اوس و خزرج در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث اوس و خزرج است. اوس و خزرج از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: اوس و خزرج در قرآن - اوس و خزرج در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

به جز قبایل یهود و اعرابی که در یثرب ساکن بودند، تعدادی از اعراب نیز از «یمن» و جنوب شبه جزیره مهاجرت کرده و در سرزمین‌های شمالی از جمله «یثرب» و «غسّان» ساکن شدند. سبب مهاجرت این عده به طور اختصار چنین بود: وقتی سیل «عرم» که خداوند تعالی در قرآن کریم داستان آن را برای ما نقل کرده است، در جنوب جاری شد و سد «مأرب» را خراب کرد، «عمرو بن عامر بن ثعلبه» قوم خود را جمع کرد و گفت: من برای شما سرزمینی را وصف می‌کنم، پس کسی که به آن رغبت کند رفتن به سوی آن برایش آسان خواهد بود و کسی که بخواهد به سوی این سرزمین حرکت کند پس در «ذات النَّخیل» یثرب فرود آید؛ لذا این دسته از اعراب به تدریج در «یثرب» و «غسّان» ساکن و در کنار یهودیان قلعه‌ها و خانه‌هایی ساختند. این مهاجران به علت انتساب به «یعرب بن قحطان»، «اعراب قحطانی» نامیده شدند؛ در مقابل ایشان، اعرابی که در حجاز و به ویژه مکه ساکن و از فرزندان عدنان از نسل اسماعیل(ع) بودند «اعراب عدنانی» نامیده می‌شدند.

اعراب جنوبی یا قحطانی، که همان یمنی‌های مهاجر باشند، برخلاف اعراب عدنانی یا ساکنان مکه، از تمدن و شهرنشینی برخوردار بوده و کار و پیشه اصلی آنان را کشاورزی، زراعت، تولیدات و مصنوعات دستی تشکیل می‌داد. چون یثرب در سراسر شبه جزیره دارای امتیازات و ویژگی‌های مورد نظر آنان بود، آن را برای سکونت مناسب دیدند. آنان بر خلاف عدنانیان و ساکنان مرکز شبه جزیره که بیشتر از طریق تجارت و بازرگانی روزگار می‌گذرانیدند، به زمین و آب وابسته بودند. از میان اعراب یمانی که در یثرب ساکن شدند دو طایفه نیرومند «اوس» و «خزرج» که بعدها پیامبر(ص) آنان را «انصار» نامید، با یهود «بنی قریظه و بنی نضیر» پیمان‌هایی بستند.

اوس و خزرج که از فرزندان «حارث بن زید بن سواد بن اسلم بن اسحاق بن قضاعه» بودند، همواره برای تسلط بر شهر یثرب با یکدیگر رقابت می‌کردند. منابع تاریخی مملو از شرح وقایع، جنگ‌ها و ستیزهای این دو طایفه با یکدیگر است که به آنها «ایام العرب» گفته می‌شده و چه بسا بسیاری از این جنگ‌ها از جمله «حرب البَسوس» به علت آن به وجود آمده بود که شتری از قبیله بکر، بدون اجازه قبیله دیگر -یعنی تغلب- به چراگاه آنان رفته بود، این جنگ چهل سال ادامه داشت. نبردهای «یوم الربیع»، «یوم سمیر»، «یوم حاطب» و آخرین درگیری آنان «یوم بعاث» از مشهورترین این جنگ‌هاست. این دو طایفه هیچ‌گاه به علت رقابت‌های داخلی نتوانستند اتحاد خود را مقابل رقیب اصلی یعنی عدنانیان و ساکنان مکه حفظ کنند. درگیری و کشتار میان اوس و خزرج امری عادی و کاری روزمره بود، در حالی که هیچ کس در این منطقه نبود تا بتواند این دو رقیب را با هم تفاهم داده و به زیر سلطه و نفوذ خود درآورد و به عبارتی هیچ کس نبود که حرف آخر را بزند.

خداوند در این زمان با ظهور اسلام و پیامبر اکرم(ص) آنان را به هدایت و صلح و دوستی رهنمون ساخت و پیامبر(ص) به عنوان فرمانروای مطلق، جهت التیام بیماری عداوت و دشمنی و اعاده امنیت به این شهر رهسپار شد. در این موقعیت ویژه بود که رسول خدا(ص) به عنوان «عامل وحدت» رخ نمود و قبایل مختلف یمانی را تحت عنوان «انصار» در پیمان‌های عقبه اول و عقبه دوم متحد ساخت و سرانجام نیز دو جناح متخاصم و نیرومند شبه جزیره یعنی «قحطانیان» و «عدنانیان» را پس از قبول دین مبین اسلام با نام «انصار» و «مهاجر» در زیر لوای این دین به یکدیگر پیوند اتحاد زد. با مهاجرت رسول خدا(ص) به یثرب این شهر را «مدینة النبی» نامیدند.

نسب قوم

اوس و خزرج که به جهت انتساب به مادرشان به آنها «بنی قیله» نیز گفته می‌شد، از جمله قبایل قحطانی و از فروع و شاخه‌های قبیله بزرگ ازد‌اند که نسب از اوس و خزرج پسران حارثة بن ثعلبة بن عمرو مزیقیاء بن عامر ماء السماء بن حارثة الغطریف بن امرئ القیس البطریق بن ثعلبة بن مازن بن أزد می‌برند. بسیاری از دانشمندان علم نسب، اوس و خزرج را بواسطه نوشیدن از برکه آبی در یمن، -بین زُبَید و رِمَع،- به نام «غسان»، غسانی خوانده اند. چندان که حسان بن ثابت انصاری –شاعر شهیر این قوم در جاهلیت و اسلام- در این باره گفته است: اما اکنون که پرسیدی، ما گروهی نجیب زاده ایم که نسب مان با ازد می‌رسد و آب ما غسان است. لکن از آنجا که بعدها تنها به مهاجران ازدی شام، «غسان» اطلاق شده است، رفته رفته قبایلی چون اوس و خزرج و خزاعه، از دایره این لقب خارج گردیدند.

ابن کلبی (م. ۲۰۴ هجری) از مادر اوس و خزرج با نام «قیلة بنت کاهل بن عذرة بن سعد بن هذیم من قضاعه» و ابن حزم (م. ۴۵۶ هجری) از او با اسم «قیله بنت‏ أرقم بن عمرو بن جفنة بن عمرو مزیقیاء» یاد کرده‌اند؛ ضمن این که ابن عبد ربه (م. ۳۲۸ هجری) نیز از وی تنها به ذکر نام «قیله» اکتفا کرده است. گفته‌اند. از اوس فرزندی به نام مالک متولد شد که نسب همه اوسی‌ها بدو باز می‌گردد. مالک بن اوس، پسرانی به نام‌های عمرو معروف به «نبیت»، عوف، مُرّه معروف به «جعادر» یا «جعادره»، جشم و امرؤالقیس داشت. خزرج نیز دارای پنج پسر به اسامی عمرو، عوف، جشم، کعب و حارث بود که قبیله اوس و خزرج بر پایه و اساس این فرزندان و ذراری آنها شکل گرفت. اوس و خزرج هم بسان بسیاری دیگر از طوایف ازد و عرب، به انشعابات و فروع عدیده ای تقسیم یافتند که از مهمترین شاخه‌های قبیله اوس باید از طوایفی چون: بنی نبیت، بنی ضُبَیعة بن زید، بنی امیة بن زید، بنی عبید بن زید، بنی امیة بن عوف بن مالک، بنی کلْفه، بنی جحجبا، بنی سمیعه -متشکل از طوایف بنی عوف و بنی ثعلبه و بنی لوذان بن عمرو بن عوف-، بنی خطمه، بنی سلم بن امرؤالقیس، بنی عوف، بنی عبید، بنی زغبه، بنی حَنَش، بنی معاویه، بنی عبد الأشهل، بنی مرادیس، بنی عمرو، بنی واقف، بنی زعوراء بن جشم، بنی معتب، بنی حبیب، عبد رداح، بنی صخر، بنی ظفر بن خزرج و طوایف زیر مجموعه‌اش: هیثم بن ظفر، مرة بن ظفر، سواد بن ظفر» و.... نام برد.

از شعبه‌های فروتر خزرج هم می‌توان از بنی عمرو بن مالک بن نجار، بنی حدیلة (بنی معاویة بن عمرو)، بنی مغاله(عدی بن عمرو بن مالک بن نجار)، بنی غضب بن جشم، بنی عوف بن خزرج، بنی مبذول بن مالک، بنی حُبلی(سالم بن غنم)، بنی سارده، بنی حارث بن خزرج، بنی سلمة بن سعد، بنی سالم بن عوف، بنی خِدْرة بن عوف، بنی ادی بن سعد، بنی تیم الله (بنی نجار)، بنی جشم بن خزرج، بنی زریق بن عامر، بنی جاریة بن عامر، بنی بیاضة بن عامر، بنی قوقل(غنم) بن عوف، بنی مالک، بنی عجلان، بنی عنز بن سالم، بنی حرام، بنی تزید بن جشم، بنی دینار بن نجار، بنی حسحاس بن مالک، بنی عبید و.... یاد کرد.

مساکن و منازل اوس و خزرج

مردمان اوس و خزرج، اصالتی یمنی دشتند. آنهادر سده‌های نخستین میلادی به‌ویژه در اواخر قرن دوم میلادی در پی سیل عرم و ویرانی سد مأرب، همراه با دیگر قبایل یمنی به مناطق شمالی‌تر کوچ کردند و در یثرب، در مناطق بالادست و پایین دست آن ساکن شدند. آنان بعدها پس از غلبه بر یهود –ساکنان دیگر یثرب- در نواحی مختلف آن منزل گرفتند. با وجود آنکه برخی از طوایف این قوم از جمله بنی عامر بن عمرو بن مالک بن اوس -از شاخه‌های قبیله اوس- و بنی سائب بن قطن بن عوف بن خزرج -از طوایف قبیله خزرج-، پیش از اسلام به عمان و مناطق دیگر کوچ کردند، اما عمده منازل اوس و خزرج تا زمان ظهور اسلام، شهر یثرب و مناطق پیرامون آن بود. بنی عربه -از قبیله اوس- و شاخه‌های وابسته‌اش رحبیّون و ندابیّون (بنی ندب) را هم از دیگر طوایف اوسی گفته‌اند که با مهاجرت به عمان در این سرزمین سکنی گزیدند. ضمن این که جمعی از مردم بنی عربه هم، پیش از اسلام به فلسطین مهاجرت کردند و در این سرزمین سکنی گزیدند؛ چندان که گفته‌اند -وادی العربه- در جنوب بحر المیت، بواسطه حضور آنان در این دره، نام خود از آنها گرفته است. پس از اسلام و در پی فتوحات اسلامی، علاوه بر این مناطق، سرزمین‌های دیگری نیز محل اقامت مردم اوس و خزرج قرار گرفت که عراق و مصر از جمله این ممالک بود. احساء عربستان هم، از دیگر مواطن جمعی ایشان از خاندان آل عبدالقادر بود. در عراق، از شهرهای بصره و کوفه به عنوان شهرهایی یاد کردند که مقصد عده ای از مردم انصار قرار گرفت. بصره از مساکن گروهی از مردم بنی واقف و بنی دینار قرار گرفته بود. وجود روستایی در حوالی بصره به نام «انصار» هم می‌تواند دلیل دیگر از حضور انصار در این منطقه باشد. در کوفه نیز، انصاری‌ها بخش قابل توجهی از جمعیت شهر را به خود اختصاص داده بودند؛ چندان که ازدیان کوفه متشکل از قبایل اوس، خزرج، خزاعه و اسلم در کنار گروههایی از بارق، غافق، ثماله و غامد بخشی از جمعیت اسباع کوفه را تشکیل داده بودند. شهر بغداد نیز از دیگر مواطن اسلامی این قوم به شمار می‌رفت. این شهر، مسکن و ماوای قومی از بنی خزرج به نام بنی جدار بود. جمعیت قابل توجه ایشان در این شهر موجب شده بود که محله ای در بغداد به نامشان «الجِدار» خوانده شد. ضمن این که مسجد بزرگی هم در بغداد به نام انصار نامگذاری شده که نشان از حضور گسترده آنان در این شهر دارد. همچنین از موصل هم در برخی منابع به عنوان یکی از مساکن بنی سائب بن عوف نام برده شده است. از منازل اوس و خزرج در منطقه شام هم می‌توان از شهر حلب به عنوان مسکن آل ابی اصیبعه از خزرج و از وادی تیم لبنان در شمار منازل و سکونتگاه‌های تیم اللات از طوایف بنی نجار خزرج یاد کرد. حمص، دمشق و رمیله فلسطین نیز از دیگر مناطقی بودند که حضور برخی از مردم اوس و خزرج در آن گزارش شده است. ضمن این که از طوایفی از خزرج همچون بنی جردش بن حارث، بنی عامر بن ثعلبة بن کعب، بنی عدی بن کعب و نیز بنی عوف بن زریقبه عنوان طوایفی که به شام رفته، به غسانیان پیوستند، یاد شده است. در کتاب «جمهرة انساب العرب»، از ابوجبیله حاکم غسانی شام نیز در شمار خزرجیان نام برده شده، امّا سَمْهودی(م. ۹۱۱ هجری) ضمن ردّ این خبر، وی را فردی خزرجی معرفی کرده که نزد غسانیان شام از اعتباری بالا برخوردار بوده است.

از شهرهای مختلف خراسان بزرگ از جمله بلخ، خوارزم، نیشابور، هرات و روستای زرنج بخارا و نیز شهرهای دیگر ایران زمین همچون: قزوین، ری، دزفول و... هم به عنوان منازل ایرانی اوس و خزرج در دوران اسلامی یاد شده است. در گذشته، در گرگان کوچه‌ای به نام «انصار» وجود داشت که نامگذاری آن به چنین نامی نشان از حضور جمع قابل توجهی از انصار در این شهر دارد. ضمن این که برخی از ایشان هم در هند و مناطق مختلف آن نظیر: لکنوی، سهالی از نواحی لکمئو و کنکوه سکنی داشتند.

مصر را هم از پایگاه‌ها و منازل دوران اسلامی این قوم گفته‌اند که مردمانی از اوس و خزرج از تبار بنی عرفطه بن مالک، آل عجلان بن زید و بنی الصمه در آن گرد آمده بودند. همچنین المدنیون نیز از دیگر فروع خزرج به شمار رفته‌اند که پس از مشارکت در فتوحات مصر، در سرزمین فسطاط اقامت گزیدند. بنی محمد و بنی عِکرمه هم که به ترتیب از تبار بنی نجار و بنی نبیت خزرج بودند نیز از دیگر انصاریانی بودند که مصر و به طور خاص مناطق ساحلی منفلوط در منطقه صعید مصر را موطن خود قرار داده بودند. ضمن این که برخی منابع هم از جمعی از مردم بنی قیله (اوس و خزرج)، به عنوان ساکنان شبه جزیره سیناء یاد کردند.

با به سرانجام رسیدن فتوحات اسلامی در شمال افریقا و پس از آن اندلس، جمع زیادی از فرزندان اوس و خزرج به این مناطق کوچ کردند که از جمله آنان می‌توان از بنی جابر بن عبدالله فرزندان جابر بن عبدالله انصاری صحابی معروف پیامبر(ص) از تیره بنی کعب بن سلمة بن سعد بن خزرج معروف به «انصاریون» ساکنان تونس و الجزایر نام برد. از دیگر مساکن اوس و خزرج در شمال افریقا می‌توان از سجلماسه، فاس، قیروان، مراکش، طرابلس و قسطینه یاد کرد. از منازل طوایف و خاندانهای اوس و خزرج در اندلس هم باید از قرطمه از منازل بنی نجار، قرطبه در جانب شرقی منطقه مقبرة بنی عباس منزل بنی ربیع بن محمد بن ربیع از ذراری حنظله غسیل الملائکه، قریه شوس منزل جمعی از بنی شبیب بن یزید بن عجلان، روستای قربلان از مناطق تحت حاکمیتی سرقسطه مسکن جمعی از بنی سعید بن سعد، شذونه از سکونتگاه‌های بنی عرموم بن جمیل و باجه از مساکن آل حفص بن احمد بن عمار یاد کرد. ضمن این که خاندان بنی‌هارون در قرطبه، آل عجلان بن زید و نصریون هم از دیگر شعب این قوم به شمار رفته‌اند که در اندلس جایگاهی برای خود داشتند. نصریون گروهی از انصار از شاخه خزرج بودند که برخی از ملوک اندلس از حکومت ملوک الطوایفی بنی احمر به آنها منتسبند. از جمله این پادشاهان، ابوعبدالله محمد بن علی نصری -آخرین پادشاه مسلمانان در اندلس- است. قرطبهو منطقه تابعه آن ریّه، مرسیه، مریه، سَرَقُسطه، بلنسیه، مالقه، جیان، بیره، اشبیلیه، طلیطله، طرطوشه و... هم از دیگر نقاط این سرزمین بود که سکونت جمعی از مردم این قوم در آن گزارش شده است.

تاریخ جاهلی اوس و خزرج

همچنانکه پیش از این گفتیم پس از ویرانی سد مأرب دو قبیله یمنی اوس و خزرج به یثرب کوچ کردند و در کنار یهودیان اقامت گزیدند. در آن زمان، ثروتهای شهر قلعه‌ها و نخلستان‌ها و همچنین حکومت و قدرت در دست یهودیان متمرکز بود. اوس و خزرج از یهودیان حاکم بر یثرب که دارای نیرو و نفرات بسیاری بودند، درخواست کردند تا میان آنان پیمان حسن همجواری منعقد شود تا از تعرض به یک دیگر آسوده شده، به وسیلۀ این پیمان مانع دست اندازی دیگران شوند. آنان با همدیگر پیمان بستند و به مشارکت و داد و ستد با یکدیگر پرداختند. اوس در جنوب و شرق یثرب سکونت گزیدند و خزرج در شمال غربی یثرب و در همسایگی قبیله یهودی بنی قینقاع ساکن شدند.

با گذشت زمانی دراز از انعقاد پیمان میان یهودیان و عربها، اوس و خزرج ثروتی اندوختند و دارایی و نفرات آنان فزونی گرفت. چون قبایل قریظه و نضیر وضع آنها را چنین دیدند از غلبه آنان بر خانه‌ها و اموالشان بیمناک شدند و بنای ستمگری بر اعراب یثرب گذاشتند. در یثرب، غلبه و کثرت از آن یهود بود. ستم و استبداد بیگانگانی که هیچ پیوندی آنها را با اعراب مرتبط نمی‌ساخت بر عربهای یثرب بسیار گران می‌آمد تا این که از میان اوس و خزرج، جوان نیرومند و گردن فرازی که نامش مالک بن عجلان بود، قد برافراشت و دو قبیله او را به ریاست خود برگزیدند. مالک از اینکه قوم او تحت سلطه و حمایت یهود زندگی کنند ننگ داشت و این در شرایطی بود که یکی از خویشاوندانش از قبیله بنی عمرو بن عامر ازد به حکومت شام و عراق و بحرین دست یافته بود. از این رو مصمم گردید تا به سیادت بهود بر قوم خود پایان دهد. پس به شخصی به نام «فطیون» که زعامت بهود را بر عهده داشت حمله برد و او را کشت و سپس از یثرب خارج شد و به سوی شام نزد ابو جبیله غسانی از پادشاهان غسان شتافت. برخی گفته‌اند که مانک یکی از خویشان خود به نام دمق بن زید بن امرؤ القیس را که از خاندان بنی سالم بن عوف بن خزرج بود، نزد ابو جبیله غسانی فرستاد. خواه مالک کسی را از جانب خود به نزد پادشاه غسانی فرستاده باشد و خواه خود وی به جهت درخواست کمک نزد او رفته باشد، در این نکته تردیدی که ابوجبیله -پادشاه غسانی- بی‌درنگ گروهی از سپاهیان خود را به عنوان حمایت و پشتیبانی از اوس و خزرج به یثرب گسیل داشت، نیست. راویان اخبار نقل کرده‌اند که پادشاه غسانی با خدا پیمان بسته بود که آرام ننشیند مگر اینکه همه یهودیان را از یثرب بیرون راند یا آنان را زبون و زیر دست اوس و خزرج نماید. گفته‌اند که ابو جبیله در حالی که وانمود می‌کرد که عازم یمن است به سوی سرزمینهای عرب راند تا به نزدیکی یثرب رسید و به گروهی از فرستادگان اوس و خزرج ملحق گردید و با آنان چنین قرار گذاشت که خبر رسیدن او را به یثرب پنهان دارند تا یهودیان به قلعه‌های خود پناه نبرند و عربها بتوانند بر آنان دست بیابند.- اوس و خزرج به وی توصیه کردند که یهودیان را به ملاقات خود فراخواند و با آنان مهربانی کند تا از جانب او آسوده خاطر شوند و او بتواند از این راه بر آنها دست یابد پادشاه غسانی طعامی برای یهودیان تدارک دید و بزرگان و سرشناسان یهود را نزد خود دعوت کرد و چون آنان رسیدند بر آنها یورش برد و همه را به قتل رسانید. با پایان گرفتن کار سران یهود، عربها بر یهودیان غلبه یافتند. بدین ترتیب اوس و خزرج در مدینه نیرو گرفتند و با تصاحب و توزیع زمینهای کشاورزی و برخی قلعه‌های یثرب، هریک در محلّی مستقر شدند. آنان به آبادانی آنجا پرداختند، و بعضی نیز، به روستاهای یثرب پناه بردند و دارایی‌هایی برای خویش فراهم آوردند. آنان همچنین برای تثبیت موقعیت خود موجی از قلعه‌سازی را به راه انداختند که برخی تعداد قلعه‌هایی را که اوس و خزرج بنیاد نهادند را بالغ بر ۱۲۷ قلعه برشمرده اند.

سَمْهودی به نقل از ابن زباله روایت کرده است که بنی عبدالأشهل بن جشم و بنی حارث بن خزرج الأصغر بن عمرو بن مالک در خانه بنی عبد الأشهل، واقع در سمت حره شرقی، فرود آمدند و بنی عبد الأشهل قلعة واقم را بنا نهاد و این ناحیه به همین نام موسوم شد. همچنین قلعه دیگری بنا کردند که بدان «رعل» گفته می‌شد و به جز آنها قلعه‌های دیگری را بنا نهادند بنی حارثه قلعه ای به نام «مسیّر» ساختند این قلعه پس از خروج بنی حارثه از منازل خود و انتقال به منطقه دیگری در شمال شرقی بترب در پی جنگی که میان آنها و بنی عبدالأشهل رخ داد به تصرف بنی عبد الأشهل درآمد و بنی عمروبن عوف مالک بن اوس در قبا فرود آمدند و قلعه ای به نام «شنیف» و قلعه دیگری موسوم به «واقم» را در قبا واقع در جنوب یثرب، بنا کردند. در دشت سرسبز بنی زید بن مالک بن عوف ۱۴ دژ بود که به آنها «صیاحی» می‌گفتند. همچنین قلعه ای در مسکیه واقع در شرق مسجد قبا و قلعه دیگری به نام «مستظل به آنان منصوب است. بنی معاویة بن مالک بن عوف بن عمرو بن عوف در آنسوی بقیع الغرقد فرود آمدند. و بنی لوذان قلعه ای به نام «سعدان» و بنی واقف بن امرؤ القیس بن مالک بن اوس قلعه دیگری به نام «زیدان» بنا نهادند بنی خطمة بن جشم بن مالک بن اوس در منطقه ای که به نام آنان معروف شد فرود آمدند و در آنجا قلعه‌هایی ساختند و نخلهایی کاشتند. از جمله قلعه‌های آنان قلعه ای بود موسوم به «صع درع» که آن را به صورت در جنگی ساخته بودند. اما بنی حارث بن خزرج در بلندی‌های شرقی دره بطحان فرود آمدند و در آنجا قلعه ای ساختند که بدان «سنح» می‌گفتند و آن منطقه نیز نام همین قلعه را به خود گرفته است سالم و غنم پسران عوف بن عمروبن عوف بن خزرج در اقامتگاه خود که به «دار بنی سالم» شهرت داشت و در سمت حره غربی، و در غرب دره داخل رانون واقع شده بود فرود آمدند آنها چندین قلعه در آنجا بنا کردند که از جمله آنها یکی «مزدلف» نام داشت و توسط عتبان بن مالک بنا شده بود و «شماخ» و «قوافل» از قلعه‌های دیگر آن منطقه به شمار می‌آمدند.-

اوس و خزرج پس از پیروزی بر یهودیان یثرب، مدت زمانی یکدل و یکزبان و متحد باقی ماندند؛ پس از آن روابط دو همپیمان به تیرگی‌گرایید و میان آنان اختلاف افتاد و سرانجام به جنگ‌های بسیاری منتهی شد که تا آستانه هجرت پیامبر(ص) دوام یافت. نخستین این جنگ‌ها جنگ «سمیر» بود و بعد از آن یوم السرارة، یوم الدیک، یوم فارع و یوم الفجار اول و دوم. آخرین جنگی که میان آنها رخ داد، یوم بعاث بود این جنگ پنج سال پیش از هجرت روی داد. در ضمن این جنگ‌ها یکی از قبیله‌های عرب از یک قبیله یهودی در برابر دشمن هم نژاد خود درخواست کمک کرد و با آن پیمان اتحاد منعقد ساخت. به نظر می‌رسد که یهودیان یثرب در دامن زدن به اختلافات داخلی عرب دخالت داشتند و در جهت در هم شکستن وحدت آنان می‌کوشیدند تا از این طریق بر آنان تسلط یابند و بار دیگر سیادت خود را بر یثرب تجدید نمایند. در همه جنگ‌هایی که پیش از جنگ بعاث رخ داده بود قبیله خزرج بر اوس پیروز شده بود. چون خزرجیان خود را پیروزمند یافتند در اشعار خود بر اوس فخر می‌فروختند. بدین ترتیب اهداف و مناقع اوس و یهودیان قریظه و نضیر با یکدیگر در آمیخت و آنها با همدیگر همپیمان شدند. به دنبال آن در بعاث که نام قلعه ای بود میان اوس و خزرج جنگ رخ داد و به شکست خزرج انجامید.-

ریشۀ این منازعات هر چه باشد، نتیجه آن گرچه سرانجام به سود اوس تمام شد، اما به نابودی کامل خزرج منتهی نگردید. اوسیان دنباله روی یهود بنی قریظه و بنی نضیر را پیشه خود نساختند و به سلطه یابی بر خزرج بسنده کردند. پس از آن، اوس و خزرج هر دو به تلاشهای نفاق افکنانه یهودی جهت به دست آوردن سیادت و سروری پی بردند. وقوع جنگ میان آنها خسارت فراوانی بر جان و مال و املاک آنان وارد ساخته بود از این رو، آنها درصدد برقراری صلح در یثرب برآمدند و بر آن شدند تا یکی را از میان خود به عنوان امیر و رئیس برگزینند. به نظر می‌رسد که آنان در این باره به توافق نهایی نیز دست یافته بودند. در این زمان، بزرگ خزرج، عبدالله بن ابی بن سلول عوفی بود و زعامت اوس را نیز ابو عام عبد عمر بن صیفی بن نعمان، یکی از افراد بنی ضبیعة بن زید به عهده داشت. قوم عبدالله بن ابی بن سلول مشغول به رشته کشیدن جواهر بودند تا تاج شاهی بر سر وی بگذارند و او را امیر و فرمانروای خود کنند که خداوند، پیامبر خود را بر آنان فرستاد چون قوم او از وی روی برگرداندند و به اسلام گرویدند، از بر باد رفتن فرمانروای‌اش توسط پیامبر(ص) گرفتار خشم و کینه شد و هنگامی که دید مردمش جز اسلام به چیزی تن در نمی‌دهند، برخلاف میل خود اسلام را پذیرفت؛ در حالی که همچنان بر نفاق و کینه خود اصرار می‌ورزید. اما ابوعامر بن عبد عمر بن صیفی هنگامی که مردمش به اسلام گرویدند، همچنان بر کفر جدایی از مردم پای فشرد و به همراه بیست و چند تن از مردان قبیله خود از اسلام و پیامبر(ص) دوری گزیده راهی مکه شد و تا زمان فتح مکه (سال ۸ هجری) در آنجا اقامت کرد. او در این هنگام، مکه را به قصد طائف ترک گفت و چون مردم طائف به آیین اسلام در آمدند به شام رفت و در تبعید و تنهایی و غربت در آن دیار چشم از جهان فرو بست.-.

ادیان اوس و خزرج پیش از اسلام

بت پرستی

اوس و خزرج در پیش از اسلام آیین وثنیت و بت‌پرستی برگزیده بودند. آنان بت‌های زیادی را به خدایی گرفته بودند که از قدیمی‌ترین آنها بت «منات» بود. این بت در منطقه حجاز و تهامه و در ساحل دریای سرخ میان مکه و مدینه در هفت میلی مدینه در محلی به نام «مشلّل» نصب شده بود و معبود شعب گوناگون ازدی اعم از اوس و خزرج، خزاعه، غسان (نه غسانیان مسیحی) و ازد شنوءه به شمار می‌رفت. ازدیان این بت را که الهه قضا و قدر بود و حاجات آنان و به ویژه بارش باران را برآورده می‌کرد، بزرگ می‌داشتند و برایش قربانی کرده، هدایایشان را نثارشان می‌کردند. آنان نزد این بت تهلیل (هلهله و فریاد کشیدن) می‌کردند و حج می‌گذاردند. ابن کلبی (م. ۲۰۴ هجری) در تشریح بیشتر این مطلب، در کتاب «الاصنام» می‏نویسد: «مناة بتی بود متعلق به قبیله هذیل و خزاعه، که در ساحل دریا در ناحیه مشلل در محلی موسوم به «قُدید» میان مکه و مدینه قرار داشت. این بت را همه عرب، به‌ویژه اوس و خزرج محترم می‌شمردند و برای آن قربانی انجام می‌دادند و هدیه نثارش می‏کردند. مردم قبیله اوس و خزرج چون به حج می‏رفتند، پس از بازگشت سر خود را در نزد منات می‌تراشیدند و آن را اتمام حج خود می‏پنداشتند». بنا بر نقل برخی گزارشها، اوس و خزرج در خانه‌های خود در یثرب نیز بتهایی داشتند و به طور معمول خانه و خاندانی در این شهر نبود که از بت تهی باشد.بسیاری از بتهای یثرب از چوب بود.منابع به بتهای فراوانی میان تیره‌های اوسی چون بنی عبدالاشهل، بنی واقف، بنی حارثه، بنی بیاضه، بنی خطمه و نیز تیره‌های خزرجی چون بنی سلمه، بنی مالک بن نجار، بنی عدی بن نجار و بنی ساعده اشاره کرده‌اند.

اوس و خزرج به انجام مناسک حج اهتمامی ویژه داشتند. آنان در ماه ذیحجه احرام می‌بستند و به مکه می‌رفتند و پس از طواف و وقوف در عرفه و منا، مکه را به قصد منطقه مُشَلَّل در ساحل دریای سرخ ترک می‌کردند. آنها پس از ذکر تلبیه منات، طواف و قربانی، سرهای خود را نزد این بت تراشیده، از احرام بیرون می‌آمدند. آنها برای منات چنین تلبیه می‌گفتند: «لبیک، اللهم لبیک، لولا ان بکرا دونک».

مردم اوس و خزرج بواسطه عدم اعتقاد به بت‌هایی که بر فراز صفا و مروه نصب شده بود، سعی بین این دو کوه را تعظیم این بتها شمرده، از انجام آن سر باز می‌زدند. بر اساس این عادت، آنها پس از اسلام نیز، سعی میان صفا و مروه را از مصادیق شرک می‌دانستند و از سعی پرهیز می‌کردند تا این که آیه ۱۵۸ سوره بقره نازل شد و «سعی» را بخشی از مناسک حج دانست. آنها همچنین پس از بستن احرام، تا پایان مناسک، زیر سقف نمی‌رفتند، از این رو هنگام ورود به منازل، برای آنکه از زیر سقف خانه ای عبور نکنند، از روی دیوار یا از شکاف آن وارد خانه می‌شدند. این سنت از سوی بعضی از انصار پس از اسلام نیز تکرار شد تا این که آیه ۱۸۹ سوره بقره آنان را از این کار بازداشت و آن را امری ناپسند دانست.-.

مسیحیت

اطلاعات تاریخی ما از زمان ظهور و شیوع مسیحیت در یثرب محدود است. با توجه به گزارشهای موجود در منابع اسلامی، به نظر می‌رسد تأثیر تاجران مسیحی بر جوانان یثرب و تغییر کیش آنها به مسیحیت را باید نقطه آغاز شیوع آیین نصرانیت در یثرب دانست. هر چند تاثیر احتمالی حضور غسانیان مسیحی به فرماندهی ابوجبیله در یثرب در زمان مقابله اوس و خزرج با یهودیان و اقامت چند روزه ایشان در این شهررا نیز نباید از نظر دور داشت. بنا بر نقل تاریخ، ابوعامر اوسی و ابوقیس بن اسلت خزرجی از بزرگان اوس و خزرج، در زمان مهاجرت پیامبر(ص) به مدینه، تحت تأثیر مسیحیت بودند. از این رو و با توجه به تأثیر عمیق بزرگان قبایل بر اعضای قبیله خود، امکان گرایش برخی از اوس و خزرج به مسیحیت وجود داشت. و این گرایش، احتمالا پس از حمایت غَسانیان از اوس و خزرج، در یثرب شتاب بیشتری گرفته است. ضمن این که اشاره برخی از آیات قرآن مجید از جمله آیات ۱۱۱، ۱۱۲و ۱۲۰سوره شریفه بقره -نخستین سوره ای بود که در مدینه نازل شد- و نیز آیه ۸۲ سوره مائده تعاملات گروههای مسیحی با جامعه اسلامی نبوی(ص) خود می‌تواند دلیلی بر وجود جمعیت قابل توجه مسیحی در جامعه مدنی دوران پیامبر(ص) و پیش از آن باشد.

یهودیت

اقلیتی از ازدیان ساکن در نواحی یثرب به دین یهود در آمده بودند که از جمله آنان می‌توان به برخی از افراد قبیله اوس و خزرج به جهت مجاورت با یهودیان اشاره کرد. اطلاعات به نسبت گسترده ای از آیین یهود در یثرب و ارتباط وثیق مردم اوس و خزرج با این دین و پیروان آن، در قیاس با آیین مسیحیت، در دست است. ریشه این ارتباطات را باید در روابط کهن نیاکان اوس و خزرج با کاهنان یمن جستجو کرد. نخستین و جامع‌ترین سندی که از نفوذ قابل توجه آیین یهود در بین اوسیان و خزرجیان یثرب در دست است را باید عهدنامه پیامبر(ص) با تیره‌های گوناگون یهودیان مدینه در بدو ورود خود به مدینه دانست. این عهدنامه صریحاً به یهودیان تیره‌های مختلف خزرج چون بنی عوف، بنی نجار، بنی ساعده، بنی حارث و بنی جُشَم و نیز یهودیان اوس اشاره شده که بیان از رواج گسترده آیین یهود در یثرب دارد.

در باب چگونگی و علت گرایش مردم این قوم به یهودیت می‌توان از معاشرت طولانی آنها با یهودیان به عنوان عمده‌ترین عامل یاد کرد. مورخان و مفسران مسلمان از راههای گوناگون شیوع این آیین در بین مردم یثرب خبر دادند که از جمله آن می‌توان به استفاده اوسیان از دایه‌های یهودی برای نوزادان و کودکانشان اشاره کرد. بی‌شک گرایش به یهودیت در میان اوس شتاب بیشتری داشته، به گونه ای که بنا به روایت مجاهد جوانان اوسی به یهودیت متمایل بودند. این امر را باید مرهون روابط نزدیک جغرافیایی میان اوس با یهود یثرب و نیز روابط و پیمانهای سیاسی عهد جاهلی دانست. اوسیان همراه با قبایل همپیمان خود یعنی بنی نضیر و بنی قریظه در بالادست یثرب (عالیه) می‌زیستند، در حالی که خزرج در پایین دست یثرب مستقر بودند.این مجاورت زمینه ارتباط بیشتر و نزدیک‌تر آنها را فراهم می‌آورد تا جایی که به برقراری پیمانهای سیاسی انجامید و اوسیان بر ضدّ خزرج با بنی نضیر و بنی قریظه پیمان بستند. این ارتباط بیش از پیمان خزرج با بنی قینقاع موثر بود؛ زیرا بنی نضیر و بنی قریظه خود را از آن رو که نسب به هارون می‌رساندند کاهن می‌نامیدند، و اعتبار مذهبی خاصی برای خود قائل بودند، در حالی که در مورد بنی قینقاع چنین ادعایی وجود نداشت.

یهودیان خزرجی در قیاس با یهودیان اوس، از نمود کمتری در منابع برخوردار بودند. گزارشهای پراکنده ای از وجود یهودان در تیره‌های خزرجی چون بنی نجارو بنی زُرَیق در دست است و از برجسته‌ترین اخبار آنان در منابع اسلامی، تلاش فردی یهودی از این قوم جهت صدمه زدن به پیامبر(ص) بواسطه جادو است.

اعضای دو قبیله اوس یا خزرج برای حل و فصل دعاوی خود به کاهنان یهودی مراجعه می‌کردندو زمانی که زنی از آنها، نگران مرگ نوزاد یا کودک خود بود، نذر می‌کرد در صورت بهبودی فرزند خود را یهودی کند. این گزارش‌ها به خوبی از اعتبار مرجعیت آیین یهودی در میان آنها حکایت دارد.

اسلام اوس و خزرج

رسول خدا(ص) در راستای انجام رسالت مقدس خویش، در موسم آمدن قبایل به مکه، نزد آنها می‌رفت و ایشان را به دین اسلام و یاری خویش می‌خواند. حضرت پس از خبر یافتن از آمدن سوید بن صامت - از سران و شعرای قبیله بنی عمرو بن عوف- به مکه خبر یافت، نزد او رفت و وی را به اسلام دعوت فرمود. سوید، سخنان پیامبر(ص) را مشابه کلماتی که از بر داشت و آن را «حکمت لقمان» می‌خواند، دانست و به خواسته حضرت، جملاتی از آن را برای پیغمبر(ص) قرائت کرد. حضرت پس از شنیدن سخنان حکمت آمیز لقمان از سوید، آن را کلامی نیکو دانستند، اما قرآنی را که خداوند بر ایشان نازل کرده بود را برتر از آن دانست. سپس مقداری از قرآن را بر سوید تلاوت فرمود و اسلام را بر او عرضه داشت. سوید بن صامت در فکر فرو رفت و در حالی که مجذوب قرآن شده بود به پیغمبر(ص) گفت: «این گفتار نیکویی است». سپس در حالی که از پذیرش یا رد آن سخنی به میان آورد، به مدینه نزد قبیله خود بازگشت. دیری نگذشت که او در جریان جنگ بعاث به دست خزرجیان کشته شد. گروهی از قبیله سوید بر این عقیده بودند که او به حال اسلام کشته شده است. اما نخستین پذیرش جمعی قبایل اوس و خزرج به اسلام را باید در میان برخی مردمان قبیله خزرج دانست. نقل شده که به دنبال بعثت نبی مکرم اسلام(ص) در مکه و در پی دعوت ایشان از قبایل عرب در موسم حج، گروهی شش نفره از خزرجیان (دو تن از بنی نجار، سه تن از بنی سلمه و یک نفر از بنی زریق) در سال یازدهم بعثت، ضمن دیدار با حضرت در محلی به نام «عقبه»، به رسول خدا(ص) ایمان آوردند. این تعداد از ازدیان یثرب در سال بعد -یعنی سال دوازدهم بعثت - به دوازده نفر از قبایل اوس و خزرج افزایش یافت. این گروه که متشکل از دو اوسی و ده خزرجی بود، پس از دیدار با پیامبر(ص) در عقبه با ایشان بیعت کردند و از آنجا که در شرایط آن، جنگ مقرر نشده بود، این بیعت به «بیعت النساء» معروف گردید. پس از این بیعت که در تاریخ به «پیمان عقبه اول» موسوم است، پیامبر(ص)، مصعب بن عمیر را جهت تبلیغ و تعلیم دین اسلام به مدینه فرستاد. با گسترش اسلام در مدینه، گروهی هفتاد و سه نفره از حجاج اوس و خزرج در موسم حج سال سیزدهم بعثت در عقبه با رسول خدا(ص) دیدار و با ایشان بیعت کردند.- نومسلمانان یثرب پس از این زیارت مخفیانه، با پیامبر(ص) پیمان بستند و بر اساس آن، پیغمبر(ص) را یکی از خود دانسته، تعهد کردند در برابر حملات دشمنان پیامبر(ص) به ایشان، تا پای جان بایستند. در این پیمان که «عقبه دوم» نام گرفت، ۱۱ نفر از اوس و ۶۳ نفر از خزرج حضور داشتند که دو تن از آنها زنان خزرجی بودند. رسول خدا(ص) از میان بیعت کنندگان، ۱۲ نقیب برگزید که ۹ تن از خزرج و سه تن از اوس بودند. در جریان بیعت و گفت وگو میان پیامبر(ص) و مسلمانان یثرب، بَراء بن مَعْرور خزرجی و ابوالهیثم اوسی به نمایندگی و سخنگویی از دیگر حاضران، بر حمایت قطعی خود از حضرت تأکید کردند. سه ماه پس از این واقعه، مسلمانان به دستور نبی خاتم(ص)، به تدریج مکه را به قصد مدینه ترک کردند و به این شهر هجرت کردند.

با ورود پیامبر(ص) به مدینه، تقریباً تمامی تیره‌های خزرجی و بسیاری از تیره‌های اوسی مسلمان شدند؛ امّا دیگر شاخه‌های اوسی همچون: بنی واقف، بنی خَطْمَه و طوایف بنی وائل، بنی عطیه و بنی امیه که به آنها «اوس مَنات» گفته می‌شد،در سایه همپیمانی با یهودیان بنی نضیر و بنی قریظه، و تحت تأثیر بزرگان خود -از جمله ابن اسلت- اسلام نیاوردند و تا سال پنجم هجری که یهودیان تبعید و اتحادیه قبایل در نبرد احزاب ناکام ماندند، همچنان به بت پرستی خود ادامه دادند. در این سال، بقیه اوسیان نیز اسلام آوردند و پیامبر(ص) نام اوس منات را به «اوس الله» تغییر داد.

تعاملات اوس و خزرج با دولت نبوی(ص)

رسول خدا(ص) پس از ورود به مدینه، در راستای رفع مشکلات اجتماعی مردم مدینه و تحکیم جامعه ایمانی به اقداماتی در این شهر دست زدند که در رأس آن زدودن اختلاف دیرینه بین قبایل اوس و خزرج و ایجاد الفت و اتحاد بین این دو قبیله بود. ایشان عهدنامه ای میان آنان برقرار فرمود و از هر تیره خواست تا دیه خونهایی را که بر عهده دارند، بپردازند. از آنجا که دیر زمانی از آخرین جنگ بزرگ میان اوس و خزرج (بعاث) در یثرب نگذشته بود، طبیعی بود که اثرات سوء آن در دوره اسلامی هم نمود پیدا کند و برخوردهای خُردی را میان اوس و خزرج موجب شود، اما این برخوردها معمولًا با دخالت پیامبر(ص) به سرعت برطرف می‌شد. اوضاع مدنی شهر یثرب در بدو ورود نبی اکرم(ص) به این شهر به گونه ای بود که در زمان کوتاهی که پیامبر(ص) در ابتدای هجرت در قُبا مهمان اوسیان بود، بسیاری از خزرجیان از بیم اوسیان و ترس از انتقام ستانی آنان از درگیریهای گذشته، امکان زیارت آن حضرت را نداشته باشند؛ اما با اقدامات مؤثر و هدفمند رسول خدا(ص)، این وضعیت چنان با شتاب تغییر کرد که برخی یهودیان از همنشینی‌های اوسیان با خزرجیان شگفت زده می‌شدند و برای صدمه زدن به پیامبر(ص) تلاش می‌کردند اختلافات آنها را مجدداً احیا کنند. در یکی از این فتنه انگیزی‌ها، آنان موفق شدند با بازگویی خاطرات جنگ بعاث و یادآوری کینه‌های پیشین، جمعی از جوانان دو قبیله را علیه هم تحریض کنند. چندان که تعدادی از جوانان اوس و خزرج با هم وعده کردند در یکی از سنگلاخهای حومه یثرب با هم مبارزه کنند؛ اما پس از حضور سریع پیامبر(ص) و شنیدن سخنان آن حضرت، گریه کنان یکدیگر را در آغوش گرفتند. برخی شأن نزول آیات ۱۰۰- ۱۰۵ آل عمران را به همین مناسبت دانسته‌اند. گاهی هم یهودیان، با بازخوانی اشعار جنگ‌های جاهلی و تحریک احساسات قبیله‌ای و گاه یادآوری خاطرات جنگ‌های پیشین در نشست‌های گروهی، مردم اوس و خزرج را رویاروی یکدیگر قرار می‌دادند؛ اما هر بار، پیامبر(ص) با خواندن آیات قرآن، اوضاع را به حالت نخستین آن باز می‌گرداند. با این وجود و علی‌رغم تلاش‌های پیغمبر(ص) برای به فراموشی سپردن این کینه‌های جاهلی، هر از چند گاه با دخالت برخی مغرضین این زخم کهنه سر باز می‌کرد و مشکل ساز می‌شد که از جمله مهمترین آن می‌توان به مشاجره میان اوس و خزرج در سال ششم هجری اشاره کرد. در پی دامن زدن عبدالله بن ابی به مسئله افک و آزاری که رسول خدا(ص) از این واقعه از او دید، حضرت از عبدالله بن ابی خزرجی به بزرگ خزرجیان یعنی سعد بن عباده گله کرد. در این زمان یکی از بزرگان اوس به پیامبر(ص) گفت: اگر از فردی اوسی گله دارید ما اقدام خواهیم کرد؛ اما اگر از فردی خزرجی گله مندید کافی است فرمان دهید تا گردنهایشان را بزنیم. سخنان وی، واکنش تند سعد بن عباده، رییس خزرجیان را در پی داشت و باعث مشاجره میان آنان شد.-

علاوه بر ایجاد الفت بین قبایل اوس و خزرج، اقدام در جهت اتحاد بین انصار و مهاجر و تلاش در جهت حل تخاصمات و اختلافات آنان و ایجاد همدلی و اخوت در سایه سار تعالیم الهی و اسلامی نیز از دیگر برنامه‌های نبی اکرم(ص) در آغازین روزهای ورود به مدینه بود. در همین راستا ایشان بین مهاجران و انصار عقد اخوت برقرار فرمود و حقوقی را میان آنها در نظر گرفت. با این وجود، فتنه‌انگیزی منافقان و همراهی بعضی از سست ایمانها با ایشان، گاه آتش فتنه را بین این دو گروه شعله ور می‌کرد که جریان غزوه بنی المصطلق در سال ششم هجرت از جمله نمونه‌های بارز آن است. نقل است که پس از خاتمه جنگ، مسلمانان دسته دسته برای نوشیدن آب در سرچشمه آب مریسیع، فراهم ‌آمده بودند در این هنگام یکی از مهاجران به نام جهجاه غفاری با مردی از انصار به نام سنان بن وبرجهنی خزرجی بر سر آب به نزاع و درگیری پرداختند. هر یک از آنان مهاجران و انصار را به یاری‌طلبیدند به حضرت خبر رسید و ایشان قضیه را ختم به خیر کردند. این خبر دستمایه عبدالله بن ابی در ایجاد فتنه‌ای جدید شد او از این پیشآمد به شدت برافروخت و در جمع نزدیکانش که جوانی کم سن و سال به نام زید بن ارقم نیز در میانشان بود، سخنان تندی را علیه مهاجران بر زبان راند و افزود: «به خدا چون به مدینه رسیدیم عزیزان افراد خوار را از آن بیرون خواهند کرد و.».. زید بن ارقم این خبر را به عمویش رساند او نیز به پیامبر(ص) خبر داد. رسول خدا(ص) برای آنکه آتش این فتنه را خاموش کند و فکر آن ماجرا را از ذهن مردم بزداید دستور حرکت ناگهانی و بی‌موقع سپاه را صادر کرد سپاه اسلام آن روز و شب را تا فردای آن روز بی‌وقفه به حرکت خود ادامه دادند و فقط برای اقامه نماز توقف می‌کردند همین‌که حضرت اجازه فرود آمدن دادند از فرط خستگی همگی بی‌درنگ به خواب رفتند، بدین ترتیب سر و صدا و کشمکش‌ها فروکش کرد. مع الاسف پس از رحلت رسول خدا(ص) و با احیای روحیه تعصب جاهلی، قریشیان که پدران و خویشاوندان بسیاری از آنان در جنگ‏های بدر و احد به دست انصار یا با همکاری آن‏ها به هلاکت رسیده بودند، به انتقام خون خویشاوندان خود به مخاصمه با انصار پرداختند و آنان را از حقوقشان محروم کرده، مورد بازخواست قرار دادند. چندان که قریش شعرای خود را وادار می‌کردند که علیه انصار شعر بگویند؛ در مقابل نیز، خطبا و شعرای انصاری مانند حسّان بن ثابت، نعمان بن عجلان و ثابت بن قیس از انصار دفاع می‌کردند و در مقام پاسخ گویی به ایشان بر می‌آمدند.

با گشوده شدن عرصه جهاد و برخورد قهرآمیز نظامی رسول خدا(ص) با یهودیان و کفار شبه جزیره، قبایل اوس و خزرج پای ثابت سپاه نبوی(ص) در تمامی غزوات و سرایای حضرت بودند و شهدای بسیاری را در جریان این جنگ‌ها و حوادث دوران نبوی(ص) از جمله جنگ احد، بئر معونه، رجیع و... تقدیم اسلام کردند. آنان هر کدام با حفظ هویت قبیله ای خود و با پرچمی جداگانه که آنان را از دسته‌های دیگر متمایز می‌کرد در جنگ‌های بدر، احد، خیبر، وادی القری، فتح مکه، حُنین و تَبوکحضور می‌یافتند. اما با وجود آن همه جانفشانی، و ستایشاتی که از از سوی رسول گرامی اسلام(ص) به‌ویژه در سالهای پایانی عمر ایشان، از انصار به عمل آمد، مخالفانی هم در این قوم در تلاش بودند تا ضمن سنگ اندازی در مسیر پرفروغ اسلام محمدی(ص)، از سرعت این حرکت عظیم بکاهند و در صورت امکان آن را از حرکت باز دارند. چندان که مفسران شأن نزول آیات متعددی از قرآن را درباره اوسیان کافر و همپیمانان یهودشان عنوان کرده‌اند که من باب نمونه می‌توان به آیات ۲۸ و ۱۱۸ سوره آل عمران، آیه ۵۷ سوره مائده و... اشاره کرد. پدیده نفاق نیز از جمله امور شایع در بین قبایل اوس و خزرج بود. این پدیده در آغاز حکومت نبوی(ص) در میان خزرجیان برجسته‌تر بود؛ اما به مرور و به ویژه پس از تحکیم حکومت نبوی(ص)، و اسلام آوردن کفار اوسی در سال پنجم، اوسی‌ها در این زمینه میدان دار شدند؛ آن سان که می‌توان بسیاری از آیاتی که در این دوره، به نقل مفسران، در شأن اوسیان نازل شد را انعکاس همین موضوع دانست. اوج این امر را می‌توان در حوادث سال نهم هجری از جمله غزوه تبوک یافت. در بررسی آماری نامهایی که ابن اسحاق در این زمینه بر شمرده است، بیش از ۷۵% آنان اوسی‌اند و از میان تیره‌های اوسی بنی عمرو بن عوف با داشتن ۶۰% از منافقان قبیله اوس، بیشترین منافقان را به خود اختصاص داده بود.

انصار و سقیفه

در پی مشاهده اقدامات مشکوک از سوی چند نفر از مهاجران صحابی که در آخرین سال و روزهای حیات رسول‌خدا(ص) درصدد دستیابی به خلافت بودند، انصار نگران آینده خود و سرنوشت خلافت پس از رحلت پیامبر(ص)شدند. از این رو پس از رحلت رسول‌خدا(ص) در سقیفه گرد آمده و تصمیم گرفتند تا سعد بن عباده را به عنوان خلیفه برگزینند. خزیمة بن ثابت ذوشهادتین یکی از سران انصار که نخستین سخنران انصار در سقیفه بود، گفت: ای انصار! شما اگر قریش را مقدم بدارید آنان تا قیامت بر شما مقدم خواهند بود، در کتاب خدای عزوجل شما انصار خوانده شده‌اید و هجرت رسول‌خدا(ص) به سوی شما بود و قبر پیامبر(ص) نیز در میان شماست. بنابراین، حکومت را به مردی بسپارید که قریش از او بترسد یا مورد احترام قریش باشد و انصار نیز از او در امان باشد. انصار گفته او را تأیید کردند و رضایت خود را از خلافت سعد بن عباده انصاری اعلام داشتند. آن روز سعد بن عباده به علت بیماری نمی‌توانست با صدای بلند سخن گوید، از این رو، فرزند یا یکی از پسرعموهایش با صدای بلند سخنان او را برای حاضران تکرار می‌کرد. سعد گفت: ای انصار! هیچ کدام از قبایل عرب همانند شما در دین و برتری سابقه‌ای در اسلام ندارند. در حالی که رسول‌خدا(ص) بیش از ده سال در میان قریش بود و آنان را به عبادت خداوند رحمان و ترک شرک و بت‌پرستی دعوت می‌کرد، اما تنها در این میان، عده اندکی به او ایمان آوردند. آنان در این مدت نتوانستند او را یاری کنند و به آیینش عزت بخشند و ظلم را از خود دور کنند، تا اینکه خداوند این فضیلت و کرامت را نصیب شما انصار کرد و این نعمت را به شما اختصاص داد... شما بیش از همه بر دشمنان رسول‌خدا سخت گرفتید تا اینکه آنان تسلیم امر خداوند شدند و رهبری پیامبر(ص) را با خواری پذیرفتند و خداوند به وسیله شما بسیاری از دشمنان رسول‌خدا(ص) کشت. بنابراین، عرب با شمشیرهای شما به اسلام نزدیک شد. خداوند در حالی پیامبر(ص) را قبض روح کرد که او از شما راضی بود و شما ای انصار نور چشم رسول‌خدا(ص) بودید، پس خلافت را در دست خود بگیرید. همه انصار گفتند: رأی درستی آوردی و سخنی درست گفتی، ما هرگز رأی تو را رها نمی‌کنیم و حکومت را به تو می‌سپاریم؛ چراکه مورد رضایت ما و صالح المؤنین هستی.بنا به گزارش ابن اعثم، پیش از آمدن مهاجران به سقیفه، انصار بحث و گفت‌وگوی فراوانی با خود داشتند، کسانی سعد بن عباده را پیشنهاد کردند، اما به دلیل وجود رقابت میان انصار، اسید بن حضیر اوسی گفت:ای انصار! خداوند نعمت بزرگی به شما عنایت کرده؛ زیرا شما را انصار نامیده و هجرت پیامبر(ص) را به سوی شما قرار داده است. او پیامبر(ص) را در میان شما قبض روح کرد. پس امر حکومت را برای خدا قرار دهید، این امر برای قریش است نه شما، بنابراین، آنان هر کس را مقدم داشتند، شما نیز او را مقدم دارید و هرکه را پس انداختند شما نیز پس اندازید. در این هنگام عده‌ای از انصار او را با سخنان تند خاموش کردند.- سپس بشیر بن سعد انصاری از بزرگان انصار، به پا ایستاد و گفت:ای انصار! موقعیت و وجود شما به سبب قریش است و موقعیت و وجود قریش نیز به سبب شماست. اگر ادعای شما حق باشد، کسی از شما روی‌گردان نخواهد شد، اگر بگویید ما قریش را پناه داده‌ایم و یاری رسانده‌ایم، آنچه خداوند به آنان داده بهتر از آن چیزی است که به شما داده است. همانند کسانی نباشید که نعمت خدا را به کفر مبدل ساختند و قوم خود را به دیار هلاکت رهسپار کردند. سپس معن بن عدی انصاری ایستاد و گفت: ای انصار! اگر این امر برای شماست نه قریش، آنان را آگاه کنید تا با شما بیعت کنند، و اگر برای آنان است نه شما، پس به آنان واگذارید. به خدا سوگند، پیش از رحلت رسول‌خدا(ص) پشت سر ابوبکر نماز گزاردیم و از این دانستیم که پیامبر(ص) به حکومت او بر ما راضی است؛ زیرا نماز ستون دین است. بنا به قول ابن ابی‌الحدید این سخن از عویم نیز ذکر شده است. پس از این سخن انصار با دشنام، او را از میان خود بیرون کردند و عویم و معن نیز با سرعت خود را به ابوبکر و عمر رسانیدند و آنها را با شتاب به سقیفه آوردند تا کار از کار نگذرد. انصار در حال گفت‌وگو بودند که ابوبکر، عمر و ابوعبیده جرّاح، چند تن از مهاجران، رسیدند. در این میان، سعد بن عباده را به سبب بیماری، در پارچه‌ای پیچیده بودند و عده‌ای از انصار پیرامون وی راضی به جانشینی‌اش نبودند. در این زمان یکی از انصار ایستاد و پس از حمد و ثنای الهی گفت:ما انصارِ خدا و یاران پیامبرش و پیشمرگان اسلام هستیم. اما شما ای قریش! گروهی کوچک در میان مایید که اندک‌اندک به دیار ما ملحق شدید و حال آمده‌اید حکومت را غصب کنید. آن‌گاه ثابت بن قیس بن شماس انصاری (خطیب انصار) فضایل انصار را بیان کرد و گفت: «ما انصار خداوندیم و امامت مردم با ماست». پس از سخنان انصار، ابوبکر گفت: «خداوند محمد(ص) را به عنوان رسول خود، در میان مردم، شاهدی بر امتش برانگیخت تا خدا را عبادت کنند و به وحدانیت او گواهی دهند، در حالی که آنان بت‌پرست بودند. برای عرب، سنگین بود که دین پدران‌شان را کنار گذارند اما خداوند توفیق تصدیق و ایمان به پیامبر(ص) و یاری رسانیدن به او را ویژه مهاجران نخستین از قوم او کرد و آنان در برابر آزار عرب، و تکذیبشان شکیبایی پیش گرفتند و همه مردم با آنان مخالف و بر سر خشم بودند. مهاجران با وجود کمی جمعیت و دشمنی مردم علیه آنان، هراسی به دل راه ندادند، آنان نخستین عبادت کنندگان خداوند در روی زمین و ایمان آورندگان به خدا و رسول‌اند. آنان از نزدیکان و عشیره پیامبرند، از این رو پس از پیامبر(ص) شایسته‌ترین مردم برای خلافتند و جز ستمگران با آنان نزاع نمی‌کنند.اما شما ای انصار! کسانی هستید که فضلیت‌تان در دین، و سابقه عظمت‌تان در اسلام انکارپذیر نیست و پس از مهاجران نخست، کسی مقام و منزلت شما را ندارد، بنابراین، زمام امور در دست ماست و شما در مقام وزارت هستید و در همه امور با شما مشورت می‌کنیم و امور را بی‌شما اداره نمی‌کنیم». - سپس حباب بن منذر برخاست و گفت: «ای انصار! زمام امور را در دست گیرید، اینان در پناه شما و در سایه شمایند و هرگز کسی جرئت نمی‌کند با شما مخالفت کند، هرگز مردم بر خلاف نظر شما عمل نمی‌کنند. شما مردمی باعزت و ثروتمند؛ دارای شماری بسیار، قدرت، تجربه و شجاعت هستید و مردم تنها به تصمیم شما نگاه می‌کنند. با هم اختلاف نکنید که در این صورت، اندیشه شما تباه می‌گردد و حکومت را از دست می‌دهید. اگر این گروه حکومت شما را نپذیرفتند باید امیری از ما و امیری از آنان تعیین شود». پس از سخنان حباب بن منذر عمر گفت: «ای حباب! سخنی درشت گفتی، دو شمشیر در یک نیام نمی‌گنجد، در حالی که پیامبر(ص) از غیر شماست، مردم عرب رضایت نمی‌دهند تا شما را امیر کنند، بلکه حکومت را به کسانی می‌سپارند که نبوت در میان آنان است.»... سپس حباب اعتراض کرد و گفت: «ای انصار! حکومت را در دست گیرید و به سخنان این مرد و اطرافیانش گوش نکنید که نصیب شما را از حکومت خواهند گرفت و اگر به خواسته شما تن ندادند آنان را از این سرزمین بیرون کنید. به خدا سوگند شما نسبت به خلافت از اینان سزاوارترید؛ زیرا با شمشیرهای شما بود که مردم به این دین گرویدند». عمر گفت: «ای حباب! خدا تو را بکشد». حباب جواب داد: «تو را بکشد ای عمر». سپس ابوعبیده گفت: «ای انصار! شما نخستین کسانی بودید که اسلام را یاری کردید، پس نخستین کسانی نباشید که دین خدا را تغییر می‌دهند». بشیر بن سعد، از بزرگان انصار گفت: «ای انصار! به خدا سوگند اگرچه ما در جهاد با مشرکان بافضیلتتریم و سابقه بیشتری در اسلام داریم... ولی بدانید که محمد(ص) از قریش است و قوم او به خلافت سزاوارترین مردم است. خدا را سوگند می‌دهم روزی را نیاورد که با آنان در این امر نزاع کنیم، از خدا بترسید و با آنان نزاع نکنید». سپس ابوبکر با بهره‌گیری از حسادت بشیر بن سعد و نیز با استفاده از سوابق رقابت و حتی جنگ‌های طولانی بین دو قبیله بزرگ انصار (اوس و خزرج) پیش از اسلام، افکار آماده شده انصار را برای خلافت یا امارت سعد بن عباده رئیس خزرج بر هم زد و با پیشنهاد به ظاهر ساختگی، گفت: «این عمر و ابوعبیده با هر یک خواستید بیعت کنید» (چون می‌دانست آن دو به ابوبکر پیشنهاد خواهند کرد). از این رو، عمر و ابوعبیده گفتند: «ای ابوبکر! سزاوار نیست که ما بر تو پیشی گیریم، تو همراه پیامبر(ص) در غار بودی، بنابراین تو برای خلافت سزاوارتری». آنان فوراً به طرف ابوبکر رفتند تا بیعت کنند، بشیر بن سعد از آنان پیشی گرفت و با ابوبکر بیعت کرد. حباب بن منذر وقتی این صحنه را دید فریاد زد: «ای بشیر بن سعد! خویشاوندی را قطع کردی، چه نیاز به این کار داشتی؟ آیا در حکومت به پسرعمویت رشک می‌بردی؟» - وقتی مردان اوس، کار بشیر بن سعد و خواسته قریش را دیدند و اینکه خزرج می‌خواهند سعد بن عباده را به خلافت برگزینند، برخی از آنان از جمله اسید بن حضیر از بزرگان اوس به برخی دیگر گفتند: «به خدا سوگند، اگر خزرج بار دیگر حکومت را در دست گیرد، برای همیشه برتری خود را بر شما حفظ می‌کند و هیچگاه بهره‌ای از حکومت را نصیب شما نمی‌کند. پس برخیزید و با ابوبکر بیعت کنید». این گونه اوسیان به رغم مخالفت حباب بن منذر انصاری و سعد بن عباده و دیگران، برخاستند و با ابوبکر بیعت کردند. پس از بیعت چند تن از حاضران با ابوبکر، همه یا برخی از انصار گفتند: «جز با علی بیعت نمی‌کنیم». یعقوبی می‌افزاید: انصار هیچ شکی درباره علی(ع) نداشتند. برخی از حاضران این اجتماع -از جمله سعد بن معاذ- از بیعت سرباز زدند از این رو عمر گفت: «بکشید سعد را خدا او را بکشد». بنا به گزارشی دیگر، عمر، بالای سر سعد رفت و گفت: «چنان لگدمالت کنم که ناقص شوی». قیس بن سعد -فرزند سعد بن معاذ- ریش عمر را گرفت و گفت: «به خدا سوگند، اگر یک موی از سر او کم شود، با دندان جلو برنمی‌گردی». ابوبکر گفت: «صبر کن ای عمر! در این هنگام مدارا بهتر است، و عمر نیز از سعد دست برداشت». سعد بن عباده گفت: «به خدا سوگند، اگر می‌توانستم بلند شوم همانند شیر چنان فریادی می‌کشیدم که با اطرافیانت به سوراخ روی و به خدا قسم تو را در میان مردمی می‌فرستادم که زیردست باشی، نه اینکه از تو پیروی کنند». به روایت ابن قتیبه، حباب بن منذر پس از آنکه مشاهده کرد انصار بیعت می‌کنند، دست به شمشیر برد، اما آن را از دستش گرفتند. وقتی بیعت تمام شد او خطاب به انصار گفت: «ای انصار! سرانجام این کار را انجام دادید، به خدا سوگند، بدانید فرزندانتان را بر در خانه‌های فرزندان مهاجران می‌بینیم که دست گدایی دراز می‌کنند، ولی آنان حتی از دادن آب به فرزندانتان خودداری می‌کنند».-

بنابراین با توجه به جوّ سیاسی و اجتماعی و سوابق تاریخی حاکم بر سقیفه می‌توان گفت که علت شکست انصار در سقیفه، حسادت و اختلاف ریشه‌دار میان اوس و خزرج بود که پیش از اسلام جنگ‌های خونین میان انصار جریان داشت گرچه بعد از هجرت پیامبر(ص) به مدینه اختلاف میان آنان به ظاهر خاموش شده بود، ولی هیچ یک از آنها در باطن حاضر نبودند که دیگری ریاست عامه و تامه بر آنها داشته باشد. علاوه بر این بشیر بن سعد، پدر نعمان بن بشیر پسرعموی سعد بن عباده، به سعد حسادت می‌ورزید و نمی‌خواست که او رئیس و خلیفه شود. وی منتظر فرصتی مناسب بود، به همین علت وقتی که ابوبکر خلافت را به عمر و ابوعبیده تعارف کرد و آنها هم ابوبکر را مناسب دانستند، بشیر بن سعد در بیعت با ابوبکر پیشگام شد و اوسیان نیز به سبب رقابت و همان کینه‌های جاهلی به خزرج با ابوبکر بیعت کردند. اسید بن حضیر اوسی گفت: «اگر بیعت نکنید خزرج بر شما برتری همیشگی خواهد یافت». بنا به نقل یعقوبی اُسید بن حُضَیر اولین نفری بود که با ابوبکر بیعت کرد. این موضع‌گیری بشیر بن سعد و اسید بن حضیر درباره خلافت سعد بن عباده و دفاع آنها از قریش پیش از آمدن مهاجران به سقیفه، شاهدی مناسب و روشن بر وجود اختلاف و حسادت میان انصار می‌باشد. این رقابت برای مهاجران نیز شناخته شده بود و همین امر سبب شد که انصار در سقیفه شکست بخورند و ابوبکر به خلافت رسد.

شواهد تاریخی و تحلیل و بررسی دقیق‌تر حادثه سقیفه و سخنان انصار در آن روز نشان می‌دهد که گرد همآیی انصار در سقیفه بنی‌ساعده نه با هدف و انگیزه خصومت با امیرالمؤمنین(ع) و رد خلافت آن حضرت بلکه عواملی آنان را وادار به این کار کرده است که از جمله آنها می‌توان به این موارد اشاره کرد:

۱. با وجود اینکه تمام انصار هیچ شک و تردیدی نداشتند که پس از پیامبر(ص)، علی(ع) خلیفه و حاکم خواهد بود، و حتی برخی از آنها پس از رحلت پیامبر(ص) در صدد بودند تا با امام علی(ع) بیعت کنند. ولی آنان با آگاهی از جریانات پشت پرده و پنهانی و تحرکات مشکوک مهاجران در ماه‌ها و روزهای آخر حیات پیامبر(ص)، به‌خصوص پس از جریان غدیرخم، این امر را می‌دانستند که مهاجران درصدد کنار زدن امام علی(ع) می‌باشند و در این کار تعمد دارند که نگذارند نبوت و خلافت در خاندان بنی‌هاشم قرار گیرد. از این رو، برای انصار، پس از مشاهده توطئه قریش در بازگشت از عرفه به مکه و تخلف آنان از دستورات و نص صریح و تأکید فراوان پیامبر(ص) مبنی بر تجهیز و اعزام سپاه اسامه، و بعد از منع عمر از نامه نوشتن پیامبر(ص) این امر مسلم و یقینی شده بود که قریش به هر قیمتی که باشد نخواهند گذاشت خلافت به امام علی(ع) برسد. چندان که سخنان سعد بن عباده در سقیفه را در همین راستا می‌توان تفسیر کرد. او در آن روز گفته بود: «ای مردم به خدا سوگند، من خلافت را برای خود نمی‌خواستم، مگر زمانی که دیدم آن را از علی(ع) برگردانیدید؛ لذا طالب خلافت شدم». این سخنان انصار نشان می‌دهد که آنان چون یقین پیدا کرده بودند که قریش نخواهند گذاشت خلافت به امیر مؤمنان(ع) برسد، از این رو مصلحت دیدند که پس از رحلت پیامبر(ص) در سقیفه گرد هم آیند و در این باره مشورت کنند.

۲. انصار از انتقام قریش و مهاجران وحشت داشتند؛ زیرا پدران و خویشاوندان بسیاری از آنان در جنگ‌های بدر و احد به دست انصار یا با همکاری آنها به هلاکت رسیده بودند، چنان‌که حباب بن منذر در پاسخ به ابوبکر و عمر گفت: «ما ترس داریم کسانی از شما به خلافت برسند که ما پدران‌شان را کشته‌ایم و آنها بخواهند از ما انتقام بگیرند». انصار می‌دانستند که اصولاً قریش مردم متعصبی هستند و اگر تسلط یابند آنان را از حقوقشان محروم کرده و مورد بازخواست قرار خواهند داد، از این رو انصار، با توجه به پیش‌گویی پیامبر(ص) که برای آنان در آینده گرفتاریهایی پیش خواهد آمد و به دلیل ترسی که از تسلط قریش داشتند، بی‌توجه به بیعتی که در غدیر با امام علی(ع) کرده بودند، برای جلوگیری از تسلط قریش، در سقیفه اجتماع کردند تا شخصی را از میان خود به عنوان خلیفه برگزینند. انگیزه انصار در سقیفه از این اقدام‌شان مخالفت با امام علی(ع) و اهل‌بیت(ع) نبود؛ زیرا شواهد تاریخی و سخنان آنان نشان می‌دهد که انصار افراد فرصت‌طلبی نبودند که خلافت را به زور از چنگ خاندان پیامبر بیرون آورند، بلکه قریش آنها را وادار به این عمل کرده و اقدام آنها در مقابل قریش بود، نه در مقابل علی(ع) و اهل‌بیت(ع). دیگر اینکه بسیاری از انصار پس از بیعت مردم با ابوبکر پشیمان شدند و برخی بعضی دیگر را سرزنش می‌کردند و علی بن ابی‌طالب(ع) را یاد می‌کردند و نام او را بلند بر زبان می‌آوردند. بنابراین، موضع اصولی انصار در برابر قریش بود گرچه به دلیل اختلاف داخلی، این موضع اصولی خود را در سقیفه نشان ندادند، اما بعد از سقیفه این موضع به سرعت آشکار شد که انصار مخالف تسلط و حاکمیت قریش‌اند. البته انصار در مقطع زمانی سقیفه آن گونه که لازم بود نقش خود را در طرف‌داری و دفاع آشکار از امیر مؤمنان و اهل‌بیت(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) به‌درستی ایفا نکردند و بر عهد و پیمانی که با رسول‌خدا(ص) داشتند، عمل نکردند و نتوانستند از این آزمایش به خوبی بیرون آیند! زیرا برخی از انصار در جریان سقیفه با امیر مؤمنان(ع) همراهی نکردند. به گزارش ابن قتیبه بعد از جریان سقیفه و بیعت مردم با ابوبکر، حضرت فاطمه زهرا(س) برای اتمام حجت تصمیم گرفت به خانه‌های انصار رفته و برای امام(ع) بیعت گیرد. از این رو، حضرت علی(ع) شبانه حضرت فاطمه زهرا(س) را بر چهارپا سوار می‌کرد و به خانه‌ها و مجالس انصار می‌برد و حضرت زهرا(س) از انصار برای خلافت امام علی(ع) یاری و نصرت می‌طلبید، اما آنان در جواب می‌گفتند: ای دختر رسول‌خدا(ص) کار از کار گذشته است و ما با این مرد (ابی‌بکر) بیعت نموده‌ایم. اگر همسر و پسرعموی تو پیش از این نزد ما می‌آمد و از ما بیعت می‌خواست، ما کسی غیر از او را انتخاب نمی‌کردیم. امام صادق(ع) می‌فرماید: فاطمه زهرا(س) به خانه معاذ بن جبل رفت و گفت: ای معاذ تو با پیامبر(ص) بیعت کردی که اهل‌بیت و ذریه او را یاری کنی، حال می‌بینی که ابوبکر حق مرا غصب کرده و وکیل مرا از فدک بیرون نموده است؛ من آمدم تا مرا یاری کنی. اما معاذ بهانه آورد و حضرت فاطمه زهرا(س) را یاری نکرد.-.

مناسبات اوس و خزرج با خلفای ثلاث

در پی جریان سقیفه و بیعت مردم با ابوبکر، همان‌گونه که برخی انصاری‌ها پیش بینی کرده بودند، انصار از صحنه سیاست کنار گذاشته شدند. هیئت حاکمه مدینه در هیچ یک از مناصب خود، از انصار بهره نجستند به گونه ای که از یازده فرماندهی که ابوبکر در جریان جنگ‌های موسوم به رده و نیز چهار سپاهی که وی برای فتح شهرها فرستاد، اثری از نام انصار به عنوان فرمانده دیده نمی‌شود. خلفا علی‌رغم سفارشات بسیار پیامبر(ص) به مردم در رعایت حق انصار، توجهی به انصار نداشتند و آنها را از حقوق و امتیازاتی که در زمان رسول‌خدا(ص) از آن برخوردار بودند محروم کردند. آنان نه‌تنها از مناصب دولتی محروم شدند، بلکه از نظر تقسیم بیت‌المال نیز مورد تبعیض قرار گرفتند و این امر سبب شیوع فقر بین انصار شد. در این میان، تنها بنی‌هاشم و حضرت علی(ع) به انصار رسیدگی می‌کردند و نیازهای آنان را برآورده می‌ساختند و از آنها دفاع می‌کردند. زمانی که درگیری و اختلافات میان انصار و قریش اوج گرفت و خطبا و شاعران قریش علیه انصار شعر و خطبه ایراد می‌کردند و خواهان انتقام کشتگان بدر و احد بودند، این، امیرالمؤمنین(ع) بود که به دفاع از انصار برخاست و به پسرعموی خویش فضل بن عباس دستور داد تا در دفاع از انصار شعر بگوید و آنان را مدح و تمجید کند. انصار در وهله نخست به این رفتار دستگاه حاکمه اعتراض می‌کردند و از این که شخصی از ایشان را به فرماندهی جنگ‌های رده انتخاب نشده بود، شکایت می‌کردند. چندان که این اعتراضات در اشعار شعرای این قوم هم انعکاسی وسیع داشت. از جمله این اشعار، شعری از حسّان بن ثابت انصاری شاعر پر آوازه انصار است که در آن چنین سروده است: ای مردم رفتار تبعیض‌آمیز هیئت حاکمه با انصار را ببینید. حتی یک امیر از ما را چه در نقض چیزی و چه در جهت استوار‌سازی امری به کار نگرفتند». اما به تدریج به ناچار به این وضع و ظلمی که از سوی قریش به آنها می‌رسید، خو گرفتند و می‌گفتند: «ما به سفارش رسول خدا(ص) عمل کرده و بر این اوضاع صبر می‌کنیم». البته در این دوره، گاه مسئولیت‌های خُردی هم از سوی خلفا به انصار پیشنهاد می‌شد که گاه از سوی انصاری‌ها مورد پذیرش قرار نمی‌گرفت. چنان که ابوهیثم بن تیهان خواسته ابوبکر را مبنی بر جمع‌آوری خراج خیبر –آن‌گونه که در عهد رسول خدا(ص) انجام می‌داد- را رد کرد. حتی انصار گاه هدایای ابوبکر را به دلیل شبهه ناک بودن باز پس می‌فرستادند. چنان که ابوبکر توسط فردی به نام زید بن ثابت، مالی را برای یکی از زنان انصار فرستاد. اما آن زن نپذیرفت و آن را رشوه قلمداد کرد.

با این حال، انصاری‌ها در مواقع لزوم، زمانی که جامعه اسلامی به حضورشان نیاز داشت، پا به عرصه میدان می‌نهادند و به یاری مسلمانان می‌شتافتند. از جمله این مواقع، واقعه موسوم به ردّه و به‌ویژه نبرد با مسیلمه کذّاب بود که تهدیدی جدی برای اساس اسلام به شمار می‌رفت. عباد بن بشر که از امرای لشکر رسول ختمی مرتبت(ص) بود، هنگام دشوار شدن کار بر مسلمانان در جنگ یمامه، و عدم موفقیت مسلمانان در نفوذ به مواضع دشمن، انصار را فرا خواند و از آنان خواست تا غلاف‌های شمشیرشان را بشکنند و از مردم جدا شوند و سوی وی آیند. چهارصد تن از انصار بدو پیوستند. این گروه با پیشتازی عباد بن بشر، ابودجانه انصاری و براء بن مالک پیش تاختند و بر دشمن که در باغی موضع گرفته بود، یورش آوردند. در این نبرد سخت، عباد بن بشر به شهادت رسید.- در این جنگ، جمع زیادی از انصار کشته شدند که برخی منابع تعداد این شهدا را تا هفتاد نفر بر شمرده اند؛ این در حالی است که واقدی تعداد کشته‌های انصار را تنها در یک مرحله از جنگ یمامه، ۱۱۶ تن ذکر کرده است. نقل است که در نبرد یمامه، ثابت بن قیس بن شماس پرچمدار انصار بود. وی در یکی از مواضع این جنگ، با سخنان خود، ضمن تحریض مسلمانان به نبرد با دشمن، به میدان تاخت و جنگید تا کشته شد. در ادامه این جنگ، مسیلمه کذاب با تلاش یکی از انصار و یکی دیگر از سپاهیان لشکر اسلام کشته شد. همچنین برخی از رجال انصاری، همراه با دیگر مسلمانان در فتوحات اسلامی دوران ابوبکر شرکت جستند که از جمله آنان می‌توان به نام سعد بن عمرو بن حرام انصاری از همراهان خالد بن ولید در فتح عین التمر در سال دوازده هجری اشاره کرد. خالد پس از فتح عین التمر به صندوداء رفت و با جماعتی از کنده و ایاد و عجمیان مصاف داد و پس از غلبه بر آنان، سعد بن عمرو بن حرام را بر آنان گمارد. سعد و خانواده‌اش در این شهر منزل گرفتند و تا زمان نقل این گزارش یعنی دوران بلاذری (م. ۲۷۹ هجری)، فرزندان او همچنان از ساکنان این سرزمین محسوب می‌شدند. بشیر بن سعد انصاری پدر نعمان بن بشیر انصاری و نیز عمیر بن سعد انصاری هم از دیگر انصاریانی بود که نامشان در شمار همراهان خالد بن ولید در فتح بانقیا و نبرد با گروهی از ایرانیان و فتح حیره در این دوره به ثبت رسیده است. عمیر بن سعد انصاری بعد از این فتح، عهده دار سرپرستی مردان کم توان و زنان در بازگرداندن آنان به مدینه گردید.

پریشانی اوضاع عمومی انصار در دوران عمر بن خطاب هم کمتر از دوران خلافت ابوبکر نبود. در این دوره، انصار حتی از نظر تقسیم بیت المال نیز مورد تبعیض قرار می‌گرفتند چندان که گاه با واسطه شدن بنی هاشم میان آنها و خلفا، به حقوق از دست رفته خود دست می‌یافتند. چنان که ابن عباس میان آنان و عمر واسطه می‌شد و با اصرار، عمر را وادار می‌کرد تا به آنها احسا ن کند. عدم ذکر نامی از انصار در شورای شش نفره عمر هم از دیگر مواضعی بود که از بی‌توجهی عمر بن خطاب و هیئت حاکمه به انصار خبر می‌دهد. با این حال، گزارشات پراکنده ای از حضور گروهی از انصار در جمع سپاهیان فاتح اسلامی به چشم می‌خورد که فتوحات ایران و شام و مصر از آن قسم است. عبادة بن صامت انصاری از جمله این افراد بود که در فتوحات شام مشارکت داشت. ابوعبیده جراح پس از فتح حمص با صلح در سال ۱۵ هجری عبادة بن صامت را بر آنجا گمارد. و او، لاذقیه، جبله و انطرطوس را برای او فتح کرد. ولایت یافتن عمیر بن سعد انصاری از سوی عمر بن خطاب بر رقه و حمص در سال ۲۰ هجری و فتح عین الورده توسط او بعد نبردی شدید، و نیز برانگیختن گروهی از مسلمانان به فرماندهی سعد بن عمرو بن حرام انصاری از سوی عمار بن یاسر –فرماندار وقت عمر بن خطاب در کوفه- و اعزام آنها به سوی برخی از قلعه‌های رقه و طلب امان کردن آنها از سعد بن عمرو هم، از دیگر اخبار حضور انصاریان در فتوحات شام است. ضمن این که از عمیر بن سعد انصاری هم به عنوان یکی از عمال عمر بن خطاب بر حمص و قنسرین و به نقلی عامل عمر بر ارمنستان و آذربایجان یاد شده است.

فتوحات مصر هم از دیگر عرصه‌های حضور مردان اوس و خزرج در حوادث دوران خلافت عمر بن خطاب است. این فتوحات در سال ۲۰ هجری به فرماندهی عمرو بن عاص انجام گرفت؛ لکن چون جمع آنها به حدی زیاد نبود که خود مستقلاً پرچمی داشته باشند، از این رو ذیل «اصحاب الرایه» قرار گرفتند. «اصحاب الرایه» گروهی از مردم قبایل پراکنده از جمله قریش، انصار، اسلم، غفار، جهینه، ثقیف، عبس بن بغیض و أشجع بودند که چون جمع آنان برای داشتن پرچمی مستقل کفایت نمی‌کرد، همگی ذیل پرچمی واحد قرار می‌گرفتند و در نبرها شرکت می‌کردند. پس از فتوحات و در پی منطقه بندی «فسطاط» برای سکونت اعراب، خطه ای به ایشان تخصیص داده شد. بعضی هم بر این اعتقادند که انصار پس از شرکت در فتح مصر، در خطه بنی غفار و قریش و اسلم و جهینه ساکن شدند. ضمن این که برخی از منابع هم، از گروهی به نام «المدنیون» -از فروع قبیله خزرج- به عنوان شاهدان فتح مصر به فرماندهی عمرو بن عاص یاد کرده، از سکونت آنان در فسطاط پس از فتح مصر خبر دادند.

فتوحات ایران نیز شاهد حضور برخی از انصاری‌ها بود که شاید بتوان قرظة بن کعب انصاری را چهره شاخص آنان نامید. او در زمان امارت عمار بن یاسر بر کوفه، در فتوحات اهواز و دهستانهای آن مشارکت کرد و در فتح شوشتر در سال ۱۷ هجری، فرماندهی سواره‌نظام لشکر مسلمانان را بر عهده داشت. ضمن این که براء بن عازب هم از دیگر سرداران انصاری بود که در این نبرد فرماندهی جناح راست لشکر را بر عهده داشت. همچنین برخی منابع از قرظة بن کعب انصاری به عنوان فاتح همدان در سال ۲۳ هجری یاد کرده اند. حضور و کشته شدن سعد بن عبید بن نعمان انصاری معروف به «سعد قاری» -یکی از شش نفر جمع کننده قرآن در عهد رسول خدا(ص)- در جنگ قادسیه در سال ۱۴ هجری و نیز مشارکت جمع زیادی از انصار در نبرد جسر در سال ۱۴ هجری و کشته شدن بسیاری از آنان همچون: بشر بن عنبس بن زید، یزید بن قیس بن خطیم، حارث بن مسعود بن عبده، سلیط بن قیس انصاری و جمعی از انصار در این کارزار، از دیگر اخباری است که به حضور انصاری‌ها در فتوحات ایران اشاره دارد.

با رسیدن عثمان به خلافت، اوضاع انصار بیش از پیش آشفته شد و بر دامنه محرومیت ایشان افزوده شد؛ چندان که حضرت علی(ع) با احداث دو حلقه چاه به نام‌های «ابونیزر» و «بغیبه» و وقف آنها و مزرارع ایجاد شده پیرامون آن به محرومان و فقرای انصار، سعی در کاستن از این محرومیت کرد. در این دوره، علی‌رغم برخی همراهی‌های انصار با خلافت عثمان بن عفان و شرکتشان در برخی فتوحات این دوران، نظیر فتح نهایی ری پس از چندین بار شورش مردم این شهر توسط قرظة بن کعب انصاری در زمان امارت ابوموسی اشعری –عامل عثمان بر کوفه-، و نیز همراهی قرظة بن کعب انصاری با سلمان بن ربیعه باهلی در فتح بلنجر، انصار بیش از پیش مورد بی‌مهری‌های دستگاه خلافت و قریش قرار گرفتند. در این زمان، تنش‌های فی ما بین قریش و انصار بواسطه اقدامات خلیفه در روی کار آوردن بنی امیه و تقسیم ثروت مسلمانان بین آنان و نیز دیگر اقدامات خلاف اسلام وی، شدت گرفت. انصار در قبال انحرافات خلیفه وقت از پا ننشستند و نخستین کسانی بودند که به اعمال و انحرافات عثمان اعتراض کردند. نخستین اعتراضات به عثمان از سوی جبلة بن عمر ساعدی انصاری انجام گرفت و وی عثمان را تهدید کرد تا دست از مروان بن حکم بشوید. پس از اوج‌گیری اعتراضات و محاصره خانه عثمان به دست معترضان، انصار نه تنها کمکی به عثمان نکردند بلکه به یاری محاصره کنندگان پرداخته، به آنها اجازه دادند تا با بالا رفتن از دیوار منازلشان، به خانه عثمان وارد شوند و او را به قتل برسانند. عایشه هم در جریان جنگ جمل در بصره ضمن اشاره به این حمایت‌ها، از ابان بن عثمان بن عفان خواست تا به تلافی این کار انصار، عثمان بن حنیف –والی امام علی(ع) در بصره- را به قصاص خون پدرش بکشد. نقل است که انصار در مخالفت با عثمان، از تدفین او در قبرستان بقیع ممانعت به عمل آوردند از این رو تشیع کنندگان وی را در محلی به نام «حشّ کوکب» که قبرستان یهودیان مدینه بود، دفن کردند.

تعاملات اوس و خزرج با دولت علوی(ع)

بعد از قتل عثمان، عده‌ای از انصار و اصحاب راستین پیامبر(ص) به ذکر فضایل امیرالمؤمنین(ع) در میان مردم پرداخته و سابقه و قرابت آن حضرت را با رسول‌خدا(ص) یادآور شدند. ابن ابی‌الحدید (م. ۶۵۶ هجری) در این باره می‌نویسد: بعد از قتل عثمان، اصحاب در مسجد رسول‌خدا(ص) جمع شدند تا درباره امر خلافت گفت‌وگو کنند. در این هنگام، ابوالهیثم بن تیهان همراه با رفاعة بن رافع و مالک بن عجلان و ابوایوب انصاری و عمار یاسر (سخنگوی تعدادی از مهاجران) گفتند که باید علی(ع)، امام باشد. سپس ابوالهیثم بن تیهان انصاری طی سخنانی، برتری و سابقه و قرابت امیرالمؤمنین(ع) را با پیامبر(ص) یادآور شد تا این که زمینه برای بیعت با امام علی(ع) فراهم گردید. ابن اعثم (م. ۳۱۴ هجری) نیز درباره نقش انصار در بیعت گرفتن برای امام علی(ع) می‌گوید: «آن‌گاه که نمایندگان انصار در مسجد برای مردم -که عده‌ای از آنان مهاجران عراقی و مصری بودند،-سخن گفتند، جمعیت حاضر در مسجد گفتند: «شما انصار خدا و رسولش هستید و هرچه بگویید ما خواهیم پذیرفت» و آنان نیز علی(ع)را برای خلافت معرفی نمودند و مردم نیز با فریادهای خود، آنها را تأیید کردند». همدلی‌ها و همراهی‌های انصار با امام علی(ع)، سبب شد تا زمینه بیعت برای امیرالمؤمنین(ع) فراهم شود. حمایت انصار از امام(ع) به حدی بود که اجازه بروز و ظهور به کسانی که هوای خلافت در سر می‌پروراندند، نداد، از این رو، چون آنان خلافت را برای خود دست نایافتنی دیدند، به بیعت با امام(ع) راضی شدند تا شاید از این طریق، در حکومت جدید جایی برای خود دست و پا کنند. انصار به همراه مردم با شور و اشتیاق به سمت خانه امام(ع) هجوم بردند و در حالی که اظهار می‌کردند علی(ع) خلیفه است، از آن حضرت می‌خواستند تا دست خود را برای بیعت به سوی آنان دراز کند. سرانجام، حضرت در برابر اصرار زیاد مردم، خلافت را پذیرفت و خواهان بیعت مردم با خود در مسجد شد. انصار و مهاجران به مسجد وارد شدند و در حالی که با میل و رغبت بسیار، امیرالمؤمنین(ع) را بر افراد دیگر مقدم می‌دانستند و خواهان بیعت با هیچ کس دیگر نبودند، خواهان بیعت با ایشان شدند.- با پذیرش خلافت از سوی امیرالمؤمنین(ع)، انصار با اشتیاق از آن استقبال کردند و خطبا و نمایندگان آنان به طرفداری از ایشان خطبه‌ها]و سخنرانی‌های شورانگیزی ایراد کردند. به روایت شیخ مفید (ره)، در روز بیعت با امیرالمؤمنین(ع)، ابوالهیثم بن تیهان انصاری از جمله کسانی بود که به طرفداری از آن حضرت سخن می‌گفت و مردم را نیز برای بیعت با ایشان تشویق می‌کرد. نقل است که او به امام علی(ع)گفت: «خلافت اسلامی به فساد کشیده شد و دیدی که عثمان چه کرد و چگونه بر خلاف کتاب و سنت رفتار کرد؛ دستت را بده تا با تو بیعت کنیم تا کار امت اصلاح شود». بنا به نقل یعقوبی (م. بعد از ۲۹۲ هجری)، ثابت بن قیس بن شماس نخستین خطیب انصار بود که برخاست و به ایراد سخن پرداخت و سخنان او حاکی از رضایت و رغبت و اشتیاق آنها به خلافت امام علی(ع) بود. او طی سخنانی گفت: «به خدا سوگند یا علی! اگر آنها در زمام‌داری از تو پیش افتادند، ولی در دین نتوانستند از تو جلو بیفتند اگر دیروز از تو سبقت جستند امروز به آنها رسیدی... آنان در آنچه نمی‌دانستند به تو محتاج بودند، ولی تو با علمی که داری به هیچ کس نیاز نداری». همچنین خزیمة بن ثابت انصاری که معروف به «ذوشهادتین» بود، برخاست و گفت: «یا امیرالمؤمنین(ع) ما برای این کار جز تو را شایسته نمی‌دانیم اگر قلبمان به ما راست گفته باشد. این امر تنها از آن توست و تو نخستین ایمان آورنده و داناترین مردم به خدا و سزاوارترین آنها به رسول‌خدا(ص) هستی و چیزی را که آنها دارند تو نیز داری، ولی آنچه تو داری آنها ندارند». در منبع دیگر آمده است که او پس از بیعت با امام(ع) می‌گفت: «ما کسی را برگزیدیم که رسول‌خدا(ص) او را برای ما برگزید». این سخنان انصار نشان می‌دهد که آنها امام علی(ع)را به عنوان امامی که از سوی پیامبر(ص) معرفی شده بود می‌شناختند، آنان حقانیت امام(ع) را به سبب وصی بودن او از سوی رسول‌خدا(ص) دانسته و از دیگران می‌خواستند که از او به عنوان وصی رسول‌خدا(ص) پیروی کنند. قیس بن سعد انصاری بزرگ و رئیس انصار که از یاران مخلص و فداکار آن حضرت به شمار می‌آمد، از نخستین کسانی بود که با امام علی(ع) بیعت کرد. بنابراین آنچه از گزارش‌های تاریخی به دست می‌آید، انصار همگی با امام علی(ع) بیعت کردند، چندان که طبری (م. ۳۱۰ هجری) می‌گوید: «تا آنجا که ما می‌دانیم احدی از انصار از بیعت با علی(ع) تخلف نکرد». از جمله انصاری که با امیرالمؤمنین(ع) بیعت کرده بودند می‌توان به اسامی اصحاب بزرگی چون: ابوایوب انصاری، خالد بن زید، خزیمة بن ثابت معروف به ذوشهادتین، ابوسعید خدری، عبادة بن صامت، سهل و عثمان فرزندان حنیف، ابوعباس رازقی -تک سوار شجاع پیامبر(ص) در جنگ احد- زید بن ارقم، سعید و قیس پسران سعد بن عباده، جابر بن عبداللّه‌ انصاری، مسعود بن اسلم، عامر بن جبل، سهل بن سعید، نعمان بن عجلان، سعد بن زیاد، رفاعة بن سعد، مخلد و خالد پسران ابی‌خلف، ضرار بن صامت، مسعود بن قیس، عمر بن بلال، عمار بن اوس، مره ساعدی، رفاعة بن مالک، جبلة بن عمرو ساعدی، عمر بن حزم، سهل بن سعد ساعدی، و گروهی دیگر از انصار که در هر دو بیعت عقبه و رضوان شرکت کرده بودند و در قرآن نیز از آنها تمجید شده است و مورد ستایش رسول‌خدا(ص) نیز بوده‌اند، اشاره کرد.-

انصار همچنین در جنگ‌های امیرالمؤمنین(ع) حضور فعالی داشتند. نخستین حضور قابل توجه انصار، در سپاه امام علی(ع) در نبرد جمل در سال ۳۶ هجری رقم خورد. بعد از بیعت مردم با امیرالمؤمنین(ع)، قریشیانی که از عدل علی(ع) در رنج بودند و ضرر آن را برای خود بسیار جدی می‌دیدند، به تکاپو افتادند؛ تا این که چاره کار را عصیان و سرکشی و نبرد نظامی با حکومت علوی(ع) دیدند. آنان بصره را به عنوان پایگاه شورش خود در نظر گرفتند. جمع ناکثین پس از تجهیز شدن توسط یعلی بن منبه –حاکم یمن در عهد عثمان- و اموال مسروقه بیت المال که او از یمن به مکه آورده بود، همراه شخصیت‌های بنام قریش نظیر عایشه، طلحه، زبیر، مروان بن حکم، ولید بن عقبه و سعید بن عاص و بیش از هفتاد مرد قریشی دیگر عازم بصره شد. در بصره آنان با خدعه و پیمان شکنی، کنترل شهر را به دست گرفتند و عثمان بن حنیف انصاری -حاکم امیرالمؤمنین(ع) در این شهر- را مورد ضرب و شتم قرار داده، سپس موهای سر و صورتش را کندند و از بصره اخراجش کردند. حضرت علی(ع) پس از دریافت خبر نقض پیمان آنان، با سپاهش سوی بصره حرکت کرد. با پیوستن یاران کوفی به سپاه حضرت و پس از بی‌نتیجه ماندن مذاکرات با پیمان شکنان، جنگ جمل با مشارکت ۷۰۰ یا ۸۰۰ انصاری، در جمادی الاولی یا جمادی الثانی سال ۳۶ هجری آغاز شد. در این پیکار، امیرالمؤمنین(ع) بمانند دیگر گروههای حاضر در لشکر خود، برای قریش و انصار و دیگر حجازیان سپاه خود پرچم بست و فرماندهی آنان را به عبدالله بن عباس سپرد. از بزرگان انصاری حاضر در جنگ جمل می‌توان از ابوقتاده نعمان بن ربعی انصاری یاد کرد که در این پیکار از فرماندهان ارشد سپاه امیرالمؤمنین(ع) و فرمانده پیاده نظام لشکر حضرت بود. نقل است که در پی آغاز جنگ، علی(ع) ابتدا پرچم را به دست پسرش محمد بن حنفیه داد. او به صف دشمن حمله برد اما به سبب شدت تیر اندازی دشمن، نتوانست پیشروی کند. حضرت پرچم را از دست او گرفت و خود به صف دشمن حمله برد و صفوف آنان را درهم ریخت و بازگشت، سپس بار دیگر پرچم را به محمد داد و فرمود: «کار نخستین خود را با این حمله جبران کن، انصار هم با تو هستند». آن گاه خزیمه بن ثابت را با عده ای از انصار که در جنگ بدر حاضر بودند، با او همراه کرد. محمد بن حنفیه همراه با آنها به کارزار با دشمن پرداخت و پیش رفت. در این نبرد، حجاج بن غزیه انصاری -یکی از اصحاب حاضر در این جنگ،- نیز حاضر بود. وی از دیگر انصاریان حاضر در صحنه نبرد خواسته بود، همان‌گونه که نخستین بار پیامبر(ص) را نصرت دادند، بار دیگر نصرت خود را محقق سازند. زیاد بن لبید انصاری هم از جمله انصاریانی بود که در جنگ جمل حضور داشت. وی در یکی از رجزهایش در این پیکار چنین سروده بود: چگونه می‌بینی انصار را در روز سختی و عداوت، ما مردمی هستیم که باکی از معلول شدن نداریم؛ و در دفاع از وصی پیامبر(ص) به خشم کسی اعتنا نمی‌کنیم. انصار در کارشان جدی هستند و شوخی نمی‌کنند؛ این علی فرزند عبدالمطلب است و ما او را در مقابل دروغ گویان یاری می‌دهیم». علاوه بر او، خزیمة بن ثابت انصاری نیز ضمن مشارکت در این کارزار، اشعاری در توصیف حمایت انصار از امیرالمؤمنین(ع) سروده بود که گزارش آن در برخی منابع به ثبت رسیده است».-

انصار در جنگ صفین هم حضوری گسترده داشتند؛ چندان که گفته شده: در این جنگ، تقریباً تمامی انصار در کنار امام علی(ع) و ضد معاویه شرکت کرده بودند. به نقل یعقوبی (م. بعد ۲۹۲ هجری) در صفین ۷۰۰ تن از بیعت کنندگان شجره و ۴۰۰ تن از مهاجران و دیگر انصار در لشکر امیرالمؤمنین(ع) حاضر بودند. فرماندهی سپاه انصار را در صفین، ابتدا، عمار بر عهده داشت و بعد از شهادت او، قیس بن سعد جانشین او در فرماندهی انصار گردید. آنان در این جنگ، ضربات سنگینی را بر پیکره سپاه شام وارد ساختند و جمع زیادی هم از ایشان در این جنگ به شهادت رسیدند. معاویه پیش از آغاز جنگ صفین، نامه ای به انصار نوشت و آنها را به خونخواهی عثمان و یاری خود خواند. وی در این نامه خاطرنشان کرد که بعد از پیروزی، همچون عمر بن خطاب، کار خلافت را به شورای مسلمانان واگذار خواهد کرد. ولی انصار در پاسخ به او و وزیرش عمرو بن عاص گفتند: شما کجا و مکاتبه کجا؟ شما کجا و مشورت کجا؟ شما کجا و شورا و خلافت کجا؟ از دیگر حوادث این نبرد که انصار نقش آفرین آن بودند می‌توان به رفتن بشیر بن عمرو انصاری همراه با تنی چند از یاران امام(ع) پیش از آغاز نبرد صفین، نزد معاویه و تلاش جهت متقاعد کردن او برای جلوگیری از جنگ اشاره کرد؛ که البته مورد موافقت معاویه قرار نگرفت.

با آغاز جنگ، قیس بن سعد، خطیب و بزرگ انصار در صفین در جمع انصار پیوسته به سخنرانی می‌پرداخت و آنان را علیه معاویه تحریض می‌کرد و می‌گفت: «شما زیر بیرقی هستید که در طرف راست آن جبرئیل و در طرف چپ آن میکائیل می‌جنگد و آنها (سپاه معاویه) زیر پرچم ابو جهل‌اند». قیس همچنین با اشعار حماسی خود، مجاهدان را به خروش در می‌آورد. سخنان او، معاویه را سخت می‌آزرد؛ چندان که روزی گفت: خطیب انصار -قیس بن سعد،- هر روز سخنرانی می‌کند و می‌خواهد فردا ما را از بین ببرد. معاویه از عمرو بن عاص خواست تا چاره ای برای این امر بیندیشد. عمرو بن عاص هم صلاح کار را در آن دید که شخصی از انصار را بفرستد تا قیس را شماتت کند. معاویه نیز به همین منظور، نعمان بن بشیر انصاری را نزد قیس فرستاد. - از دیگر رجال نامآور انصاری حاضر در صفین می‌توان به نام سبیع بن یزید انصاری اشاره داشت. وی پس از پذیرش جریان حکمیت، به عنوان یکی از گواهان لشکر عراق بر حسن اجرای حکمیت انتخاب گردید. طبری (م. ۳۱۰ هجری) علاوه بر او، از برادرش علقمة بن یزید انصاری هم در شمار این گواهان نام برده است. از ابوایوب انصاری -صحابی بزرگ پیامبر(ص)- نیز در شمار دیگر شرکت کنندگان انصاری نبرد بزرگ صفین یاد شده است. او علاوه بر صفین، در نبردهای جمل و نهروان نیز شرکت داشت. وی در نهروان بنا بر نقلی، فرماندهی سواره‌نظام لشکر امام(ع) را بر عهده داشت. ابوایوب در نهروان پیش از آغاز جنگ، در محاجه با قوم خوارج به ایراد سخن پرداخت. وی همچنین در این جنگ، به دستور حضرت علی(ع) پرچم امانی را به دست گرفت که به موجب آن هر که زیر آن پرچم پناه می‌برد در امان بود. علاوه بر ابوایوب انصاری، قیس بن سعد بن عباده و ابوقتاده انصاری هم از دیگر انصاریانی بودند که ضمن حضور در این جنگ، به ترتیب، فرماندهی کل انصاریان حاضر در نبرد و فرماندهی پیاده نظام لشکر را برای امام علی(ع) بر عهده داشتند. از یزید بن نویره انصاری هم به عنوان یکی از شرکت کنندگان این نبرد، و از معدود شهدای نهروان و به نقلی نخستین شهید این جنگ یاد شده است.

کارگزاران انصاری امیرالمؤمنین(ع)

علاوه بر میادین نظامی، عرصه کارگزاری نیز از امور مهم دوران حکومت امام علی(ع) بود که مردم انصار در آن به خوبی ایفای نقش نمودند. پس از به خلافت رسیدن امیرالمؤمنین(ع)، انصاری‌ها بار دیگر به صحنه سیاست وارد شدند، به گونه‌ای که بسیاری از رجال سیاسی و نظامی حکومت آن حضرت را انصاری‌ها تشکیل می‌دادند. نقل است که امیرالمؤمنین(ع) بعد از عزل خالد بن عباس بن هشام از حکمرانی مکه، ابوقتاده انصاری را والی مکه قرار داد. ابوقتاده در تمام جنگ‌ها، همراه علی(ع) شرکت داشت و در ایام خلافت حضرت درگذشت و امام(ع) بر جنازه او نماز خواند. ثابت بن قیس انصاری که در تمام جنگ‌های دوران حکومت حضرت، همراه امام(ع) بود نیز، از دیگر کارگزاران امیرالمؤمنین(ع) بود که اداره ولایت مدائن را برای آن حضرت بر عهده داشت. وی هم‌چنان والی مدائن بود تا اینکه مغیرة بن شعبه از جانب معاویه حاکم کوفه شد و او را این سمت عزل نمود. همچنین امیرالمؤمنین(ع) سهل بن حنیف را به عنوان والی به سوی شام فرستاد، ولی امویان مانع ورودش شدند. در پی وقوع غائله جمل، امام(ع) او را جانشین خود در مدینه قرار داد. بنا به گفته ابن اثیر (م. ۶۳۰ هجری) بعد از جنگ صفین، امام(ع)، سهل بن حنیف را به عنوان کارگزار فارس منصوب نمود، اما مردم فارس به وی اجازه ورود ندادند. در سال ۳۶ هجری، امام علی(ع)، عثمان بن حنیف -برادر سهل بن حنیف- را به عنوان والی به بصره فرستاد، او هم در بصره مستقر شد و کنترل آنجا را به دست گرفت. قرظة بن کعب انصاری یکی دیگر از انصاری‌ها بود که علی(ع) بعد از عزل ابوموسی اشعری از امارت کوفه، او را به عنوان والی آنجا منصوب نمود. وی در جنگ صفین و نهروان همراه امام(ع) حضور داشت. امیرالمؤمنین(ع) پس از استقرار در کوفه، او را بر بهقباذات گماشت. به گزارش ابن ابی‌الحدید (م. ۶۵۶ هجری) «وی بعد از عزل شدن از امارت بهقباذات، مسئولیت جمع‌آوری مالیات عین‌التمر را عهده دار گردید و در آستانه نبرد نهروان، از جانب امام(ع) عهده دار امارت نواحی سواد گردید». همچنین نعمان بن عجلان انصاری هم از دیگر انصاریانی بود که از جانب امام علی(ع)، به کارگزاری بحرین انتخاب شد. وی در زمان خلافت امام حسن مجتبی(ع) از دنیا رفت. - همچنین علی(ع)، ابوایوب انصاری را که از مسلمانان نخستین و میزبان رسول‌خدا(ص) در مدینه بود و در همه جنگ‌های دوران امیرالمؤمنین(ع) حضور داشت، را بعد از جنگ نهروان به عنوان حاکم مدینه منصوب نمود. او همچنان بر این منصب بود تا اینکه در پی غارت بسر بن ارطاة -از فرماندهان نظامی معاویه- به مدینه، به دلیل نداشتن نیرو آنجا را ترک نموده، نزد امام(ع) به کوفه بازگشت. ابو مسعود انصاری هم از دیگر کارگزاران امام علی(ع) به شمار رفته که نامی از او در صفحات تاریخ به یادگار مانده است. نقل است که در جریان نبرد صفین، زمانی که امیرالمؤمنین(ع) عازم جنگ شد، ایشان، ابو مسعود انصاری را در کوفه جانشین خویش قرار داد. همچنین امام(ع)، حکومت مصر را به قیس بن سعد انصاری واگذار کرد. او در سال ۳۶ هجری به عنوان والی از جانب امیرالمؤمنین(ع) رهسپار مصر گردید. بدین گونه مصر و شهرهای آن، حکومت او را پذیرا شدند و تمام مردم با او بیعت کردند. قیس نیز کارگزاران خود را به تمام نقاط مختلف مصر فرستاد. او هم‌چنان حاکم مصر بود تا اینکه حضور قیس بن سعد انصاری در مصر برای معاویه غیر قابل تحمل شد، از این رو، مصمم شد او را به طرف خود جذب کند. آن‌گونه که در منابع آمده است چندین نامه بین قیس و معاویه رد و بدل شد، اما قیس بن سعد انصاری با زیرکی و دوراندیشی و تدبیر و داشتن عقیده محکم به اسلام و رهبرش امام علی(ع) فریب معاویه را نخورد. وقتی معاویه از قیس مأیوس شد، دست به خدعه زد و نامه‌ای مبنی بر سازش قیس بن سعد با خودش جعل کرد. نیروهای اطلاعاتی امام(ع) این شایعه را به حضرت گزارش دادند. بعد از شایعه‌پراکنی معاویه، امیرالمؤمنین(ع)، قیس بن سعد را از روی مصلحت عزل نمود و به جای او محمد بن ابی‌بکر را فرستاد، قیس به مدینه رفت و سپس همراه سهل بن حنیف به کوفه، نزد امام(ع) بازگشت. پس از جنگ صفین، امیرالمؤمنین(ع)، او را به امارت آذربایجان فرستاد. برادر او، سعید بن سعد بن عباده انصاری نیز از دیگر کارگزاران حضرت و والی یمن بود. نعمان بن عجلان و سعید بن سعد ساعدی نیز از دیگر کارگزاران امام علی(ع) به شمار رفته‌اند که به ترتیب عهده دار امارت بحرین و یمن برای آن امام همام(ع) بودند. علاوه بر مناصب کارگزاری و سیاسی، برخی از رجال انصار همچون: قیس بن سعد و سهل بن حنیف، ابوقتاده انصاری، ابوایوب انصاری... از جانب امام علی(ع) به سمت فرماندهی نظامی نیز دست یافته بودند.

مناسبات اوس و خزرج و امام حسن(ع)

بعد از شهادت امیرالمؤمنین(ع)، اصحاب پیامبر(ص) و یاران امام علی(ع) با امام حسن مجتبی(ع) به عنوان جانشین امیرمؤمنان(ع) بیعت کردند. بنا به گفته محب الدین طبری (م. ۶۹۴ هجری)، چهل هزار نفر از یاران و اصحاب امام علی(ع) که قبلاً با آن حضرت به مرگ بیعت کرده بودند، پس از امیر مؤمنان(ع) با امام حسن(ع) نیز بیعت نمودند. در این میان، انصار، به خصوص قیس بن سعد انصاری نقش شایان توجهی داشته است؛ زیرا او که از یاران مخلص و فداکار امام علی(ع) بود بعد از شهادت مولای متقیان، نخستین سخنرانی بود که فضیلت، سابقه و قرابت آن حضرت را یاد آورد شد. او جایگاه امام حسن(ع) را نسبت به رسول خدا(ص) بیان کرد و امام مجتبی را بعد از پدرش سزاوار خلافت و رهبری جامعه اسلامی دانست. او از اصحاب و یاران امام علی(ع) خواست تا با امام حسن مجتبی(ع) بیعت کنند. قیس بن سعد انصاری، خود، نخستین کسی بود که با امام حسن مجتبی(ع) بیعت کرد. بیعت او تأثیر به سزایی در فراهم شدن زمینه برای بیعت مردم و بقایای انصار و مهاجران کوفه داشت. در پی بیعت وی بود که مردم با امام حسن مجتبی(ع) به عنوان جانشین امیر مؤمنان(ع) بیعت نمودند.

بعد از بیعت انصار، مهاجران و مردم عراق و حجاز با امام حسن مجتبی(ع)، معاویه با آگاهی از شهادت امیرالمؤمنین(ع)، همراه لشکر عازم عراق شد، تا قبل از این که کار امام حسن(ع) نضج بگیرد، عراق را تصرف کند. امام حسن(ع) نیز دوازده هزار نفر بسیج کرد که در میان آنها عده زیادی از انصار و صحابه رسول خدا(ص) به چشم می‌خورد، در حالی که در کنار معاویه تنها یک نفر از انصار بود. بنا به گفته بلاذری (م. ۲۷۹ هجری)، قبل از اعزام لشکر، قیس بن سعد انصاری سخنرانی و مردم را به جنگ و مقابله با سپاه معاویه تشویق کرد. سپس امام مجتبی(ع) فرمود: من همواره به صدق نیت و حسن وفا و محبت شما آگاهم. خدا شما را جزای خیر دهد. امام لشکر را برای مقابله با سپاه شام فرستاد و فرماندهی آن را به پسر عمویش عبیدالله بن عباس واگذاشت. آن گونه که در منابع آمده است، آن حضرت به وی سفارش کرد و فرمود: در کارها با قیس بن سعد انصاری و سعید بن قیس همدانی مشورت کن و هنگامی که با معاویه روبه رو شدی آغازگر جنگ نباش؛ ولی اگر او جنگ را آغاز کرد با او بجنگ و اگر حادثه‌ای برای تو رخ داد، قیس بن سعد انصاری فرمانده سپاه است و چنان چه او دچار حادثه شد، سعید بن قیس فرمانده است.-

با این سفارش‌ها، عبیدالله، لشکر را حرکت داد و در منطقه مسکن وارد شد که لشکر معاویه نیز در آنجا فرود آمده بودند. عبیدالله در مقابل سپاه معاویه صف آرایی کرد.فردای آن روز معاویه عده‌ای را به سوی سپاه عبیدالله فرستاد. عبیدالله به سربازانش دستور داد به آنان حمله کنند. سربازان عبیدالله سپاهیان اعزامی را از نزدیک خود دور کرده به اردوگاهش بازگرداندند.

بعد از رویارویی دو لشکر، معاویه مبلغ یک میلیون درهم برای قیس بن سعد انصاری فرستاد تا او را از امام حسن مجتبی(ع) جدا کرده، با خود همراه سازد. قیس بن سعد انصاری که سر آمد یاران امام در وفاداری بود، برای معاویه چنین پیغام داد: می‌خواستی با این پول از دینم برگردانی؟ و آن را رد کرد. وقتی معاویه از قیس بن سعد انصاری مأیوس شد، آن مبلغ را برای عبیدالله بن عباس، فرمانده لشکر فرستاد و پیغام داد: حسن بن علی با من صلح کرده است و اگر به نزد من نیایی، فردا دیر خواهد شد و فرصت را از دست می‌دهی.‌ عبیدالله نیز پول را گرفته و با هشت هزار نفر از لشکریان به معاویه پیوست و به امام(ع) خیانت کرد.

در چنین شرایطی قیس بن سعد انصاری فرماندهی لشکر را به عهده گرفت و در مقابل سپاه معاویه ایستاد. او برای سپاه خود، سخنرانی و آنان را به اطاعت از امام حسن(ع) دعوت کرد و مردم و سپاه را به بردباری، مقاومت و جهش در مقابل دشمن دستور داد و سپاهیان همگی از قیس بی‌سعد انصاری اطاعت کردند. با وجود این که دنیا طلبان، اطراف امام(ع) را خالی کرده به معاویه پیوستند، تنها یاران فداکار و ثابت قدم - به ویژه قیس بن سعد انصاری - در کنار امام حسن مجتبی(ع) باقی مانده بودند. قیس بن سعد در مقابل سپاه معاویه پایداری و مقاومت کرد. او در مقدمه لشکر، پنج هزار نفر سپاه داشت که همگی بعد از شهادت امیر مؤمنان(ع) سرشان را تراشیده بودند. آن گونه که در رجال کشی آمده است، قیس بن سعد انصاری فرمانده شرطة الخمیس بود و او با آنها پیمان بسته بود در مصائب سهیم باشند، با معاویه بجنگند و در راه دفاع از اهل بیت پیامبر(ص) و امام حسن مجتبی(ع) فداکاری کنند.

معاویه وقتی برای قیس نامه نوشت و با تطمیع و وعده وی را به نزد خود خواند، قیس در جواب او نوشت: در دینش فریب نخواهد خورد. پس از آن معاویه به تحقیر وی پرداخته او را یهودی و فرزند یهود خواند. معاویه افزود: ببین چگونه قوم تو پدرت را تنها گذاشت، آن گونه که در حوران شام غریبانه مرد. -

قیس در پاسخ معاویه نوشت: تو بتی، بت زاده‌ای! از روی ناچاری و اضطرار مسلمان گشتی و در آن برای اختلاف افکنی ماندی و آزادانه و به اختیار از آن به در گشتی. خدا بهره‌ای از اسلام به تو نداده، اظهار ایمانت دیری نپایید و نفاقت تازه نیست... ما انصار پشتیبان دینی هستیم که تو از آن خارج شدی و دشمن دینی هستیم که تو در آن در آمده‌ای.‌

بنا به نقل یعقوبی (م. بعد از ۲۹۲ هجری)، معاویه با خدعه و نیرنگ کسانی را به میان گروهی از سربازان که امام حسن(ع)، فرستاد تا شایع کنند که قیس بن سعد انصاری با معاویه صلح کرده و به او پیوسته است. همچنین گروهی را به میان لشکری، که قیس بن سعد فرماندهی آن را به عهده داشت، فرستاد تا شایع کنند که امام حسن مجتبی(ع) با معاویه صلح و معاویه نیز اجابت کرده است. بدین گونه شیرازه لشکر امام حسن(ع) از هم پاشیده شد و آن حضرت به ناچار با معاویه صلح کرد.

انصار عموماً علاقه‌مند به اهل بیت(ع) بودند و حتی برخی از آنها نظیر قیس بن سعد انصاری خلافت را حق انحصاری اهل بیت(ع) می‌دانستند؛ از این رو، با آگاهی از کینه‌توزی‌های معاویه و امویان نسبت به اسلام بر آن بودند در مقابل معاویه و دشمنان اهل بیت(ع) بایستند. پایداری و جان فشانی قیس بن سعد انصاری در راه یاری پیشوایش، در آن شرایطی که مردم دست از همکاری با امام حسن(ع) کشیده بودند، نشان دهنده عقیده راستین اوست. از این رو وقتی امام حسن(ع) به دلایلی با پیشنهاد صلح موافقت کرد و آن را پذیرفت، قیس بن سعد انصاری از بیعت با معاویه خودداری و در مقابل سپاه او مقاومت و ایستادگی کرد. در پی پذیرش صلح از طرف امام حسن(ع) معاویه به قیس پیام فرستاد که برای چه کسی با من می‌جنگی؟ مگر نمی‌دانی که فرمانده مطاع تو با من بیعت کرده است؟؛ ولی قیس گفته معاویه را قبول نکرد، تا این که معاویه ورقه سفیدی را مهر و امضا نموده برایش فرستاد و به او پیام داد: هرچه به نفع خود می‌خواهی در این ورقه بنویس که مورد قبول من است‌. بعد از فرستادن آن ورقه سفید و مهر و امضا شده، قیس بن سعد انصاری، امان نامه‌ای برای خود و شیعیان علی(ع) تنظیم و در آن شرط کرد آنچه از اموال و نفوس به دست ایشان از بین رفته است، مورد مؤاخذه قرار نگیرد. وی هیچ گونه تعهد مالی بر معاویه به نفع خود درخواست نکرد و معاویه آنچه در آن ورقه سفید نوشته شده بود پذیرفت‌. -.

پس از انعقاد پیمان صلح، قیس بن سعد در روز بیعت به معاویه چنین گفت: من خوش نداشتم که چنین روزی پیش آید؛ زیرا من بسیار مشتاق بودم که پیش از این ملاقات، بین روح و تنت جدایی بیفکنم، ولی خدا نخواست، معاویه گفت: امر و اراده خدا تغییرناپذیر است.

یعقوبی می‌گوید: در این هنگام قیس بن سعد انصاری رو به مردم کرد و گفت: ای مردم! در عوض خیر و نیکی به شر و بدی روی آورده‌اید و به جای عزت، ذلت را گرفته‌اید و کفر را جای گزین ایمان نموده‌اید و با این کجروی سرانجام چنین شد که بعد از ولایت امیر مؤمنان(ع) و سرور و آقایی مسلمانان، پسر آزاد شده‌ای بر شما مسلط گردد و حکم راند و شما را به پستی و نیستی کشاند و بر شما جور و ستم نماید. چگونه به این قضیه جهل می‌ورزید؟ یا خداوند بر دل‌های‌تان مهر زده است که تعقل نمی‌کنید.

در این هنگام، معاویه خم شد و دست قیس بن سعد انصاری را گرفت و گفت: ای قیس! تو را سوگند می‌دهم! از این روش و گفتار خود داری کن و در ضمن، دست خود را با صدا به دست قیس زد و مردم هم بانگ برآوردند که قیس بن سعد انصاری بیعت کرد. قیس گفت: دروغ گفتید. به خدا قسم! بیعت ننمودم و بعد از این قضیه کسی با قسم، با معاویه بیعت نکرد و قیس بن سعد انصاری اول کسی بود که با قسم، با معاویه بیعت نمود.

بعد از آنکه ماجرای صلح به پایان رسید، انصار همراه امام حسن(ع) و امام حسین(ع) کوفه را ترک کردند و به مدینه بازگشتند. آنان در این شهر همواره همراه امام حسن(ع) و اهل بیت پاک پیامبر(ص) بودند تا این که امام(ع) به شهادت رسید. پس از شهادت امام حسن مجتبی(ع)، بنی هاشم کسانی را به نقاط مختلف مدینه و اطراف آن از جمله عوالی فرستادند تا این خبر را به گوش انصار برسانند. گفته شده هیچ کس از انصار در خانه خود نماند و همگی در مراسم تشییع امام(ع) شرکت کردند. پس از شهادت امام، طبق وصیت آن حضرت خواستند او را در کنار قبر رسول خدا(ص) دفن کنند، اما عایشه و مروان مانع این کار شدند. ابوسعید خدری انصاری به مروان گفت: آیا از دفن حسن(ع) در کنار جدش ممانعت می‌کنی؟ در حالی که رسول خدا(ص) او را سید جوانان بهشت نامیده است.‌ سرانجام امام حسین(ع) طبق سفارش امام حسن مجتبی(ع) او را در بقیع کنار مادرش دفن کرد. نقل شده است که در وفات امام حسن(ع)، مدینه یک پارچه عزادار شده بود. مردم مدینه و انصار هفت روز به مناسبت در گذشت امام حسن(ع) در ماتم نشستند و بازار را بستند. در مراسم دفن امام، در بقیع به قدری جمعیت زیاد بود که جای سوزن انداختن نبود.-.

انصار و دولت بنی امیه

مناسبات انصار با امویان به‌ویژه در صدر دولت بنی امیه مناسباتی خصمانه و تیره بود. همان‌گونه که گفته شد، در زمان خلافت عثمان بن عفان انصار به سختی تحت فشار قرار گرفتند و از بسیاری از حقوق و مزایای شان محروم شدند. اقدامات خلیفه سوم و تحریفات و رویکردهای او در سپردن امور دولتی به خویشاوندان اموی‌اش باعث خشم انصار از او گردیده بود؛ از این رو به هنگام قیام معترضین، از او حمایتی به عمل نیاوردند تا این که عثمان به دست معترضین کشته شد. با به خلافت رسیدن امیرالمؤمنین علی(ع)، انصار جملگی با ایشان بیعت کردند و در تمامی جنگ‌های آن حضرت، حضور یافتند. حمایت‌های بی‌دریغ انصار از امام علی(ع)، باعث خشم امویان و در رأس شان معاویة بن ابوسفیان را که در زمان پیامبر(ص) و امام علی(ع) ضربات سخت و مهلکی از جانب ایشان دریافت کرده بود، گردید. از این رو، معاویه بعد از جنگ صفین، مزدورانش را به غارت حجاز فرستاد. او در سال ۴۰ هجری، بسر بن ارطاة را با لشکری ۳۰۰۰ نفره به مدینه فرستاد و به او دستور داد: به مدینه برو و اهل آن را خوار و ذلیل کن و هر کس را که بر او گذشتی بترسان و مال کسانی را که به طاعت ما در نیامده‌اند غارت کن و این گونه وانمود کن که قصد جان آنان را داری و ایشان را از دست تو خلاصی نیست. هنگامی که بسر به مدینه رسید به منبر رفت و گفت: مثل شما مثل شهری است که امن و آسوده روزگار به سر می‌کرد و روزی آن از همه سو به خوشی و فراوانی بدان می‌رسید؛ آن گاه به نعمات الهی کفران ورزید و پس خداوند کیفر کردارشان را با بلای گرسنگی و ناامنی به آنان چشانید و پیوسته به آنها ناسزا می‌گفت و آن گاه خانه‌هایی را در مدینه ویران ساخت. تا این که با وساطت حویطب بن عبدالعزی از سر آنان گذشت و پس از بیعت گرفتن از آنها برای معاویه، ابو هریره را بر مدینه منوّره حاکم کرد و سپس از مدینه به جانب مکه رفت.

پس از شهادت امام علی(ع) و گسترده شدن حکومت معاویه بر جمیع بلاد اسلامی، فشارها بر انصار بیشتر شد. انصار، دشمنان معاویه به شمار می‌آمدند چون متهم به دست داشتن در قتل عثمان بودند و همراه امام علی(ع) در جنگ‌ها علیه معاویه شرکت جسته بودند. معاویه تمامی حقوق و مزایای انصار را قطع کرد و آنها را فقیر ساخت. محرومیت و فقر و تنگدستی انصار که از دوران ابوبکر و عمر آغاز و در دوران خلافت عثمان به اوج خود رسیده بود، در دوران حکومت معاویه به شدت افزایش یافت. انصار از معاویه حقوقی دریافت نمی‌کردند از این رو مجبور شدند زمین‌های خود را با کمترین قیمت به بنی امیه بفروشند.- مسعودی (م. ۳۴۵ هجری) در گزارشی آورده است که شخصی از انصار در جواب معاویه که از او پرسیده بود که چرا در بدو ورودش به مدینه به استقبالش نیامده بود؟ گفت: مرکب نداشتم و مردی فقیرم. با این وجود، برخی از انصار نزد معاویه رفته بودند و از او تقاضای حقوق کردند؛ اما معاویه به در خواستشان وقعی ننهاد و آنان را دست خالی باز گرداند. معاویه به فقر و تنگدستی انصار هم اکتفا نکرد و حاضر نشد ببیند که آنها به چیزی افتخار می‌کنند. از این رو خواست لقب «انصار» را که مایه افتخار و مباهات آنان بود، حذف کند و آنها را با نام و نسب پیش از اسلام بخواند ولی به سبب مقاومت و اعتراض آنان از تصمیم خود منصرف شد.

معاویه عده زیادی از بنی امیه را که شمار آنها به هزار نفر می‌رسید، برای تضعیف انصار در مدینه ساکن کرده بود؛ به طوری که در دوره او مدینه یکی از مراکز مهم استقرار بنی امیه به شمار می‌آمد. این افراد جریان سیاسی حجاز را به نفع معاویه تعدیل می‌کردند؛ ضمن این که تجمع بنی امیه در مدینه، حُسن دیگری هم برای معاویه داشت و آن رفع مزاحمت ایشان بود. اجتماع امویان در شام برای معاویه دردسر ساز بود و مزاحمت آنان در امور حکومتی، مشکلاتی را برای او ایجاد می‌کرد؛ چنان که رفتن مروان به شام، باعث بیرون رفتن خلافت از چنگال فرزندان معاویه گردید. معاویه همچنین، اداره شهر مدینه را به امرایی از بنی امیه سپرده بود.-

معاویه شاعران درباری و غیر مسلمان را وادار می‌کرد که علیه انصار شعر بگویند و آنها را هجو کنند. چنان که اخطل نصرانی به در خواست معاویه این شعر را در هجو انصار سرود: قریش عظمت و مکارم اخلاقی را با خود برد و پستی و خسّت برای انصار باقی ماند». معاویه به این هم اکتفا نمی‌کرد و با تزویر خاصی می‌کوشید تا با تحریک و بر انگیختن کینه‌های دوران جاهلیت میان دو قبیله انصاری اوس و خزرج رشته وحدت آن را از هم گسسته آنان را به جان هم بیندازد. وی مغنیان و آوازه خوانان را وادار می‌کرد تا اشعاری را که قبایل انصار با آنها همدیگر را در زمان جاهلیت هجو نموده بودند، بخوانند. ابوالفرج اصفهانی می‌گوید: اویس به اشعاری که اوس و خزرج در جنگ‌های جاهلیت علیه هم می‌خواندند، علاقه داشت و مقصود وی تحریک آنها علیه یکدیگر بود و در کمتر مجلسی بود که اویس با حضور افراد هر دو قبیله، شعری بخواند و اختلافی بروز نکند... به این وسیله کینه‌های قدیمی و افکار خصومت آمیز گذشته را دوباره زنده می‌کرد.-

کینه ورزی و فشار بنی امیه پس از مرگ معاویه، در دوران حکومت پسرش یزید نیز ادامه یافت که اوج آن در واقعه حرّه به وقوع پیوست. هنگامی که خبر شهادت حسین بن علی(ع) به مدینه رسید در جای‌جای شهر بر او نوحه‌سرایی و شیون و زاری می‌کردند و بنی هاشم در خانه‌های خود به سختی می‌گریستند. این فریادها به آرامی به اعتراض مبدّل شد و گروهی از مردم از پرداخت درآمد زمین‌هایی که، معاویه به زور با پرداخت یک صدم قیمتش از آنان گرفته بود، خودداری کردند. والی مدینه، عثمان بن محمد بن ابی سفیان، برای آرام کردن مردم، هیأتی از بزرگان انصار و قریش را در اوایل سال ۶۳ هجری به نزد یزید فرستاد. اینان به‌رغم هدایایی که از یزید دریافت داشتند، پس از بازگشت، رفتار زشت یزید را بیان کردند و گفتند: «از پیش کسی آمده‌ایم که دین ندارد، شراب می‌نوشد و طنبور می‌زند و کنیزکان پیش وی می‌نوازند، سگ‌بازی می‌کند و با مردم پست می‌نشیند، شاهد باشید ما او را خلع کرده‌ایم». از طرف دیگر، اخبار فعالیت‌های عبداللّه بن زبیر، که مردم را به بیعت خود فرا می‌خواند و هر روز بر قدرتش افزوده می‌شد، به مردم مدینه رسید. در این هنگام شور و هیجان در مردم مدینه افتاد و از یزید بیزاری جستند و او را ناسزا گفتند و وی را از خلافت خلع کردند و عثمان والی یزید و بنی امیه را از شهر اخراج کردند. مردم شهر تا دم مرگ با عبداللّه بن حنظله (غسیل الملائکه) بیعت کردند. هنگامی که یزید از اوضاع مدینه منوّره باخبر شد، دوازده هزار سپاهی را به فرماندهی مسلم بن عقبه مری و معاونت حصین بن نمیر سکونی و همکاری کندی‌های ساکن حمص‌، به مدینه فرستاد. چون مردم شهر از آمدن مسلم باخبر شدند به جنبش درآمدند و خندق شهر را ترمیم کردند و همراه با فرماندهان خود، (عبداللّه بن حنظله و عبدالرحمن بن زهیر زهری، عبداللّه بن مطیع و معقل بن سنان اشجعی) به حفاظت از شهر پرداختند. سپاه شام مدینه را محاصره کرد، امّا به فتح آن موفّق نشد. مروان بن حکم، مردی از طایفه بنی حارثه را فریفت و آن مرد راهی را برای وی گشود و سواران سپاه شام با عبور از خندق، در بیست و هشتم ذی حجه سال ۶۳ هجری به مدینه حمله کردند. عبداللّه بن مطیع و قریشی‌ها فرار کردند، ولی عبداللّه بن حنظله و انصار مقاومت کردند. عبداللّه جنگید تا کشته شد و مردم شهر فرار کردند. مسلم بن عقبه پس از فتح شهر، سه روز مدینه را بر سپاه خود مباح کرد و شامیان به غارت اموال و تجاوز به زنان پرداختند و بسیاری از مردم شهر را کشتند. در این واقعه هفتصد نفر از قریش و انصار و ده هزار نفر از بقیه مردم کشته شدند و آنان که جان سالم به در بردند به عنوان برده با یزید بیعت کردند.- مسلم از مردم به عنوان برده یزید بیعت گرفت و هر که را به این نحو با یزید بیعت نمی‌کرد، گردن می‌زد.

مخاصمه با انصار در دوره دیگر خلفای اموی نیز کما کان ادامه یافت چندان که نقل است در دوران حکومت عبدالملک بن مروان (۷۴ هجری)، حجاج سه ماه والی مدینه بود. وی در این مدت، با انصار با خشونت تمام رفتار می‌کرد. او آنان را قاتلان عثمان خواند و بر دست و گردن بزرگان انصاری بسان بردگان داغ نهاد. در همین دوره، عبدالرحمن بن ابی لیلی، فقیه و مقری کوفی، در شورش عبدالرحمن بن محمد بن اشعث بر ضد امویان شرکت کرد و در مواجهه با حجاج بن یوسف ثقفی به سال ۸۳ هجری کشته شد. قیام زید بن علی(ع) در کوفه در سال ۱۲۲ هجری هم از دیگر شورش‌هایی بود که برخی از انصاریان از جمله سردار بزرگ این قیام معاویة بن اسحاق انصاری در آن حضوری فعال داشتند؛ چندان که به نقلی آغاز قیام در خانه او اتفاق افتاد. معاویة بن اسحاق بن زید در کنار بزرگانی چون سلمة بن کهیل و نصر بن خزیمه عبسی با زید بیعت کرد و ضمن پایبندی بر عهد و میثاق خود با زید، در قیام او شرکت جست. معاویه در نبردهای روز اول که در اطراف مسجد و بازار کوفه به وقوع پیوست و با پیروزی زید و یارانش خاتمه یافت حضور داشت و سرانجام در نبرد روز دوم، در پی جانفشانی‌های بسیار به شهادت رسید.

پس از تأسیس دولت اموی توسط معاویه، تا سال ۹۹ هجری، عموم والیان مدینه از قریش، به ویژه از بنی‌امیه انتخاب می‌شدند. تا این‌ سال جز ایام معدود از سال ۶۲ هجری که در پی قیام مردم مدینه، عبدالله بن حنظله غسیل الملائکه مدتی اداره مدینه را بر عهده گرفته بود، تقریباً هیچ انصاری به امارت مدینه دست نیافت. تا این که در سال‌های ۹۹ تا ۱۰۱ هجری، محمد بن عبدالرحمن انصاری (م.۱۲۴ هجری) اداره امور مدینه را از سوی عمر بن عبدالعزیز بر عهده گرفت. در پی او، ابوبکر بن محمد بن عمرو بن حزم انصاری (م.۱۲۰ هجری) از سوی ولید بن عبدالملک (حک: ۸۶-۹۶ هجری) و نیز سلیمان بن عبدالملک (حک: ۹۶-۹۹ هجری) مدتی را عهده دار امارت مدینه شدند. از آن پس، امویان و عباسیان هیچ‌گاه اداره امور مدینه را به انصار وا‌گذار نکردند و حکومت این شهر در میان اشراف اموی و عباسی دست به دست می‌شد.

البته ناگفته نماند که در کنار این خصومت‌ها و روابط تیره ای که بین اکثر انصار با امویان حاکم بود، اقلیتی از انصاری‌ها هم از روزهای نخست این حکومت تا پایان آن در کنار حکام جائر اموی ماندند و آنها را از حمایت‌های بی‌دریغ خود برخوردار نمودند. ضمن آنکه نام برخی از رجال نام آشنای انصاری در جریان فتوحات اسلامی دوران حکومت بنی امیه به چشم می‌خورد. رویفع بن ثابت انصاری، از جمله این شخصیت‌های انصاری است که موفق به فتح طرابلس افریقیه در سال ۴۷ هجری گردید. ابوایوب انصاری نیز در فتح جزیره قبرس حضور داشت و به سال ۵۱ هجری پای دیوار قسطنطنیه، پایتخت بیزانس که به محاصره مسلمانان درآمده بود، جان سپرد. فضالة بن عبیدالله هم از کسانی بود که در فتح قبرس حضور داشت. وی همچنین در دوران حکومت معاویه (حک. ۴۰-۶۰ هجری)، متولی امر قضاوت در پایتخت امویان گردید.

افزون بر این همراهی‌ها، برخی از انصاری‌ها نیز همفکرانی نزدیک برای بنی امیه و کارگزارانی مطمئن و امین برای این خاندان به شمار می‌آمدند. چندان که کسانی چون کعب بن عجره انصاری و مسلمة بن مخلد انصاری تفکراتی عثمانی داشتند و به شدت پیگیر انتقام از قاتلان عثمان بودند. حسان بن ثابت –شاعر پر آوازه انصار- نیز عثمانی بود و ضمن شعری: آن گاه که مرگ عثمان در رسید و قدرت در اختیار عانصار بود آنها عثمان را یاری نکردند». به مؤاخذه و سرزنش انصار پرداخت.

نعمان بن بشیر انصاری نیز لباس خونین عثمان را به شام برد و در نبرد صفین، انصار را به سبب مواجهه با معاویه سرزنش کرد. وی فرماندهی یکی از غارات معاویة بن ابوسفیان بر سرزمین‌های تحت حکمرانی امام علی(ع) را بر عهده داشت. نعمان در سال ۵۳ هجری قضاوت دمشق را عهده‌دار شد و مدت نه ماه نیز کارگزار معاویه در کوفه بود. در زمان حکومت یزید (۶۰-۶۴ هجری)، وی در سِمَت خود ابقا شد و تا اواخر سال ۶۰ هجری که از این مقام عزل شد، بر این منصب باقی بود. وی همچنین، هنگام ورود مسلم بن عقیل به کوفه، والی این شهر بود تا این که در پی درخواست امویان از این سمت عزل شد. پس از حادثه عاشورا در سال ۶۱ هجری، به دستور یزید مسئولیت بازگرداندن اهل بیت امام حسین(ع) به مدینه را بر عهده گرفت. از آن پس نیز مدتی فرماندار شهر حمص، -از شهرهای شام- بود. پس از مرگ یزید، او با خلافت مروان بن حکم مخالفت و با عبدالله بن زبیر بیعت کرد. از این رو مردم حمص او را نپذیرفته و بر او شوریدند؛ او نیز از حمص فرار کرد. مردم او را تعقیب کرده، پس از دستگیری او را به سال ۶۵ هجری به قتل رساندند. سائب بن خلاد بن سوید انصاری و مسلمة بن مخلد انصاری نیز از دیگر انصاریانی بودند که به ترتیب فرمانداری یمن و مصر و مغرب را برای معاویه بر عهده داشتند. مسلمه از قاتلان محمد بن ابوبکر –از خصیصین امیرالمؤمنین(ع) و والی ایشان در مصر- بود. معاویه در سال ۴۷ هجری مسلمة بن مخلد بن صامت را فرماندار مصر کرد و آن‌گاه مغرب را به حوزه فرمان‌روایی‌اش افزود. مسلمه در مصر اقامت گزید و جنگ‌آوران مسلمانان را از راه خشکی و دریا به مغرب گسیل داشت. پس از معاویه پسرش، یزید او را در منصبش باقی گذارد و حکمرانی مسلمه تا زمان مرگش در اسکندریه، ادامه یافت. از محمد بن عبدالله بن عبدالرحمن بن ابی عمره انصاری هم به عنوان یکی دیگر از کارگزاران دولت اموی یاد شذه است. وی عامل عبدالملک بن صالح بر شمشاط و یکی از غازیان دوران حکومت دولت امویان بود که در سال ۱۷۷ هجری به غزای کمخ در روم رفت و پس از چهارده شب آن را فتح کرد. ضمن این که برخی منابع هم، از بنی نجار به عنوان حمل کنندگان پرچم‌های خلفای بنی مروان در جنگ‌ها یاد کرده اند.خروج کسیلة بن کمرم بربری در سال ۶۲ هجری بر عقبة بن نافع -عامل یزید بر افریقا- هم از دیگر وقایع مهمی است که نشان از همراهی تنی چند از انصار با قوای یزید بن معاویه دارد. در این شورش که به شکست عقبة بن نافع و کشته شدن او و همه سپاهیانش جز عده ای معدود از سپاه نافع انجامید، محمد بن اوس انصاری و جمعی دیگر به اسارت بربرها در آمدند. آنان همچنان در بند بودند تا این که توسط «صاحب قفصه»، آزاد و سپس به قیروان فرستاده شدند.

انصار و قیام امام حسین(ع) در کربلا

انصار همان‌گونه که به خلافت امیرالمؤمنین(ع) و امام حسن مجتبی(ع) معتقد بودند. به خلافت و رهبری امام حسین(ع) نیز اعتقاد داشتند. از این رو، جمعی از آنان که بیشتر از اصحاب پیامبر(ص) و امام علی(ع) شمرده می‌شدند، در ماجرای کربلا و در رکاب امام حسین(ع) حضور داشتند و تا آخرین لحظه در راه یاری پیشوای شان جان فشانی کردند که از جمله این افراد می‌توان به این رجال بزرگ اشاره کرد:

ابوالحتوف بن حارث (حرث) انصاری

ابوالحتوف و برادرش -سعد بن حارث بن سلمه انصاری- هر دو از مُحَکّمَه (خوارج) بودند. آنان به همراه سپاه عمر بن سعد برای جنگ با امام حسین(ع)، از کوفه به سوی کربلا شتافته بودند؛ اما در بعد از ظهر روز عاشورا، زمانی که صدای استغاثه امام حسین(ع) به: «الا من ناصر ینصرنا» بلند شد و صدای شیون و زاری زنان و کودکان آل‌رسول(ص)، به آسمان برخاست این دو برادر تاب نیاوردند و به یاری اباعبدالله الحسین(ع) برخاستند؛ پس شمشیر کشیدند و به سوی دشمنان امام(ع) حمله بردند آنان جنگیدند تا این که به شهادت رسیدند.

جنادة بن کعب بن حرث انصاری

او به همراه همسرش -ام عمرو بنت جناده- و پسر نوجوانش -عمرو- از مکه با کاروان امام حسین(ع) همراه گردید و با ایشان از مکه به کربلا آمده بود. جناده در روز عاشورا به مانند دیگر یاران اباعبدالله الحسین(ع) در حمایت از امام خود(ع) در حالی که رجز می‌خواند: «من جناده‌ام فرزند حارث؛ من ناتوان و پیمان‌شکن نیستم. بر بیعت خویش پایبندم تا وارثانم بر آن ایستادگی کنند؛ امروز روزی است که بلندای پیکرم در خاک جای می‌گیرد». به میدان رفت و سرانجام پس از مدتی کارزار به درجه رفیع شهادت نائل آمد. -.

سعد بن حارث انصاری

سعد به مانند برادرش -ابوالحتوف- در ابتدا از خوارج بود. او با امام علی(ع) راه عداوت و دشمنی در پیش گرفته بود و با معاویه نیز چندان میانه‌ای نداشت. سعد به همراه برادرش -ابوالحتوف- برای جنگ با امام حسین(ع) با سپاه عمر بن سعد همراه شد و وارد عرصه کربلا گردید. در روز عاشورا پس از شنیدن استغاثه امام(ع) و بلند شدن صدای گریه و شیون از زنان اهل بیت(ع)، به جمع یاران امام(ع) پیوست و در دفاع از آن حضرت(ع) جنگید تا این که سرانجام با کشته و زخمی کردن عده‌ای خود نیز شربت شهادت نوشید.-.

عبدالرحمن بن عبد رب انصاری

عبدالرحمن از اصحاب پیامبر اکرم(ص) و از راویان حدیث آن حضرت(ص) معرفی شده است. او همچنین از مخلصان و یاران صدیق امیرالمؤمنین علی(ع) نیز به شمار می‌رود. از عبدالرحمن به عنوان مردی نیکوکار و فاضل یاد شده است. عبدالرحمن از جمله کسانی است که وقتی امام علی(ع) در رحبه کوفه از مردم خواست کسانی که در واقعه غدیر خم حاضر بوده و حدیث غدیر را شنیده‌اند برخیزند و شهادت دهند، او به همراه گروهی دیگر برخاسته و گفتند: «نشهد انا سمعنا رسول الله یقول: الا ان الله عزوجل ولیی و انا ولی المؤمنین الا من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و احب من احبه و ابغض من ابغضه و اعن من اعانه».

نقل شده که او تربیت یافته مکتب علی(ع) بود و قرآن را در محضر شریف آن حضرت(ع) تعلیم دیده بود.

عبدالرحمن از جمله یارانی بود که امام حسین(ع) را از مکه تا کربلا همراهی کرده بود تا این که سرانجام در روز عاشورا و در حمایت از فرزند رسول خدا(ص) شمشیر کشید و در این راه به شهادت رسید.

در منابع روایی و تاریخی از بذله‌گویی و شوخی بریر بن خضیر با عبدالرحمن در روز عاشورا سخن به میان آمده است. در این منابع آمده: بریر در روز عاشورا با عبدالرحمن بن عبد رب انصاری مزاح و شوخی می‌کرد عبدالرحمن به او اعتراض کرد که الآن زمان شوخی و بذله‌گویی نیست؛ بریر در پاسخ گفت: «ای برادر! اقوام و خویشان من می‌دانند که زمانی که جوان بوده‌ام اهل بذله گویی نبوده‌ام، چه رسد به زمان پیری و کهولت سن؛ اما من به آن چه که به زودی ملاقاتش خواهیم کرد واقفم. به خدا سوگند، تنها فاصله ما و حورالعین حمله این قوم با آن شمشیرهایشان است، چقدر مایلم که آن زمان هم اکنون باشد».-.

عمرو بن جنادة انصاری

عمرو بن جناده انصاری به همراه پدر و مادرش به سرزمین کربلا آمده بود. او بعد از شهادت پدرش جنادة بن حارث انصاری، در حالی که یازده سال بیشتر نداشت، به خدمت امام حسین(ع) آمد و از ایشان اذن میدان‌طلبید؛ اما امام(ع) در ابتدا به او اجازه میدان نداد و فرمود: «پدر این کودک به شهادت رسیده است شاید مادرش کشته شدنش را خوش نداشته باشد» عمرو نزد امام حسین(ع) آمد و گفت: «بدرستی که مادرم به من فرمان داده است که به میدان بروم!» امام(ع) با شنیدن این سخن، به او اذن میدان داد. پس عمرو به میدان رفت و در حالی که این رجز را می‌خواند: «حسین(ع) امیر من و او نیکو امیری است که باعث شادی دل پیغمبر بشارت دهنده و نذیر است؛ علی(ع) و فاطمه(س) پدر و مادر اویند آیا شما همانند او را سراغ دارید». به سپاه دشمن حمله برد تا این که سرانجام پس از مختصری کارزار به‌دست دژخیمان سپاه عمر سعد به شهادت رسید. -.

عمرو بن قرظة بن کعب انصاری

پدر عمرو از اصحاب گرانقدر رسول گرامی اسلام(ص) و از راویان احادیث آن حضرت(ص) بود. پس از به خلافت رسیدن امام علی(ع) با ایشان همراه شد، و در جنگ‌های آن حضرت(ع) شرکت جست. او پرچمدار گروه انصار در سپاه حضرت(ع) بود. او هم‌چنین از سوی امیرالمؤمنین(ع) به استانداری کوفه منصوب شده بود.

عمرو بن قرظه در ایّام مهادنه و پیش از بستن آب توسط سپاه عمر بن سعد به سپاه امام حسین(ع) پیوست. امام(ع) او را جهت گفتگو نزد عمر بن سعد می‌فرستاد؛ این جریان تا آمدن شمر ادامه داشت، و چون شمر به کربلا آمد، این ارتباط قطع شد. در روز هفتم محرم و همزمان با بسته شدن شریعه فرات بر اهل بیت پیامبر(ص)، عمرو بن قرظه انصاری از سوی امام حسین(ع) مأمور شد تا جلسه‌ای را بین دو سپاه برای گفتگوی بین امام حسین(ع) و عمر بن سعد ترتیب دهد. عمرو بن قرظه به سوی لشکر عمر سعد رفت و پس از گفتگو با عمر بن سعد جلسه‌ای را برای ملاقات امام(ع) و عمر بن سعد ترتیب داد.

در روز عاشورا او از امام(ع) اذن میدان گرفت و در حالی که این رجز را می‌خواند به سوی دشمن حمله‌ور شد: «سپاه انصار دانسته‌اند که من از کسی که مسئولیت حفظ جانش با من است، حمایت و حفاظت می‌کنم؛ ضربه‌های من همانند ضربه‌های جوانی است که از صحنه نمی‌گریزد؛ جان و مال من فدای حسین(ع) باد».

به گفته ابن نما در مصرع آخر این رجز؛ یعنی «جان و مال من فدای حسین(ع) باد» در واقع اعتراضی بود به عمر بن سعد،؛ چراکه پیش از آغاز جنگ و در جریان گفتگویی که بین امام حسین(ع) و عمر بن سعد صورت گرفته بود. امام(ع) از عمر بن سعد خواست تا از عزمش باز گردد، او گفت: بر خانه خود بیمناکم! امام(ع) فرمود: من عوض آن را خواهم داد! عمر بن سعد گفت: بر مالم می‌ترسم! امام(ع) فرمود: من در حجاز از مال خود به تو خواهم داد؛ و عمر بن سعد اظهار بی‌میلی کرد.

عمرو بن قرظه پس از مدتی مبارزه، نزد امام حسین(ع) بازگشت. عمرو در برابر آن حضرت(ع) می‌ایستاد و از ایشان در برابر تیرها و هجمه‌های دشمن حمایت می‌کرد. دشمن از هر سو به طرف امام(ع) تیر می‌انداخت؛ ولی او با سینه و صورت این تیرها را می‌گرفت. سرانجام پس از برداشتن جراحت‌های بسیار عمرو بر زمین افتاد پس رو به امام(ع) کرد و عرض کرد: ای پسر رسول خدا(ص)! به عهد خود وفا کردم!

حضرت(ع) فرمود: آری، تو زودتر از من در بهشت خواهی بود، سلام مرا به رسول خدا(ص) برسان و بگو که من نیز به دنبال تو خواهم آمد. عمرو پس از شنیدن این سخنان بشارت آمیز به شهادت رسید.

پس از شهادت عمرو برادرش علی که از سربازان سپاه دشمن به شمار می‌آمد از صف سپاه خارج شد و خطاب به امام(ع) گفت: ای حسین! برادر مرا فریفتی و او را کشتی! امام(ع) فرمود. من برادرت را فریب ندادم، بلکه خدای تعالی او را هدایت فرمود و تو به گمراهی کشیده شدی. سپس علی خطاب به امام(ع) گفت: خداوند مرا بکشد اگر تو را نکشم و یا به دست تو کشته نشوم! سپس به سوی امام(ع) حمله‌ور شد تا با نیزه‌اش به امام(ع) ضربتی بزند؛ اما یکی از یاران امام(ع) به نام هلال بن نافع بجلی پیش دستی کرد و او را با ضربت نیزه بر روی زمین انداخت دوستان و اطرافیان علی آمدند و او را از معرکه خارج ساختند و به درمانش پرداختند.-.

نعیم بن عجلان انصاری

او و دو برادرش -نضر و نعمان- هر سه از اصحاب رسول خدا(ص) و از یاران امیرالمؤمنین علی(ع) بودند. در منابع و مصادر تاریخی آنان از حاضران در جنگ صفّین برشمرده شده‌اند که در حمایت از علی(ع) شمشیر کشیده و در رکاب آن حضرت(ع) جنگیده‌اند. این سه برادر در شجاعت و سرودن شعر زبانزد خاص و عام بودند.-

پیش از قیام امام حسین(ع) و حرکت آن حضرت(ع) به سوی کوفه، نضر و نعمان وفات کرده بودند و تنها نعیم از میان این برادران باقی مانده بود. زمانی که امام حسین(ع) به سوی عراق حرکت کرد نعیم بن عجلان از کوفه خارج شد و خود را به امام(ع) رساند. او پیوسته همراه امام(ع) بود تا این که سرانجام به مراد خود رسید و در رکاب آقا و مولای خویش به شهادت رسید. شهادت او نیز به مانند بسیاری از یاران امام حسین(ع) در جریان حمله نخست رقم خورد.-

انصار بعد از حادثه کربلا نیز بر اعمال و کردار یزید و عمالش اعتراض می‌کردند. آن گونه که در منابع آمده است، بعد از شهادت امام حسین(ع) هنگامی که لشکر ابن زیاد، اهل بیت(ع) و سرهای شهدا را به کوفه آوردند، زید بن ارقم انصاری در کوفه بود. او که از شیعیان امیر مؤمنان(ع) بود، در مجلس ابن زیاد حضور داشت و هنگامی که ابن زیاد سر مبارک امام حسین(ع) را با چوب می‌زد، به ابن زیاد اعتراض کرد و گفت: به خدا سوگند! این لبانی را که با چوب می‌زنی، من بارها دیدم آنها را پیامبر خدا(ص) می‌بوسید. سپس گریه کرد. ابن زیاد به او گفت: خدا تو را بگریاند. به خدا قسم! اگر پیر مرد نبودی گردنت را می‌زدم. پس از آن، زید بن ارقم از مجلس خارج شد، در حالی که می‌گفت: ای گروه عرب! شما بعد از این روز بنده‌اید؛ زیرا پسر مرجانه، حسین(ع) فرزند زهرا(س) را کشت. او را به امیری قبول دارید، در حالی که ابن زیاد خوبان را می‌کشد و بدان را باقی می‌گذارد. او داستان سخن گفتن سر بریده امام حسین(ع) را نیز نقل کرده است.‌

جابر بن عبدالله انصاری هم از دیگر انصاریان و از محبان و شیعیان اهل بیت رسول خدا(ص) به شمار می‌آمد که به اهل بیت پیامبر(ص) عشق می‌ورزید. او در واقعه کربلا پیر و نابینا شده بود، از این رو، نتوانست امام حسین(ع) را همراهی کند؛ ولی نخستین کسی بود که بعد از شهادت امام حسین(ع) به زیارت قبر مطهر آن حضرت آمد. او روز چهلم شهادت امام، هنگام ورود اهل بیت(ع) از شام، به کربلا رسیده بود.-.

اوس و خزرج و دولت بنی عباس

از معدود اخبار انصار در این دوره می‌توان به نقش برخی از رجال برجسته این قوم در شکل‌گیری دولت عباسی اشاره کرد. پرچمداری مُجاشِع بن حریث انصاری برای ابوسلمه خلال –از داعیان بزرگ عباسی و نخستین وزیر این دولت- به هنگام لشکرکشی‌اش به سوی مرو، از جمله این اخبار است. مجاشع از فرماندهان شجاع و از عمال دولت نوظهور عباسی در خراسان بود که سابقه امارت بخارا را از سوی خلفای عباسی در رزومه کاری خود داشت. وی در سال۱۴۰ هجری همراه با جمعی دیگر به جرم دعوت برای فرزندان امام علی(ع)، توسط عبدالجبار بن عبدالرحمن ازدی - والی جدید خراسان- کشته شد.

قیام سهل بن سلامه انصاری در سال ۲۰۱ هجری، علیه اوباش بغداد و دعوت مردم به امر به معروف و نهی از منکر و عمل به قرآن و سنت هم از دیگر اخبار قابل توجهی است که به نقش انصار در دوران حکومت بنی عباس اشاره دارد. نقل است که سهل در این زمان، قرآن به گردن آویخت و اوباش را از تبهکاری منع کرد. خلقی عظیم از مردم خسته از مفاسد اوباش، بر او گرد آمدند و با وی بیعت کردند تا با تبهکاران و مخالفان عدالت نبرد کنند. سهل با یاران خود اقدام به گشت زنی در بازارها و خیابانهای بغداد می‌کرد و امنیت را در این شهر برقرار می‌کرد. خبر جنبش سهل بن سلامه و فردی دیگر به نام «درویش» به گوش منصور بن مهدی و عیسی بن محمد بن ابوخالد -دو تن از امرای لشکر عباسی- که سربازان آنها عمدتاً از اشرار بودند، رسید و آنان را از ادامه کار نا امید کرد. از این رو منصور به بغداد بازگشت و عیسی هم با حسن بن سهل –از بزرگان خاندان عباسی بغداد- مکاتبه کرد و از او امان‌طلبید. حسن هم به او امان داد و بدین ترتیب عیسی بن محمد از لشکرگاه بغداد رفت و مردم آسوده خاطر گشتند. سهل بن سلامه هم، همچنان به کار خود -که اقامه امر به معروف و نهی از منکر بود،- ادامه داد.

از دیگر کارگزاران انصاری دولت عباسی می‌توان از یحیی بن سعید انصاری -فقیه برجسته و قاضی القضات ابوعباس سفاح بنیان‌‌گذار عباسیان و منصور عباسی-، ابوعبدالرحمن محمد بن عبدالرحمن بن ابی لیلی انصاری (م.۱۴۸ هجری) -فقیه و مفتی و قاضی منصور دوانیقی در کوفه-، یحیی بن سعید از قضات دوران منصور دوانیقی، اسحاق بن موسی بن عبدالله -رییس دیوان صدقات مأمون عباسی- و ابوعبدالله محمد بن عبدالله انصاری بصری (م.۲۱۵ هجری) دانشور و قاضی بصره یاد کرد.

ضمن این که از معارضان دولت عباسی نیز می‌توان از خوات بن بکیر بن خوات یاد کرد که همراه با جمعی از انصار و علویان در سال ۱۴۵ هجری همراه با محمد نفس زکیه علیه دولت عباسی و خلیفه آن منصور دست به قیام زد. خوّات در این قیام فرماندهی پیاده نظام لشکر نفس زکیه را بر عهده داشت.

اوس و خزرج و حضور در اندلس اسلامی

در پی ادامه فتوحات اسلامی در عصر بنی امیه و فتح اندلس در سال ۹۰ هجری، بسیاری از مردم اوس و خزرج از طوایف و شاخه‌های مختلف این قوم، به این منطقه کوچ کردند؛ چندان که ذکر پسوند اندلسی یا یکی از شهرهای اندلس در پس نام بسیاری از رجال و مشاهیر انصاری در اندلس نشان از حضور جمع زیادی از مردم اوس و خزرج در این سرزمین، از جمله قرطبه و منطقه تابعه آن ریّه، مرسیه، مریه، سَرَقُسطه، بلنسیه، مالقه، جیان، بیره، اشبیلیه، طلیطله و... دارد. همچنین برخی منابع در ذکر حوادث این سرزمین به نقش برخی رجال انصاری و اقدامات آنها اشاره کرده‌اند که از جمله مهمترین ایشان می‌توان به نام حسین بن یحیی انصاری اشاره کرد. در سال ۱۵۷ هجری سلیمان بن یقظان کلبی پس از متقاعد کردن «قارله» -پادشاه فرانسه- مشترکاً به اندلس حمله بردند. حسین بن یحیی انصاری -از اولاد سعد بن عباده- ضمن اطلاع از این امر، دریافت که هدف از این حمله، تصرف شهر سرقسطه است. از این رو، به سرعت این شهر را به تصرف خود در آورد و با استقرار در این شهر، مهاجمان را ناکام گذاشت. قارله پادشاه فرانسه که به سلیمان بن یقظان بدبین شده بود، او را به اسارت گرفت و با خود به فرانسه برد. در میانه راه «مطروح» و «عیشون» –فرزندان سلیمان بن یقظان- با یاران خود بر آنان یورش آوردند و پدر را از اسارت رهایی دادند و سپس راه سرقسطه را در پیش گرفتند و با حسین بن یحیی انصاری متحد شدند و علیه عبدالرحمن داخل –بنیانگذار دولت امویان اندلس- قیام کردند. به نظر می‌رسد آنان مدتی بعد با امویان اندلس مصالحه کردند و به اطاعت از خلیفه امویان اندلس تن در دادند. تا این که در سال ۱۶۳ هجری، عبدالرحمن داخل -خلیفه دولت امویان اندلس- اعلام کرد که قصد لشکرکشی به شام را دارد تا به زعم خود با نابود کردن بنی عباس، انتقام کشته‌های خود را از آنان بستاند. این امر با مخالفت سلیمان بن یقظان و حسین بن یحیی انصاری و تمرد آنان از فرمان وی انجامید. با بالا گرفتن مخالفت این دو، عبدالرحمن مجبور به انصراف از تصمیم خود شد. مدتی بعد و در سال ۱۶۴ هجری، عبدالرحمن سپاهی انبوه تدارک دید و آن را به فرماندهی ثعلبة بن عبید، جهت سرکوب سلیمان بن یقظان و حسین بن یحیی -که با هم علیه عبدالرحمن داخل متحد شده بودند،- فرستاد. دو سپاه نبرد سختی با هم انجام دادند. جنگ ادامه یافت تا این که ثعلبه در حمله ای غافلگیرانه به اسارت در آمد و سپاهش متفرق شدند. در پی این شکست، عبدالرحمن خود به سرقسطه لشکر کشید. و این هنگامی بود که حسین بن یحیی، متحد خود سلیمان بن یقظان را کشته بود و خود، به تنهایی زمام امور سرقسطه را در دست گرفته بود. عبدالرحمن اموی پس از رسیدن به منطقه، از هر طرف شهر را در محاصره گرفت. حسین نیز که در خود تاب مقاومت نمی‌دید، تن به صلح داد و به اطاعت از عبدالرحمن داخل ملزم گردید و پسرش سعید را در گرو این صلح نزد عبدالرحمن نهاد. اما حسین بن یحیی انصاری در سال ۱۶۵ هجری پیمان شکست. عبدالرحمن داخل –خلیفه امویان اندلس- هم، ثمامة بن علقمه را با سپاهی عظیم به سرکوبی او فرستاد. در جنگی که بین دو طرف رخ داد، گروهی از یاران حسین -از جمله پسرش یحیی- به اسارت در آمدند. ثمامه آنان را نزد عبدالرحمن فرستاد و وی همگی آنان را گردن زد. پس از آن، ثمامه قلعه حسین بن یحیی را به محاصره گرفت. عبدالرحمن هم در سال ۱۶۶ هجری، خود شخصاً به سرقسطه لشکر کشید و محاصره را سخت‌تر کرد و قلعه را به منجنیق بست. او با توان نظامی خود، قلعه را گشود و حسین را به بدترین وضعی کشت و مردم سرقسطه را تبعید کرد.

از دیگر حوادث مهم اندلس که نام برخی از رجال انصار را در خود به ثبت رسانده است می‌توان از قیام سعید بن حسین بن یحیی انصاری –پسر حسین بن یحیی انصاری مذکور- یاد کرد. وی در سال ۱۷۲ هجری، در محله شاغنت از توابع طرطوشه در شرق اندلس، علیه هشام بن عبدالرحمن داخل –دومین خلیفه امویان اندلس- قیام کرد. او پس از قتل پدر، به طرطوشه رفت و حاکم آن را که یوسف قیسی نام داشت از آنجا اخراج نمود. موسی بن فرتون –عامل خلیفه در منطقه- به مقابله با وی برخاست. سعید، یمنی‌های منطقه را با کمک‌طلبید و موسی هم، با گردآوری مضریان نزد خود، برای هشام بن عبدالرحمن اموی دعوت کرد. در جنگی که بین آنان در گرفت، سعید شکست خورد و پس از فرار کشته شد. مضاف بر این، تأسیس دولت بنی نصر یا بنی‌احمر –که چندین سده در جنوب اندلس (غرناطه) حکم راندند- هم، از دیگر اقداماتی بود که به انصاری‌های مقیم اندلس نسبت داده شده است. این دولت واپسین سلسلة مهم اسلامی در شبه جزیرة ایبری محسوب می‌شود. عنوان این سلسله از نام بنیانگذارش، محمد بن یوسف بن نصر بن احمر، گرفته شده است. بنو نصر از پایتخت خود غرناطه (گرانادا) بر جنوب اسپانیا فرمان می‌راندند و نسب خود را به سعد بن عُباده، از شیوخ انصاری خزرجی و از صحابة رسول خدا(ص) می‌رساندند. این سلسله در ۲۶ رمضان ۶۲۹ هجری تأسیس شد، اما در ۶۳۴ هجری بود که محمد اول غرناطه را تصرف کرد و از آن پس این شهر مرکز حکومت وی شد. غرناطه تا ربیع الاول ۸۹۷/ ژانویة ۱۴۹۲ که حکومت بنی نصر تسلیم و منقرض شد، همچنان پایتخت این سلسله بود.

علی رغم پیشرفت‌های تحقیقاتی در خورِ توجه پنجاه سال اخیر، تاریخ این خاندان از دهه‌های آخر سدة هشتم تا سقوط غرناطه به دست مسیحیان، به درستی روشن نیست. علت این امر هم، عمدتاً کمبود نسبی منابع عربی است. ناچار باید به تاریخ دول مسیحی ایبریایی استناد کرد که اغلب یک سویه و تعصب آمیز است. بر این اساس، پس از مرگ ابویعقوب یوسف دوم ملقب به «المنصور» در ۶۲۰ هجری -خلیفة موحّدی- بواسطه وقوع نزاعهای خانوادگی، اندلس از حکومت مرکزی محروم گردید. (کاستیل) و لئون در ۶۲۷/۱۲۳۰، فردیناند سوم، شاه کاستیل و لئون، قرطبه (کوردوا؛ در ۶۳۲ هجری) و اشبیلیه (سویل؛ در ۶۴۶ هجری) را تسخیر و به نواحی مرکزی قلمرو اسلامی نفوذ کرد. از دست دادن این شهرها نشانة پایان سلطة مؤثر مسلمانان بر شبه جزیرة ایبری، جز بر بخش کوچکی از آن بود. در این زمان، سلسلة جدیدی در آرجونا (آرخونا)، شهر مرزیِ کوچکی در جنوب وادی الکبیر (گواذا الکیویر)، در شمال غربی جَیّان (خائن) به نام بنی نصر یا بنی احمر به وجود آمد.

در سال ۶۲۹ هجری محمد بن یوسف توانست حکومت خود را در منطقة نسبتاً کوچکی شامل جیّان و امتداد آن در جهت جنوب شرقی تا وادی آش (گواذیخ) در شمال شرقی غرناطه، و در جهت شرق تا بیّاسه (بائسا) در ساحل شمالی وادی الکبیر بود، تثبیت کند. عامل بسیار مهم در استقرار حکومت بنونصر، حمایت تزلزل ناپذیر خانوادة اسپانیایی ـ عرب بنواشقیلوله بود. با کمکهای نظامی، همکاری‌های نزدیک سیاسی، و پیوندهای زناشویی متعددِ این دو خاندان، محمد بن یوسف صاحب اختیار آرجونا شد و در ۶۳۴ هجری نیز دعوت اشراف غرناطه را برای فرمانروایی پذیرفت. او در پی از دست دادن آرجونا در سال ۶۴۲ هجری و جیّان در سال ۶۴۳ هجری، غرناطه را به قلمرو سیاسی دیرپای خود تبدیل کرد. محمد که در جوانی در مقام رهبر پر جاذبة مرزنشینان به شهرت رسید، مردی با رسالتِ دینی (دعوة) بود که تمام ویژگی‌های ظاهری یک عارف مسلمان را داشت. وی بلافاصله پس از دستیابی به تخت سلطنت، با احتراز از اِعمال مستقیمِ قدرت دولتی، وجهة زاهدی پارسا را همچنان برای خود حفظ کرد. وی این قدرت، و نیز فرماندهیِ سپاه را به دستیار مورداعتماد خویش، علی بن اشقیلوله که در آن زمان رئیس خاندان خود بود، سپرد. محمد به مجرّد مستقر شدن در غرناطه، اصول اعتقادی سردمداران مالکی مذهبِ آن شهر را پذیرفت و در تحکیم آن سخت کوشید. او پس از چندی پیمان خود را با بنو اشقیلوله، مبنی بر مشارکت در سلطنت، زیر پا گذاشت و پسران خود، محمد و یوسف را در سال ۶۵۵ هجری جانشینان بلافصل خویش کرد و به این ترتیب، نیّت خود را مبنی بر منحصر کردن قدرت به خاندان بنونصر آشکار کرد. این اقدام، یا به‌کارگیری نیروهای مغربی، اختلاف میان او و بنواشقیلوله را بیشتر کرد. از این رو، بنو اشقیلوله که در پایگاه اصلی حکومت خود مالقه (مالاگا) مستقر بودند، از امیرنشین غرناطهجدا شدند. سرانجام در سال ۶۴۴ هجری، اشراف مالقه از بیم اینکه حکومت غرناطه شهرشان را تصرف کند، سر به شورش برداشتند، اما پیروزی نصیب هیچ یک نشد و کشمکش به دوران سلطنت محمد دوم کشیده شد. در دورة محمد اول، بنواشقیلوله عموماً تحت الشعاع اهمیت و اعتبار کاستیل بودند. در سال ۶۳۲ هجری، در آستانة سقوط قرطبه به دست فردیناند، محمد به فرمانبرداری از سیاست کاستیل بی‌علاقه نبود. ده سال بعد نیز، هنگام تسلیم کردن جیّان، به بهای پذیرش فردیناند به عنوان ارباب خود و پرداختِ خراج سالیانه، به صلح تن در داد. به علاوه مشارکت فعالِ او در لشکرکشیِ کاستیلی‌ها، اشبیلیه را از تصرف مسلمانان خارج کرد. محمد اول تا هنگام مرگ (۶۷۱ هجری) پیروزی‌های چشمگیری به دست نیاورد، اما دست کم توانست پناهگاه نسبتاً امنی برای اسلام در شبه جزیره ایبری ایجاد کند. او دولتی کارآمد و بنایی پایدار (الحمراء) بر جای گذارد. پس از محمد اول، پادشاهان متعدد نصری با فراز و فرودهایی به حکومت خود ادامه دادند تا این که سرانجام در سال ۸۹۷ هجری عمر این دولت خاتمه یافت. یکی از علل عمدة اضمحلال این سلسله این بود که، برخلاف شاهان کاتولیک، در حلّ نزاعهای خانوادگی و رفع اختلافات جناحی ناموفق بودند. حتی بیرون از محافل درباری، ایجاد جبهه ای کاملاً متّحد قابل دسترسی نبود؛ زیرا منافع تجّار، کسبه، کشاورزان و فقهای متنفّذ همیشه با هم انطباق نداشت. اما مهمتر از همه، اختلاف بین ابوعبدالله و زغل بود که در سال ۸۹۱ هجری، غرناطه را صحنة زد و خوردهای خشونت بارِ خونینی کرد. از بین این دو نفر، ابوعبدالله برای کاستیل سودمندتر بود،؛ چراکه او مردی مردّد بود وآسانتر تن به همکاری می‌داد. در مقابل اما، زغل فرماندهی موفق‌تر و مدافعی ثابت قدم برای منافع اسلام بود. کاستیل از تمام تفرقه‌های درون اردوی نصریان به نفع خود بهره جست. از لحاظ نظامی، کاستیل رفته رفته به موضعی برتر دست یافت، که بواسطة آن توانست ارتشی در آوردگاه مستقر کند و توپخانة خود را با کارایی فزاینده ای به کار گیرد. شجاعت و دلاوری، در واپسین سالهای حکومت بنونصر، نمی‌توانست جایگزینِ نیروهای نظامی کمکی مغرب شود که در گذشته به وجهی مؤثر عمل می‌کرد؛ اکنون مغرب به سبب فساد و ضعف خود نمی‌توانست چنان نیروهایی اعزام دارد. وقتی در ۸۹۲/ ۱۴۸۷ ممالیک مصر که در نیروی دریایی همسنگِ اسپانیای مسیحی نبودند، در پاسخ به استمداد بنونصر، نتوانستند کاری از پیش ببرند، سقوط پادشاهی بنونصر اجتناب ناپذیر بود.

اعلام و مشاهیر این قوم

قبایل اوس و خزرج زادگاه بسیاری از معاریف و مشاهیر قوم عرب است که از جمله رجال برجسته و بزرگ آن، علاوه بر اسامی کسانی که در متن به نامشان پرداخته شد می‌توان به نام اصحابی چون: اسعد بن زرارة بن عدس، اسید بن حضیر بن سماک، اوس بن ثابت بن منذر، ثابت بن عبید انصاری –از شهدای جنگ صفین-، جابر بن عبدالله انصاری، حارث بن مسعود بن عبده، حنظلة بن ابی عامر بن صیفی معروف به «حنظله غسیل الملائکه»، زیاد بن سکن بن رافع، حباب بن منذر بن جموح، عاصم بن ثابت بن ابی افلح از شهدای بئرمعونه که پیکرش توسط زنبورها محافظت شد، عبدالله بن رواحه از فرماندهان شهید جنگ موته، حسان بن ثابت انصاری شاعر، سهل بن سعد ساعدی، نعیمان بن عمرو، عمارة بن حزم بن زید، انس بن مالک -خادم رسول خدا(ص)-، ابورافع بن مالک -اولین مسلمان انصار-، نفیع بن علاء -اولین شهید انصار در پیش از ورود پیامبر(ص) به مدینه- و .... یاد کرد.

درهم بن زید بن ضبیعه شاعر جاهلی، احوص بن عبدالله بن محمد، عبید بن نافذ بن صهبه، هر دو از شعرای این قوم، محمد بن عبدالحلیم بن محمد امین الله لکنوی انصاری حکیم و طبیب هندی، محمد بن محمد بن عبدالکریم انصاری لکنوی، ثابت بن عجلان انصاری حمصی، عبدالله بن محمد بن علی انصاری هروی شیخ الاسلام -همگی از علما و محدثان انصار-، محمد بن سیرین بصری انصاری معروف به «ابن سیرین» از تابعین و از علمای بزرگ بصره، محمد بن مکرم بن علی معروف به «ابن منظور» از بزرگان لغویین صاحب لسان العرب، شهاب الدین احمد بن عبدالرحمن بن عبدالله معروف به «ابن هشام» از نحویین قاهره، ابوسعد احمد بن محمد بن احمد انصاری مالینی هروی معروف به «طاوس الفقراء» از صوفیان و راویان، احمد بن محمد متبولی انصاری فقیه و محدث مصری، احمد بن محمد بن علی انصاری شروانی -ادیب یمنی-، حسین بن محمد بن محمد انصاری سعدی قاضی حدیده یمن، رشید بن هدایة بن احمد انصاری کنکوهی از محدثان اهل سنت در کنکوه هند، زکریا بن محمد بن محمود قزوینی مورخ و جغرافیدان و قاضی قرن ۷ هجری، ابوالقاسم سلمان بن ناصر (م.۵۱۲ هجری) فقیه و متکلم و صوفی نیشابور، و برادرش سلیمان مفسر و زاهد و صوفی نیشابور، عبدالغفور بن صلاح لاری انصاری ادیب و نحوی، فتح الله بن محمود بن محمد عمری انصاری بیلونی از ادیبان عرب در حلب، ابوموسی اسحاق بن موسی (م.۲۴۴ هجری) قاضی نیشابور و فرزندش موسی (م.۲۹۷ هجری) قاضی نیشابور و اهواز، ابوالمظفر موسی بن عمران (م.۴۸۶ هجری) از محدثان و صوفیان خراسان، نجم‌الدین ابوالفداء اسماعیل بن ابراهیم بن سالم معروف به «ابن خباز»، محدث و ادیب شافعی دمشق در سده هفتم و هشتم هجری، خارجة بن زید بن ثابت انصاری (م.۱۰۰ هجری) از فقهای هفت‌گانه مدینه، و ... هم از دیگر رجال و شخصیت‌های برجسته انصار معرفی شده‌اند.

از دیگر مشاهیر این قوم در اندلس و شمال افریقا هم باید به نام معاریفی چون: محمد بن محمد بن عبدالملک انصاری مراکشی مورخ، ادیب و قاضی مراکش، ابراهیم بن علی بن تمیم انصاری معروف به ابواسحاق حصری ادیب اهل قیروان، ابراهیم بن ابوبکر بن عبدالله انصاری تلمسانی، ابراهیم بن یحیی بن محمد غرناطی فقیه، احمد بن عبدالرحمن بن محمد معروف به «ابن الصقر انصاری» قاضی و ادیب اندلس، ابوجعفر احمد بن علی بن محمد انصاری اندلسی خطیب، مورخ و ادیب اهل المریه اندلس، اسماعیل بن خلف بن سعید انصاری از علمای قرائت سَرَقُسطه، سعد الخیر بن محمد بن سهل انصاری اندلسی محدث و فقیه بلنسیه، عبدالله بن محمد بن عیسی انصاری شاعر اهل مالقه، علی بن موسی بن علی انصاری جیانی شاعر و شیمیدان، ابوعبدالله محمد بن خلف بن موسی بیری از علمای علم کلام، محمد بن ابراهیم بن موسی انصاری معروف به «ابن شق اللیل» فقیه مالکی ساکن طلیطله، یاسین بن محمد بن عبدالرحیم انصاری بجانی از محدثان و راویان اندلس، یحیی بن زکریا انصاری حافظ قرآن و عالم علوم قرآنی، محمد بن سلیمان انصاری معروف به «الجرفی» از نحویون اندلس، عبدالمؤمن بن یزید انصاری از محدثان طرطوشه، عبدالله بن محمد انصاری معروف به ابن واقزن از راویان حدیث قرطبه، زیاد بن عبدالله انصاری قاضی طلیطلهو ... اشاره کرد.

این قوم علاوه بر مردان، شاهد حضور زنان نامآوری در عره‌های مختلف بود که از جمله آنان می‌توان به نام صحابیاتی همچون: اسماء بنت یزید بن سکن انصاری، ثبیته بنت یعار بن زید انصاری، ربیع بن معوذ بن عفراء انصاری، سلمی بنت قیس بن عمرو، هند بنت عمرو بن حزام، ام عماره نسیبه بنت کعب بن عمرو، خیره انصاریه از صحابیه‌ها و شعرای این قوم و .... اشاره کرد. ضمن این که حمیده بنت نعمان بن بشیر انصاری از شعرای معروف انصار، فاطمه بنت سلیمان بن عبدالکریم انصاری، حفصه بنت سیرین –خواهر ابن سیرین- هر دو از محدثان و روات حدیث اهل سنت و ... هم از دیگر زنان معروف این قوم برشمرده شده‌اند.

از رجال شیعی این قوم و از اصحاب ائمه(ع) هم می‌توان من باب نمونه از: براء ببن عازب انصاری، بشر بن ابومسعود انصاری، جابر بن عبدالله انصاری، جحادة بن سعد انصاری، حجاج بن غزیه انصاری، خزیمة بن ثابت انصاری معروف به «ذوالشهادتین»، زید بن ارقم انصاری، سعد بن مالک خزرجی معروف به «ابوسعید خدری» و ... جملگی از اصحاب امام علی(ع)، عمرو بن عبدالله انصاری از اصحاب و انصار امام حسین(ع)، ابراهیم بن بشیر انصاری، حفص بن عمرو انصاری، سعد بن سعید بن قیس، صالح بن خوات بن حبیب و پسرش صالح از اصحاب امام سجاد(ع)، ابوعزه ابراهیم بن عبید، حسن بن ابی ساره نیلی، عبدالرحمن بن سلیمان انصاری، عبدالمؤمن بن قاسم انصاری، محمد بن قیس انصاری، و ... از اصحاب و راویان امام محمد باقر(ع) یاد کرد. از اصحاب پرشمار انصاری امام صادق(ع) هم باید از شخصیت‌های بنامی چون: ابراهیم بن جعفر بن محمود، حسین بن معاذ بن سلم، حبیب بن زید انصاری، حماد بن ثابت کوفی انصاری، زید بن ثابت انصاری، عباد بن حمران انصاری، محمد بن حماد بن عبدالرحمن، مراد بن خارجه انصاری، و برادرش هارون بن خارجه انصاری و ... نام برد. ضمن این که از اصحاب و راویان دیگر ائمه(ع) هم می‌توان از علی بن حمزه بطائنی، عبدالله بن حماد انصاری، هر دو از اصحاب امام هفتم(ع) و ابوسجاح انصاری از اصحاب امام رضا(ع) ذکری به میان آورد. عدی بن ثابت انصاری از علمای امامیه قرن دوم، ابراهیم بن موسی انصاری از علمای قرن سوم هجری، شیخ مرتضی انصاری دزفولی از فقهای بزرگ امامیه و ... نیز از جمله علمای بزرگ شیعه بودند که نسب از اوس و خزرج می‌برند.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت
2. تونه‌ای، مجتبی، محمدنامه