالرحمن بن عدیس بلوی به‌عنوان فرماندهان سپاه یاد شده است از رجال معروف بلوی حاضر در فتوحات مصر –علاوه بر اسامی یاد شده- می‌توان از اصحاب و بزرگانی چون علسة بن عدی بلوی، اسعد بن عطیة بن عبید بلوی، اسعد بن عطیة بن عبید بلوی و رویفع بن ثابت بلوی یاد کرد. رویفع افزون بر مصر، به دستور معاویة بن ابی‌سفیان، اقداماتی هم، جهت فتوحات افریقا انجام داد و در فتوحات مغرب نیز به ایفای نقش پرداخت.

از مردم قبیله مهره نیز به عنوان یکی دیگر از طوایف قضاعی حاضر در عرصه فتوحات اسلامی یاد شده است. نمود بارز این حضور گسترده و مؤثر را می‌توان در فتوحات شمال افریقا خصوصاً در فتح مصر جست. در این فتوحات که بسیاری از رجال مهره، از جمله برخی از اصحاب پیامبر(ص) همچون أبوعبدالرحمن نبیه بن صؤاب (صواب) مهری، سفیان بن صهابه مهری معروف به «خرنق شاعر» و برح بن حسکل (عُسکل) مشارکت داشتند، مهری‌ها از طلایه‌داران سپاه اسلام و از بهترین یاران عمرو بن عاص –عامل حکومت مدینه در مصر- بودند و رشادت‌ها و شجاعت‌های بسیار از خود در صحنه‌های نبرد با رومیان به نمایش گذاشتند. چندان که فضل شان در جهاد و شجاعت شان در قتال، تحسین فرمانده شان -عمرو بن عاص- را برانگیخت و وی در مدح رزم آوران این قبیله، از آنان با تعبیر: «أما مَهْرَة فقوم یقْتُلْون ولا یقْتَلُون» یاد کرد. اوج رشادت‌ها و شجاعت‌های مهری‌ها در محاصره و فتح قلعه اسکندریه در سال ۲۵ هجری رقم خورد که تفاصیل این واقعه را ابن عبد الحکم به نقل از محدث شهیر یزید بن ابی حبیب در کتاب خود نقل کرده است.- آنان همچنین، تحت فرماندهی عمرو بن عاص و در حمله عبدالله بن سعد بن أبی سرح عامری به افریقا در زمان خلافت عثمان در سال ۲۷ هجری با ششصد تن جنگجو مشارکت جستند و اندکی بعد، در فتوحات شمال افریقا، مغرب و اندلس حضوری مؤثر یافتند. مهری‌ها در جنگ‌های شمال افریقا که در قرن نخست هجری به وقوع پیوست در نقش سواره‌نظام سپاه اسلام ظاهر شدند و با مهارت‌های بسیار بالایی که در سوارکاری داشتند و با بهره‌گیری از شتران معروف خود که به سرعت و صلابت و حرکت بی‌سر و صدای خود شهره بودند، در فتوحات مصر از جمله «نیکیو» در سال ۶۴۶ میلادی و دیگر جنگ‌های آن شرکت کردند. نتیجه حضور مؤثر و گسترده مهری‌ها در فتوحات اسلامی مصر، در ترقی فرمانده شان عبدالسلام بن هبره مهری تبلور یافت. عبدالسلام به دستور عمرو بن عاص، فرماندهی سپاه اسلام در فتح لیبی را برعهده گرفت و توانست با شکست فرمانروایان و عمال امپراطوری بیزانس، لیبی را برای همیشه از تسلط رومیان خارج کند. وی پس از فتح لیبی به حکمرانی این سرزمین دست یافت و عنوان نخستین امیر مسلمان این سرزمین را از آن خود کرد.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت